Cmentarz komunalny (Kołobrzeg): Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 9 wersji utworzonych przez 2 użytkowników)
Linia 1: Linia 1:
'''Cmentarz komunalny w Kołobrzegu''' znajduje się obecnie przy ul. św. Wojciecha 7, w dzielnicy Zieleniewo. Zarządcą cmentarza jest aktualnie [[Miejski Zakład Zieleni, Dróg i Ochrony Środowiska w Kołobrzegu Sp. z o.o.]]. Cmentarz zaprojektowany został na planie prostokąta, poszczególne sektory i kwatery są uporządkowane geometrycznie, rozdzielone alejami. Zgodnie z regulaminem administratora obiektu, pochówków dokonuje się w grobach:
+
__NOTOC__
 +
 
 +
'''Cmentarz komunalny w Kołobrzegu''' znajduje się obecnie przy ul. św. Wojciecha 7, w dzielnicy Zieleniewo. Zarządcą cmentarza jest aktualnie Miejski Zakład Zieleni, Dróg i Ochrony Środowiska w Kołobrzegu Sp. z o.o. Cmentarz zaprojektowany został na planie prostokąta, poszczególne sektory i kwatery są uporządkowane geometrycznie, rozdzielone alejami. Zgodnie z regulaminem administratora obiektu, pochówków dokonuje się w grobach:
 
1) ziemnych - wykopanych w ziemi na 1.7 metra mogiłach, w których chowa się trumnę i przysypuje ziemią
 
1) ziemnych - wykopanych w ziemi na 1.7 metra mogiłach, w których chowa się trumnę i przysypuje ziemią
 
2) murowanych - o bokach murowanych, prefabrykowanych lub betonowych ze sklepieniem nad trumną,
 
2) murowanych - o bokach murowanych, prefabrykowanych lub betonowych ze sklepieniem nad trumną,
Linia 8: Linia 10:
 
Na terenie cmentarza znajduje się kaplica oraz budynek administracji.
 
Na terenie cmentarza znajduje się kaplica oraz budynek administracji.
 
===Historia===
 
===Historia===
Na przełomie XVIII i XIX wieku zaczęło brakować miejsc grzebalnych na cmentarzu przy kolegiacie. Cmentarz ten został zamknięty w 1809 roku i przeniesiony na Lęborskie Przedmieście - na północ od kościoła i cmentarza św. Jerzego. Mowa tu o tzw. starym kościele św. Jerzego, gdyż w 1909 roku zbudowano nowy kościół, niemalże obok pierwotnego, tyle że już zbyt małego i zniszczonego przez czas. Obiekty te mieściły się na wysokości sklepu Netto, a przedzielała je Szosa Białogardzka (fot. 1), która w tym miejscu skręcała w kierunku obecnej ulicy Grochowskiej, a dalej biegła w kierunku ulicy Budowlanej.
+
Obecny cmentarz komunalny ma swe korzenie w niewielkim cmentarzu na Karlsbergu przy dzisiejszej ul. VI Dywizji Piechoty. Jako pierwszy spoczął tam właściciel Karlsbergu. Chowano tu również, zwłaszcza na początku wielu nauczycieli. Ta nekropolia była kontynuacją nieczynnego cmentarza św. Gertrudy, znajdującego się na terenie dzisiejszego targowiska przy ul. Trzebiatowskiej. Pochowano tu także zmarłych w tymczasowym lazarecie wojskowym w Podczelu, rannych żołnierzy polskich z Armii Pomorze. Ich groby uległy zniszczeniu jako poniemieckie.  
 
