Cmentarz komunalny (Kołobrzeg)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Cmentarz komunalny w Kołobrzegu znajduje się obecnie przy ul. św. Wojciecha 7, w dzielnicy Zieleniewo. Zarządcą cmentarza jest aktualnie Miejski Zakład Zieleni, Dróg i Ochrony Środowiska w Kołobrzegu Sp. z o.o.. Cmentarz zaprojektowany został na planie prostokąta, poszczególne sektory i kwatery są uporządkowane geometrycznie, rozdzielone alejami. Zgodnie z regulaminem administratora obiektu, pochówków dokonuje się w grobach: 1) ziemnych - wykopanych w ziemi na 1.7 metra mogiłach, w których chowa się trumnę i przysypuje ziemią 2) murowanych - o bokach murowanych, prefabrykowanych lub betonowych ze sklepieniem nad trumną, 3) grobowcach - dużych murowanych, prefabrykowanych lub betonowych wylewanych na mokro grobach, służących do chowania kilku osób, 4) kolumbariach - budowlach naziemnych z grobami w niszach ściennych przeznaczonych do chowania urn. Rodzina lub uprawniony organ zobowiązani są do uzgodnienia z zarządcą cmentarza sposobu przebiegu ceremonii pogrzebowej. Prawo do grobu wynosi 20 lat od momentu dokonania pochówku[1]. Na terenie cmentarza znajduje się kaplica oraz budynek administracji.

Historia

Na przełomie XVIII i XIX wieku zaczęło brakować miejsc grzebalnych na cmentarzu przy kolegiacie. Cmentarz ten został zamknięty w 1809 roku i przeniesiony na Lęborskie Przedmieście - na północ od kościoła i cmentarza św. Jerzego. Mowa tu o tzw. starym kościele św. Jerzego, gdyż w 1909 roku zbudowano nowy kościół, niemalże obok pierwotnego, tyle że już zbyt małego i zniszczonego przez czas. Obiekty te mieściły się na wysokości sklepu Netto, a przedzielała je Szosa Białogardzka (fot. 1), która w tym miejscu skręcała w kierunku obecnej ulicy Grochowskiej, a dalej biegła w kierunku ulicy Budowlanej.

Rozbudowujący się kurort i rosnąca ilość parafian Parafii Marii Panny przyczyniły się do dalszej rozbudowy cmentarza i jego podziału na dwie części. Cały zespół, wraz z cmentarzem przy kościele św. Jerzego (istniejącym od XVII wieku) zajmował w 1945 roku 4 hektary. W tym miejscu toczyły się zażarte walki o miasto, o kościół św. Jerzego, a nagrobki świetnie chroniły przed kulami. Główne wejście na cmentarz znajdowało się od strony ul. Koszalińskiej, od strony obecnej alei grabowej. Drugie wejście na nekropolię prowadziło od strony Szosy Białogardzkiej. Alejki cmentarne obsadzono lipą drobnolistną. Na cmentarzu występował również świerk pospolity, żywotnik zachodni, grab pospolity, buk pospolity i jesion wyniosły. Cmentarz odwadniany był w sposób naturalny, przy wykorzystaniu rowów melioracyjnych. Z terenu tej nekropolii mamy zachowane zdjęcie (fot. 2) grobu matki pastora Parafii św. Jerzego - Nobilinga (+1942). Zachowało się również zdjęcie cmentarza przy kościele św. Jerzego z 1952 roku (fot. 3).

