Baszty miejskie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Średniowieczne baszty miejskie Szczecina widziane od zachodu

Rozwój systemu baszt miejskich

Baszty miejskie, obok systemu bram miejskich stanowiły znaczący element obwarowań miejskich Szczecina. Początkowo podstawą systemu obronnego były otwarte baszty łupinowe (niem. wikhus, wichhus), zwane również czatowniami (niem. Lük- lub Lughäuser), stanowiące wraz z murem miejskim i bramami miejskimi integralną całość obronną. Były to konstrukcje o rzucie prostokątnym lub półkolistym, wysunięte przed mury zarówno na zewnątrz jak i od wewnątrz. Wznoszono je na obwodzie murów w odległości umożliwiającej samodzielną obronę każdej z nich. Na przełomie XIV/XV wieku w wyniku wprowadzenia nowych technik walki oblężniczo-obronnej zaczęto tworzyć nowe elementy obronne, przede wszystkim baszty zamknięte o kształcie przeważnie cylindrycznym, a w mniejszym stopniu wieloboczne. Były one wznoszone od nowa po wyburzeniu fragmentów muru lub dotychczasowych baszt łupinowych otwartych. Przebudowie uległo również większość baszt otwartych, zarówno prostokątnych jak i półkolistych, które zamykano prostą lub półkolistą ścianą, niejednokrotnie dobudowując na kolejnej kondygnacji pomosty obronne oraz cylindryczne wieże.

Podział baszt

Według szkiców do katastru szwedzkiego z 1706 roku oraz planu z 1721 (Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI), w murze miejskim umieszczonych zostało 50 baszt, z tego 13 baszt okrągłych stanowiących samodzielne dzieła obronne oraz 37 baszt łupinowych (2 półkoliste, 18 zamkniętych i 17 otwartych). Usytuowanie poszczególnych baszt przybliżają nam, oprócz planów miasta, dawne widoki Szczecina z końca XVI wieku i początku XVII wieku. [1] Nazwy niektórych szczecińskich baszt miejskich, a także ich wygląd i położenie, podaje w swoich publikacjach Carl Fredrich. [2] Analiza wymienionego powyżej materiału kartograficznego i ikonograficznego umożliwia nam podział baszt, ich położenie, a nawet nazwę niektórych z nich. Ukształtowany na początku XIV wieku system obronny Szczecina w miarę upływu czasu składał się z następujących baszt:

  • baszty łupinowe
    • baszty łupinowe o rzucie prostokątnym
      • otwarte
      • zamknięte
    • baszty łupinowe półkoliste zamknięte (półbaszty)
  • baszty cylindryczne

Usytuowanie baszt na planie z 1721 roku (Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI)

Usytuowanie baszt w murze miejskim od północy


Usytuowanie baszt w murze miejskim od wschodu



Usytuowanie baszt w murze miejskim od południa
Usytuowanie baszt w murze miejskim od zachodu

LEGENDA: 1, 2, 3,... (kolor czerwony) - baszty cylindryczne; Bz (kolor czerwony) - baszty łupinowe zamknięte; Bo (kolor czerwony) - baszty łupinowe otwarte; 1., 2., 3. ... (kolor czarny) - opis baszt łupinowych według dostępnych źródeł; F1, F2, F3, ... (kolor czerwony) - furty miejskie /tzw. bramy wodne/; Z (kolor czerwony) - międzymurze /Zwinger/; Mo (kolor czerwony) - mur oporowy.

Położenie i opis baszt łupinowych prostokątnych i półkolistych zamkniętych i otwartych według dostępnych źródeł