+
===Cmentarze przed 1945 rokiem===
Rozbudowujący się kurort i rosnąca ilość parafian Parafii Marii Panny przyczyniły się do dalszej rozbudowy cmentarza i jego podziału na dwie części. Cały zespół, wraz z cmentarzem przy kościele św. Jerzego (istniejącym od XVII wieku) zajmował w 1945 roku 4 hektary. W tym miejscu toczyły się zażarte walki o miasto, o kościół św. Jerzego, a nagrobki świetnie chroniły przed kulami. Główne wejście na cmentarz znajdowało się od strony ul. Koszalińskiej, od strony obecnej alei grabowej. Drugie wejście na nekropolię prowadziło od strony Szosy Białogardzkiej. Alejki cmentarne obsadzono lipą drobnolistną. Na cmentarzu występował również świerk pospolity, żywotnik zachodni, grab pospolity, buk pospolity i jesion wyniosły. Cmentarz odwadniany był w sposób naturalny, przy wykorzystaniu rowów melioracyjnych. Z terenu tej nekropolii mamy zachowane zdjęcie (fot. 2) grobu matki pastora Parafii św. Jerzego - Nobilinga (+1942). Zachowało się również zdjęcie cmentarza przy kościele św. Jerzego z 1952 roku (fot. 3).
+
W przedwojennym Kołobrzegu było kilka cmentarzy, co najmniej 3 były już wówczas nieczynne, nie grzebalne, to tzw. cmentarze historyczne. Pierwszym z nich był stary cywilny cmentarz o tradycji XVIII-wiecznej, związany z kościołem św. Mikołaja, chowano na nim ludzi morza, kapitanów i marynarzy. Znajdował się tam m.in. grób kapitana Karola Waldenfelsa, zastępcy komendanta twierdzy oraz Joachima Nettelbecka organizatora obrony cywilnej miasta w [[1807]] roku. Oba groby miały formę granitowych kolumn ze zniszczonego ratusza.<br>
  
Po wielu latach, drzewa rozrosły się, a cmentarz, który najpierw został rozkradziony, w 1970 roku zlikwidowano (nagrobki wykorzystano na podbudowę dróg lub inwestycje w postaci murków w parkach). 14 grudnia 1976 park wpisano do rejestru zabytków (nr rejestru 927). Niestety, rozbudowa miasta i wykonywanie kolejnych inwestycji spowodowały naruszenie stosunków wodnych, w konsekwencji czego, park, który nosił imię 3 Dywizji Piechoty, zaczął ulegać powolnej degradacji. Dostrzeżono to w połowie lat 80-tych. Urzędnicy doszli do wniosku, że park należy poddać rewitalizacji. Dokumentację sporządziła Anna Drukała z PKZ o. Szczecin w 1986 roku. Przy opracowaniu programu funkcjonalno-przestrzennego, jasno określono, że z uwagi na pierwotną funkcję grzebalną, park powinien być zagospodarowany na "park wypoczynku biernego - z pominięciem placów zabaw, boisk sportowych i innych funkcji niewłaściwych na dawnych terenach grzebalnych; powyższe założenia przyjmuje się zgodnie z wytycznymi Zarządu Ochrony i Konserwacji Zespołów Pałacowo-Ogrodowych w Warszawie".  
+
Drugim był cmentarz wojskowy, zamknięty prawdopodobnie w XIX wieku. Charakterystyczna cechą, wyróżniająca go pośród innych, był ogromny żelazny krzyż, w jego narożnikach wkopane były zagwożdżone kulami lufy armatnie. Krzyż wystawiono pruskim żołnierzom garnizonu kołobrzeskiego poległym w wojnie z Francją. Po roku [[1945]] stał się on głównym cmentarzem polskim. Został zlikwidowany w latach sześćdziesiątych XX wieku.<br>
Park im. Jedności Narodowej – wcześniej Park Zachodni – obecną rolę spełnia dopiero od 1971 roku. Wcześniej był tu cmentarz ewangelicki i w tym charakterze był użytkowany do końca II wojny światowej. „Był to główny Centralny Cmentarz Komunalny, będący własnością miasta. Zorganizował go i zaprojektował Henryk Martens, słynny kołobrzeski ogrodnik, twórca bindażu – Alei Grabowej i Ogrodu Różanego. Cmentarz otwarto 23 listopada 1881 roku. Był to cmentarz nie związany z żadną organizacją religijną. Chowano tu ludzi różnych wyznań między innymi katolików, którzy nie mieli własnego cmentarza. W 1913 roku wybudowano tu krematorium. Na terenie Niemiec w XX wieku kremacja zwłok stawała się coraz popularniejsza. Ten trend zapanował też w Kołobrzegu. Na cmentarzu komunalnym pochowano wielu ludzi zasłużonych dla miasta. Był tu grobowiec lekarskiej rodziny Behrendów, grób fundatora kołobrzeskiej biblioteki Harrego Hardera, a także ks. Emila Sebastiana – ostatniego proboszcza katolickiego w kościele Św. Marcina, który płynnie mówił i pisał po polsku. Na tym cmentarzu spoczęły szczątki jego organizatora Henryka Martena.” [Hieronim Kroczyński, Cmentarze i lapidaria [w:] ”Gazeta Kołobrzeska”, 36(281)8 września 2000 s.15].
+
 