Po wielu latach, drzewa rozrosły się, a cmentarz, który najpierw został rozkradziony, w 1970 roku zlikwidowano (nagrobki wykorzystano na podbudowę dróg lub inwestycje w postaci murków w parkach). 14 grudnia 1976 park wpisano do rejestru zabytków (nr rejestru 927). Niestety, rozbudowa miasta i wykonywanie kolejnych inwestycji spowodowały naruszenie stosunków wodnych, w konsekwencji czego, park, który nosił imię 3 Dywizji Piechoty, zaczął ulegać powolnej degradacji. Dostrzeżono to w połowie lat 80-tych. Urzędnicy doszli do wniosku, że park należy poddać rewitalizacji. Dokumentację sporządziła Anna Drukała z PKZ o. Szczecin w 1986 roku. Przy opracowaniu programu funkcjonalno-przestrzennego, jasno określono, że z uwagi na pierwotną funkcję grzebalną, park powinien być zagospodarowany na "park wypoczynku biernego - z pominięciem placów zabaw, boisk sportowych i innych funkcji niewłaściwych na dawnych terenach grzebalnych; powyższe założenia przyjmuje się zgodnie z wytycznymi Zarządu Ochrony i Konserwacji Zespołów Pałacowo-Ogrodowych w Warszawie". Park im. Jedności Narodowej – wcześniej Park Zachodni – obecną rolę spełnia dopiero od 1971 roku. Wcześniej był tu cmentarz ewangelicki i w tym charakterze był użytkowany do końca II wojny światowej. „Był to główny Centralny Cmentarz Komunalny, będący własnością miasta. Zorganizował go i zaprojektował Henryk Martens, słynny kołobrzeski ogrodnik, twórca bindażu – Alei Grabowej i Ogrodu Różanego. Cmentarz otwarto 23 listopada 1881 roku. Był to cmentarz nie związany z żadną organizacją religijną. Chowano tu ludzi różnych wyznań między innymi katolików, którzy nie mieli własnego cmentarza. W 1913 roku wybudowano tu krematorium. Na terenie Niemiec w XX wieku kremacja zwłok stawała się coraz popularniejsza. Ten trend zapanował też w Kołobrzegu. Na cmentarzu komunalnym pochowano wielu ludzi zasłużonych dla miasta. Był tu grobowiec lekarskiej rodziny Behrendów, grób fundatora kołobrzeskiej biblioteki Harrego Hardera, a także ks. Emila Sebastiana – ostatniego proboszcza katolickiego w kościele Św. Marcina, który płynnie mówił i pisał po polsku. Na tym cmentarzu spoczęły szczątki jego organizatora Henryka Martena.” [Hieronim Kroczyński, Cmentarze i lapidaria [w:] ”Gazeta Kołobrzeska”, 36(281)8 września 2000 s.15].

W 1863 roku został zatwierdzony nowy układ parków przez Ministerstwo Wojny i tak 6.I.1864 roku powstała dzielnica Maikuhle – dzielnica Załęże.

„Analiza porównawcza planów z 1880 i 1906 r. z planem współczesnym parku wykazała, że jego obrzeża były dawniej częścią parku ‘Die Maikuhle’. Zachowany częściowo pierwotny układ alejek pozwala przypuszczać, że w I połowie XX w. teren cmentarza był powiększany stopniowo w kierunku południowo-zachodnim.

Cmentarz założony został w zachodniej części Parku ‘Die Maikuhle’, na terenie o pow. 2,75 ha. Posiadał plan prostokąta. Wejście główne mieściło się na przedłużeniu ul. Jedności Narodowej /dawniej Stettiner Strasse/. Układ kompozycyjny południowej części cmentarza nawiązywał stylowo do krajobrazowego charakteru otaczającego parku, natomiast pozostała część założenia miała układ geometryczny. Alejki przecinały się pod kątem prostym dzieląc cmentarz na prostokątne kwatery, obsadzone pojedynczymi rzędami klonów pospolitych i jaworów.

Układ komunikacyjny cmentarza i sąsiadującego z nim Parku posiadał liczne powiązania. Analiza planu cmentarza z 1906 r. wykazała, że na jego terenie znajdowały się trzy budynki, z których żaden się nie zachował do czasów współczesnych”. [Małgorzata Haas, Dane historyczne [w] „Kołobrzeg – Projekt rewaloryzacji Parku im. Jedności Narodowej”, Szczecin 1986 s. 2].

Po zdobyciu Kołobrzegu 18.III.1945 roku, cmentarz notorycznie dewastowano aż do lat 60- tych. W 1971 roku cmentarz zlikwidowano a później tylko prowizorycznie zagospodarowano i zaadaptowano na park do wypoczynku biernego. Przez 25 lat cmentarza nie użytkowano i wskutek wystąpienia samosiewów, zagłuszenia bardziej wymagających form przez ekspansywne gatunki drzew i krzewów dawny geometryczny układ uległ deformacji nabierając charakteru leśnego.

W roku 2000 zostało otwarte w parku lapidarium niemieckie przy ulicy K. Arciszewskiego.

Parki i ogrody

Lapidarium niemieckie zostało założone na terenie pięknego przedwojennego parku „Maikuhle", gdzie przed wojną znajdował się ewangelicki cmentarz komunalny. Dziś znajdują się tam płyty nagrobne dawnych mieszkańców Kołobrzegu (wszystkie jakie ocalały z historycznej zawieruchy). Lapidarium jest miejscem pamięci i refleksji o dawnych niemieckich mieszkańcach miasta.

  1. Regulamin Cmentarza W: Cmentarz Komunalny w Kołobrzegu [online]. [Przeglądany 14. listopada 2014]