  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona na wysokości północno-wschodniego narożnika ulicy Kleine Domstraße /1./. [3]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta położona według szkicu w szwedzkim katastrze z 1706 roku przed domem profesorskim o numerze katastralnym 117 (Königsplatz 7) /2./. [4]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona po północno-wschodniej stronie wylotu ulicy Große Domstraße przed domem o numerze katastralnym 90. O jej położeniu dowiadujemy się z wyciągu z matrykuły miejskiej z 1703 roku, gdzie była wymieniona pod numerem 23. [5]
  • Baszta łupinowa prostokątna otwarta, która wraz z murem miejskim do 1575 roku usytuowana była bliżej starego kościoła-kolegiaty św. Ottona. Po jego rozbiórce w roku 1575, w trakcie budowy nowego kościoła (pod tym samym wezwaniem), przez przewrócony filar zewnętrznej przypory został zniszczony 7-metrowy odcinek muru miejskiego. Jego odbudowie sprzeciwił się książę Jan Fryderyk, który chciał zyskać miejsce pod budowę skrzydła północnego zamku. W wyniku kompromisu Rada Miasta zgodziła się na przesunięcie muru obronnego wraz z usytuowaną w nim basztą w kierunku północnym na skraj skarpy wzgórza zamkowego /3./. [6] Według szkicu z 1706 i planu z 1721 była to już baszta zamknięta.
Mur miejski na szkicu z 1706 roku pomiędzy Bramą Panieńską a Bramą Kłodną
  • Baszty łupinowe prostokątne usytuowane w północno-wschodnim narożniku muru miejskiego położonego pomiędzy Bramą Panieńską a Basztą Białą na tyłach parceli ulicy Baumstraße. Według szkicu dołączonego do szwedzkiego katastru z 1706 roku odnosimy wrażenie, ze w murze miejskim wzniesiono kolejnych dziewięć baszt łupinowych. Jednak odręczna adnotacja na tym szkicu wyróżnia dwie baszty okrągłe (Panieńską i Białą) oraz dwie łupinowe, prawdopodobnie otwarte, natomiast plan z 1721 roku oprócz wspomnianych baszt wykazuje tylko jedną basztę łupinową otwartą /4./. Prawdopodobnie pozostałe siedem występów muru, to wysunięte przed lico muru miejskiego przypory (szkarpy), stanowiące dodatkowe wzmocnienie od strony „zatoki” Odry sięgającej aż do zabudowań klasztoru cysterek. [7]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona w murze miejskim przyległym do dziedzińca nadzoru mostowego (Brücken-Kieper-Hof) pomiędzy Bramą Kłodną a Bramą Rybacką /5./. [8]
  • Baszta łupinowa półokrągła bez nazwy przy Moście Długim, usytuowana w murze miejskim u wylotu ulicy Langebrückstraße, ochraniała Bramę Mostu Długiego. Na początku XVIII wieku mieszkała w niej akuszerka. Od strony południowej pod basztą znajdowały się schody umożliwiające zejście do dawnego portu osadników niemieckich zwanego haveninge (1476, 1535). Uznana przez władze pruskie za budowlę grożącą zawaleniem została rozebrana w 1738 roku /6./. [9]
  • Baszta łupinowa półokrągła Biała Główka (Witt Kopp), usytuowana w murze przylegającym do zabudowań klasztornych od strony wschodniej. Jej położenie znamy z ryciny przedstawiającej ogród i rzut poziomy budynku starego Domu Sierot (Alte Waisenhaus) przy klasztorze św. Jana /7./. [10]
  • Baszta łupinowa prostokątna otwarta, wykazana na szkicu w katastrze szwedzkim z 1706 roku przy niezabudowanej działce o numerze katastralnym 59 przy ulicy Rosengarten w Kwartale Passawskim, należącej do spadkobierców Martina Simona. W spisie dołączonym do szkicu tego odcinka ulicy nazwisko Simon poprawiono na Finof. Na terenie tej działki, jak opisano to w katastrze mocno zanieczyszczonej, na całej szerokości ciągnął się wybudowany w XIV wieku odcinek muru oporowego /Mo/. Baszta usytuowana była na wysokim stoku wysoczyzny Roddenberg, w miejscu połączenia muru oporowego z murem miejskim, i panowała ponad przyległym terenem Górnego Wiku i oddaloną stąd o 43 metry na wschód Bramą Świętego Ducha /8./. [11]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, własność miejska położona przy Bramie Passawskiej. W przystosowanej do celów mieszkalnych baszcie pod koniec XVI wieku zamieszkiwał pastuch krów (wymieniona w matrykule miejskiej z 1703 roku pod numerem 13). Kataster szwedzki z 1706 roku sytuuje ją na działce o numerze katastralnym 101 a jako mieszkańca podaje niższego urzędnika miejskiego o nazwisku Raff /9./. [12]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona na wysokości ulicy Breite Straße, zwana Newe Thurm, przebudowana na basztę zamkniętą w 1464 roku. W okresie szwedzkim w 1661 roku przekształcona w bramę miejską zwaną Bramą Nową (Neue Tor). Po przejęciu miasta przez władze pruskie na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I została nazwana „Bramą Berlińską”. Została zburzona w pierwszej połowie 1732 roku /11./. [13]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta wykazana na szkicu w katastrze szwedzkim z 1706 roku obok parceli o numerze katastralnym 214, będącej własnością rajcy miejskiego Daniela Schultza, położonej przy ulicy Baustraße (nr 71 na planie z 1721). [14]
  • baszta „łupinowa prostokątna otwarta, położona naprzeciw [miejsca zwanego] <placem>” (das wiekhaus jegen der Pletzen, 1564) przy ulicy Große Wollweberstraße. [15]