 +
Trzeci cmentarz znajdował się w narożniku ulic Zdrojowej i Mickiewicza, był to stary [[Cmentarz żydowski (Kołobrzeg)|cmentarz żydowski]] zamknięty w XIX wieku<ref>Bamber, Marzena. Cmentarze i lapidaria - rozmowa z dr Hieronimem Korczyńskim. "Gazeta Kołobrzeska", 2000, nr 36(281), s. 15.</ref>.<br>
  
W 1863 roku został zatwierdzony nowy układ parków przez Ministerstwo Wojny i tak 6.I.1864 roku powstała dzielnica Maikuhle dzielnica Załęże.
+
Oprócz cmentarzy historycznych w [[1945]] roku po lewej stronie rzeki znajdował się największy Centralny Cmentarz Komunalny będący własnością miasta. Zaprojektował go Henryk Martens, słynny kołobrzeski ogrodnik, twórca bindażu – Alei Grabowej i Ogrodu Różanego. Cmentarz otwarto [[23 listopada]] [[1881]] roku. Jako, że nie był związany z żadną organizacją religijną, chowano tu ludzi różnych wyznań między innymi katolików. W [[1913]] roku wybudowano tu krematorium. Na cmentarzu komunalnym pochowano wielu ludzi zasłużonych dla miasta. Był tu grobowiec lekarskiej rodziny Behrendów, grób fundatora kołobrzeskiej biblioteki Harrego Hardera, a także ks. Emila Sebastiana ostatniego proboszcza katolickiego w kościele Św. Marcina, który płynnie mówił i pisał po polsku. Na tym cmentarzu spoczęły również szczątki jego organizatora Henryka Martena.<br>
  
„Analiza porównawcza planów z 1880 i 1906 r. z planem współczesnym parku wykazała, że jego obrzeża były dawniej częścią parku ‘Die Maikuhle’. Zachowany częściowo pierwotny układ alejek pozwala przypuszczać, że w I połowie XX w. teren cmentarza był powiększany stopniowo w kierunku południowo-zachodnim.
+
Inny duży cmentarz znajdował się w rejonie dzisiejszych ulic Grochowskiej i Koszalińskiej. Był to kompleks 4 cmentarzy wyznaniowych: starego i nowego cmentarza ewangelickiego przy Kolegiacie, oraz starego i nowego cmentarza przy parafii św. Jerzego. <br>
  
Cmentarz założony został w zachodniej części Parku ‘Die Maikuhle’, na terenie o pow. 2,75 ha. Posiadał plan prostokąta. Wejście główne mieściło się na przedłużeniu ul. Jedności Narodowej /dawniej Stettiner Strasse/.
+
Rozbudowujący się kurort i rosnąca ilość parafian Parafii Marii Panny przyczyniły się do dalszej rozbudowy cmentarza i jego podziału na dwie części. Cały zespół, wraz z cmentarzem przy kościele św. Jerzego (istniejącym od XVII wieku) zajmował w 1945 roku 4 hektary. Główne wejście na cmentarz znajdowało się od strony ul. Koszalińskiej, od strony obecnej alei grabowej. Drugie wejście na nekropolię prowadziło od strony Szosy Białogardzkiej. Alejki cmentarne obsadzono lipą drobnolistną. Na cmentarzu występował również świerk pospolity, żywotnik zachodni, grab pospolity, buk pospolity i jesion wyniosły. Cmentarz odwadniany był w sposób naturalny, przy wykorzystaniu rowów melioracyjnych. Po latach, drzewa rozrosły się, a cmentarz, który najpierw został rozkradziony, w [[1970]] roku zlikwidowano (nagrobki wykorzystano na podbudowę dróg lub inwestycje w postaci murków w parkach)<ref>[http://www.parki.org.pl/parki-miejskie/park-im-jednosci-narodowej-w-kolobrzegu/ Cmentarze w Kołobrzegu] W: Parki i ogrody [online].[Przeglądany 14. listopada 2014].</ref>. [[14 grudnia]] [[1976]] park pod nazwą 3 Dywizji Piechoty wpisano do rejestru zabytków (nr rejestru 927).
Układ kompozycyjny południowej części cmentarza nawiązywał stylowo do krajobrazowego charakteru otaczającego parku, natomiast pozostała część założenia miała układ geometryczny. Alejki przecinały się pod kątem prostym dzieląc cmentarz na prostokątne kwatery, obsadzone pojedynczymi rzędami klonów pospolitych i jaworów.
 
  
Układ komunikacyjny cmentarza i sąsiadującego z nim Parku posiadał liczne powiązania.
+
===Cmentarze po 1945 roku===
Analiza planu cmentarza z 1906 r. wykazała, że na jego terenie znajdowały się trzy budynki, z których żaden się nie zachował do czasów współczesnych”. [Małgorzata Haas, Dane historyczne [w] „Kołobrzeg – Projekt rewaloryzacji Parku im. Jedności Narodowej”, Szczecin 1986 s. 2].
+
Po [[1945]] roku stan kołobrzeskich cmentarzy był katastrofalny. Wszystkie uległy poważnym zniszczeniom podczas działań wojennych, np. na cmentarzu komunalnym wykopano rowy strzeleckie, których używano podczas obrony miasta. Ponadto szabrownicy rozkopywali groby w poszukiwaniu kosztowności, nikt o te obiekty nie dbał, więc popadały powoli w ruinę. Znajdowały się również na terenach nadających się pod zabudowę mieszkalną, więc kiedy minęło 25 lat, zgodnie z obowiazującym prawem cmentarze likwidowano.
 +
Tak było m.in. w przypadku głównego cmentarza ewangelickiego, który założony został w zachodniej części Parku ‘Die Maikuhle’, na terenie o pow. 2,75 ha. Posiadał plan prostokąta. Wejście główne mieściło się na przedłużeniu ul. Jedności Narodowej /dawniej Stettiner Strasse/. Układ kompozycyjny południowej części cmentarza nawiązywał stylowo do krajobrazowego charakteru otaczającego parku, natomiast pozostała część założenia miała układ geometryczny. Alejki przecinały się pod kątem prostym dzieląc cmentarz na prostokątne kwatery, obsadzone pojedynczymi rzędami klonów pospolitych i jaworów. Układ komunikacyjny cmentarza i sąsiadującego z nim Parku posiadał liczne powiązania<ref>Małgorzata Haas, Dane historyczne. W: Kołobrzeg – Projekt rewaloryzacji Parku im. Jedności Narodowej, Szczecin 1986, s. 2.</ref>. Po zdobyciu Kołobrzegu [[18 marca]] [[1945]] roku, cmentarz notorycznie dewastowano aż do lat 60- tych, w [[1971]] roku cmentarz zlikwidowano. W roku [[2000]] zostało otwarte w parku lapidarium niemieckie przy ulicy K. Arciszewskiego.
  
Po zdobyciu Kołobrzegu 18.III.1945 roku, cmentarz notorycznie dewastowano aż do lat 60- tych.
+
{{Przypisy}}
W 1971 roku cmentarz zlikwidowano a później tylko prowizorycznie zagospodarowano i zaadaptowano na park do wypoczynku biernego. Przez 25 lat cmentarza nie użytkowano i wskutek wystąpienia samosiewów, zagłuszenia bardziej wymagających form przez ekspansywne gatunki drzew i krzewów dawny geometryczny układ uległ deformacji nabierając charakteru leśnego.
 
  
W roku 2000 zostało otwarte w parku lapidarium niemieckie przy ulicy K. Arciszewskiego.
+
{{AutorP|[[User:Johana|Joanna Przybyło]]}}
 +
{{RedaktorP|[[User:Sylwia Wesołowska|Sylwia Wesołowska]]}}
  
[http://www.parki.org.pl/parki-miejskie/park-im-jednosci-narodowej-w-kolobrzegu/ Parki i ogrody]
+
[[Kategoria:Pomeranica]]
Lapidarium niemieckie zostało założone na terenie pięknego przedwojennego parku „Maikuhle", gdzie przed wojną znajdował się ewangelicki cmentarz komunalny. Dziś znajdują się tam płyty nagrobne dawnych mieszkańców Kołobrzegu (wszystkie jakie ocalały z historycznej zawieruchy). Lapidarium jest miejscem pamięci i refleksji o dawnych niemieckich mieszkańcach miasta.
+
[[Kategoria:Pomeranica - Cmentarze]]
 +
[[Kategoria:Kołobrzeg]]
 +
[[Kategoria:Powiat kołobrzeski]]
 +
{{DEFAULTSORT: Kołobrzeg}}

Aktualna wersja na dzień 12:45, 19 lut 2019


Cmentarz komunalny w Kołobrzegu znajduje się obecnie przy ul. św. Wojciecha 7, w dzielnicy Zieleniewo. Zarządcą cmentarza jest aktualnie Miejski Zakład Zieleni, Dróg i Ochrony Środowiska w Kołobrzegu Sp. z o.o. Cmentarz zaprojektowany został na planie prostokąta, poszczególne sektory i kwatery są uporządkowane geometrycznie, rozdzielone alejami. Zgodnie z regulaminem administratora obiektu, pochówków dokonuje się w grobach: 1) ziemnych - wykopanych w ziemi na 1.7 metra mogiłach, w których chowa się trumnę i przysypuje ziemią 2) murowanych - o bokach murowanych, prefabrykowanych lub betonowych ze sklepieniem nad trumną, 3) grobowcach - dużych murowanych, prefabrykowanych lub betonowych wylewanych na mokro grobach, służących do chowania kilku osób, 4) kolumbariach - budowlach naziemnych z grobami w niszach ściennych przeznaczonych do chowania urn. Rodzina lub uprawniony organ zobowiązani są do uzgodnienia z zarządcą cmentarza sposobu przebiegu ceremonii pogrzebowej. Prawo do grobu wynosi 20 lat od momentu dokonania pochówku[1]. Na terenie cmentarza znajduje się kaplica oraz budynek administracji.

Historia

Obecny cmentarz komunalny ma swe korzenie w niewielkim cmentarzu na Karlsbergu przy dzisiejszej ul. VI Dywizji Piechoty. Jako pierwszy spoczął tam właściciel Karlsbergu. Chowano tu również, zwłaszcza na początku wielu nauczycieli. Ta nekropolia była kontynuacją nieczynnego cmentarza św. Gertrudy, znajdującego się na terenie dzisiejszego targowiska przy ul. Trzebiatowskiej. Pochowano tu także zmarłych w tymczasowym lazarecie wojskowym w Podczelu, rannych żołnierzy polskich z Armii Pomorze. Ich groby uległy zniszczeniu jako poniemieckie.

Cmentarze przed 1945 rokiem

W przedwojennym Kołobrzegu było kilka cmentarzy, co najmniej 3 były już wówczas nieczynne, nie grzebalne, to tzw. cmentarze historyczne. Pierwszym z nich był stary cywilny cmentarz o tradycji XVIII-wiecznej, związany z kościołem św. Mikołaja, chowano na nim ludzi morza, kapitanów i marynarzy. Znajdował się tam m.in. grób kapitana Karola Waldenfelsa, zastępcy komendanta twierdzy oraz Joachima Nettelbecka organizatora obrony cywilnej miasta w 1807 roku. Oba groby miały formę granitowych kolumn ze zniszczonego ratusza.

Drugim był cmentarz wojskowy, zamknięty prawdopodobnie w XIX wieku. Charakterystyczna cechą, wyróżniająca go pośród innych, był ogromny żelazny krzyż, w jego narożnikach wkopane były zagwożdżone kulami lufy armatnie. Krzyż wystawiono pruskim żołnierzom garnizonu kołobrzeskiego poległym w wojnie z Francją. Po roku 1945 stał się on głównym cmentarzem polskim. Został zlikwidowany w latach sześćdziesiątych XX wieku.

Trzeci cmentarz znajdował się w narożniku ulic Zdrojowej i Mickiewicza, był to stary cmentarz żydowski zamknięty w XIX wieku[2].

Oprócz cmentarzy historycznych w 1945 roku po lewej stronie rzeki znajdował się największy Centralny Cmentarz Komunalny będący własnością miasta. Zaprojektował go Henryk Martens, słynny kołobrzeski ogrodnik, twórca bindażu – Alei Grabowej i Ogrodu Różanego. Cmentarz otwarto 23 listopada 1881 roku. Jako, że nie był związany z żadną organizacją religijną, chowano tu ludzi różnych wyznań między innymi katolików. W 1913 roku wybudowano tu krematorium. Na cmentarzu komunalnym pochowano wielu ludzi zasłużonych dla miasta. Był tu grobowiec lekarskiej rodziny Behrendów, grób fundatora kołobrzeskiej biblioteki Harrego Hardera, a także ks. Emila Sebastiana – ostatniego proboszcza katolickiego w kościele Św. Marcina, który płynnie mówił i pisał po polsku. Na tym cmentarzu spoczęły również szczątki jego organizatora Henryka Martena.

Inny duży cmentarz znajdował się w rejonie dzisiejszych ulic Grochowskiej i Koszalińskiej. Był to kompleks 4 cmentarzy wyznaniowych: starego i nowego cmentarza ewangelickiego przy Kolegiacie, oraz starego i nowego cmentarza przy parafii św. Jerzego.

Rozbudowujący się kurort i rosnąca ilość parafian Parafii Marii Panny przyczyniły się do dalszej rozbudowy cmentarza i jego podziału na dwie części. Cały zespół, wraz z cmentarzem przy kościele św. Jerzego (istniejącym od XVII wieku) zajmował w 1945 roku 4 hektary. Główne wejście na cmentarz znajdowało się od strony ul. Koszalińskiej, od strony obecnej alei grabowej. Drugie wejście na nekropolię prowadziło od strony Szosy Białogardzkiej. Alejki cmentarne obsadzono lipą drobnolistną. Na cmentarzu występował również świerk pospolity, żywotnik zachodni, grab pospolity, buk pospolity i jesion wyniosły. Cmentarz odwadniany był w sposób naturalny, przy wykorzystaniu rowów melioracyjnych. Po latach, drzewa rozrosły się, a cmentarz, który najpierw został rozkradziony, w 1970 roku zlikwidowano (nagrobki wykorzystano na podbudowę dróg lub inwestycje w postaci murków w parkach)[3]. 14 grudnia 1976 park pod nazwą 3 Dywizji Piechoty wpisano do rejestru zabytków (nr rejestru 927).

Cmentarze po 1945 roku

Po 1945 roku stan kołobrzeskich cmentarzy był katastrofalny. Wszystkie uległy poważnym zniszczeniom podczas działań wojennych, np. na cmentarzu komunalnym wykopano rowy strzeleckie, których używano podczas obrony miasta. Ponadto szabrownicy rozkopywali groby w poszukiwaniu kosztowności, nikt o te obiekty nie dbał, więc popadały powoli w ruinę. Znajdowały się również na terenach nadających się pod zabudowę mieszkalną, więc kiedy minęło 25 lat, zgodnie z obowiazującym prawem cmentarze likwidowano. Tak było m.in. w przypadku głównego cmentarza ewangelickiego, który założony został w zachodniej części Parku ‘Die Maikuhle’, na terenie o pow. 2,75 ha. Posiadał plan prostokąta. Wejście główne mieściło się na przedłużeniu ul. Jedności Narodowej /dawniej Stettiner Strasse/. Układ kompozycyjny południowej części cmentarza nawiązywał stylowo do krajobrazowego charakteru otaczającego parku, natomiast pozostała część założenia miała układ geometryczny. Alejki przecinały się pod kątem prostym dzieląc cmentarz na prostokątne kwatery, obsadzone pojedynczymi rzędami klonów pospolitych i jaworów. Układ komunikacyjny cmentarza i sąsiadującego z nim Parku posiadał liczne powiązania[4]. Po zdobyciu Kołobrzegu 18 marca 1945 roku, cmentarz notorycznie dewastowano aż do lat 60- tych, w 1971 roku cmentarz zlikwidowano. W roku 2000 zostało otwarte w parku lapidarium niemieckie przy ulicy K. Arciszewskiego.

Przypisy

  1. Regulamin Cmentarza W: Cmentarz Komunalny w Kołobrzegu [online]. [Przeglądany 14. listopada 2014]
  2. Bamber, Marzena. Cmentarze i lapidaria - rozmowa z dr Hieronimem Korczyńskim. "Gazeta Kołobrzeska", 2000, nr 36(281), s. 15.
  3. Cmentarze w Kołobrzegu W: Parki i ogrody [online].[Przeglądany 14. listopada 2014].
  4. Małgorzata Haas, Dane historyczne. W: Kołobrzeg – Projekt rewaloryzacji Parku im. Jedności Narodowej, Szczecin 1986, s. 2.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Joanna Przybyło