Baszty cylindryczne, położenie i ich opis

Według dostępnych źródeł poznaliśmy nazwy 9 baszt okrągłych stanowiących samodzielne dzieła obronne w średniowiecznych murach miejskich. Do czasu ich rozbiórki niektóre z nich zmieniały kilkakrotnie nazwy.

  • Baszta Nowa (niem. Neuer Turm) /1/
    • Baszta Prochowa

– baszta okrągła, położona w północno-zachodnim narożniku murów miejskich od strony Placu Żołnierza. Pod koniec XVI wieku zwana także Basztą Prochową, gdyż służyła władzom szwedzkim jako miejsce składowania prochu. Baszta zakończona była spiczastym hełmem. [16]

  • Baszta Koronna (niem. Kronen Turm) /2/

– baszta okrągła, położona na wysokości ulicy Tkackiej od strony Placu Żołnierza. Wierzchołek baszty u góry otoczony był cynowym wieńcem podobnym do korony. [17]

  • Baszta Tortur (niem. Tortur-Turm) /3/
    • Baszta Więzienna Rady Miejskiej (niem. Rates-Gefangen-Turm)
      • Baszta Prochowa

– baszta ośmiokątna, położona na tyłach zabudowań Pedagogium, na wysokości domu profesorskiego Nr. 114 (Königsplatz 10) zwana także Basztą Więzienną Rady Miejskiej, a na koniec Prochową. W 1691 roku miasto, a także Fundacja Mariacka w 1710 i 1734, zaprotestowali przeciwko wykorzystaniu jej, podobnie jak inne baszty,do magazynowania prochu. Miasto uzasadniało to tym, że jej dach był uszkodzony. Została zburzona w roku 1734 lub w następnym. [18]

– dwie baszty obronne, cylindryczne, zwieńczone blankami (krenelażem) i stożkami; wchodziły w skład przedbramia ograniczając bramę przednią połączoną szyją z bramą główną.

baszta okrągła, położona po wschodniej stronie Bramy Panieńskiej.

  • Baszta Biała (niem. Weiße Turm) /5/

– baszta okrągła, położona w północno-wschodnim narożniku murów miejskich.

  • Baszta Okrągła przy Pomoście Mniszym /6/
    • Okrągła Wieża

– baszta okrągła, położona we wschodniej części podwójnego ciągu murów miejskich (Zwinger), przylegającego do klasztoru Franciszkanów, przy wylocie ulicy Mönchenbrückestraße na Pomost Mniszy. Chroniła jednocześnie Furtę Mnichów i Pomost Mniszy. Na planie z 1721 roku przdstawiona jako baszta o podstawie kwadratowej. Z powodu ciężkiej sytuacji finansowej miasta sprzedana w 1752 roku. [19]

  • Baszta Okrągła przy klasztorze św. Jana /7/

– baszta okrągła, położona w północno-zachodnim narożniku podwójnego ciągu murów miejskich przylegającego do klasztoru Franciszkanów.

  • Baszta Okrągła przy Bramie św. Ducha /8/

baszta okrągła, położona w ciągu muru miejskiego pomiędzy rzeką Odrą a Bramą Świętego Ducha. Nakryta spiczastym hełmem, wybudowana w roku 1464.

  • Baszta Wysoka (niem. Hohe Turm) /9/
    • Baszta Prochowa

– baszta okrągła, położona na tyłach Dworu Opata, wybudowana w 1463 roku, w czasach szwedzkich zwana również Basztą Prochową (Pulverturm).

  • Baszta okrągła usytuowana na miejscu środkowej budowli Bramy Passawskiej powstała po jej zburzeniu w czasie oblężenia Szczecina jesienią 1659 roku /10/

– została zburzona w 1726 roku, a na pozostałym po niej okrągłym fundamencie, wysokim na 37,5 stopy, osadzono wiatrak, tzw. „holender”. Wiatrak został wydzierżawiony w roku 1727 radcy wojennemu Winkelmannowi. Zburzono go w 1838 roku, gdyż zakłócał spokój okolicznym mieszkańcom. [20]

Przypisy

  1. Są to „Widok portu z lotu ptaka”, z ok. 1570 /anonim/; „Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu” Francesco Valegio; „Widok zamku z lotu ptaka od południa,sprzed 1577 roku” (wg rysunku z 1607); „Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu” Brauna & Hogenberga, z 1588/1590 (1594)/; „Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu” Petrusa Bertiusa, z 1616; „Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu” Kote & Rollosa, z 1625 r.
  2. Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 38-39; Fredrich C., Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten W: BSt NF Bd. XXVI, Stettin 1924, s. 283 i n.; Fredrich C., Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, s. 341.
  3. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1 W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918, s. 164, ryc. 2; zob. również widok muru miejskiego od północy W: C. Fredrich, Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten..., op. cit., po s. 291, ryc. 3.
  4. Fredrich podaje, że baszta wymieniona była w matrykule miejskiej z 1703 roku pod numerem 21; zob. Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche zu Stettin..., op. cit., s. 38, także przyp. 2.
  5. Tamże, s. 38, także przyp. 2.
  6. Z. Radacki, Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego. Warszawa 1976, s. 81.
  7. Zob. szkic w matrykule szwedzkiej, Kwartał Chyżyński, rząd budynków Ao, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 69, s. 301, [tu s. 162] [dostęp 2019-01-31]
  8. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, 341.
  9. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 103.
  10. Fredrich C., Die Baugeschichte..., op. cit., s. 100, tamże ryc. 23.
  11. Das Beginen-Armhaus Nr. 186 w: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Kiel 2005, s. 162; C. Fredrich, Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung W: BSt NF Bd XXVIII, Stettin 1926, s. 211.
  12. Das Haus Nr. 101 w: Die schwedische Landesaufnahme...op. cit., s. 92.
  13. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 29.
  14. Die älteren Stettiner Straßennamen...op. cit.,s. 53; Die schwedische Landesaufnahme..., op. cit., s. 182.
  15. Hugo Lemcke określa ją numerem 10 (według matrykuły miejskiej z 1703); zob. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 29.
  16. Fredrich C., Stettin nach der Belagerung...op. cit., s. 283 i n.
  17. Tamże, s. 283 i n.
  18. Tamże, s. 283 i n.; Fredrich W: Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 (s. 38, także przyp. 2), podaje, że w matrykule miejskiej z 1703 roku wymieniona była pod numerem 23.
    Zob. skutki eksplozji prochu w jednej z baszt prochowych we Wrocławiu w czerwcu 1749 roku. [dostęp 2012-06-28]
  19. Die älteren Stettiner Straßennamen...op. cit., s. 13, także s. 70; Dzieje Szczecina, t. II, s. 487.
  20. Fredrich C., Die Baugeschichte... op. cit., s. 94.


Bibliografia

  • C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1 W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918.
  • C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
  • C. Fredrich, Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten, W: BSt NF Bd. XXVI, Stettin 1924.
  • C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925.
  • C. Fredrich, Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung W: BSt NF Bd XXVIII, Stettin 1926.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • E. Lukas, Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Kiel 2005 (tłumaczenie Dirk Schleinert).
  • Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 69, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald [dostęp 2019-01-31].



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk