Dawne nazwy miejscowe na terenie Łasztowni: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Brak różnic)

Aktualna wersja na dzień 23:42, 15 wrz 2020

Dawne nazwy miejscowe na terenie Łasztowni i jej najbliższego otoczenia, w większości wywodzące się ze średniowiecza, poznajemy z zapisów w miejskich rejestrach podatkowych [1], głównie z roku 1586. [2] W rejestrach tych pojawia się szereg nazw miejscowych, dotyczących poszczególnych ulic, przejść i zabudowań, pochodzących od właścicieli danego terenu lub jego dzierżawców a także nazw wywodzących się od określeń przyrodniczych lub topograficznych (żab, gęsi, bagiennych łąk, cieków wodnych, itp).

Najstarsza Łasztownia, czyli Łasztownia właściwa i jej otoczenie


Łasztownia i jej otoczenie pod koniec XVI wieku, widok z lotu ptaka od zachodu
(Alten-Stettin, Braun & Hogenberg, 1590/1594, fragment)

Nazwy miejscowe na terenie Małej Łasztowni

Szkic otoczenia budynku Królewskiego Urzędu Skarbowo - Podatkowego i Licencji na Małej Łasztowni, 1766

Do końca XVI wieku ramię rzeki Odry sięgające aż do głównej ulicy Łasztowni, zwanej „ulicą Wielką Łasztową [prowadzącą] w kierunku Gdańska” (Grosse Lastade strasse gegen Dantzig, 1594), obejmowało najstarszą Łasztownię, zwaną Małą Łasztownią, co doskonale widać na widoku Brauna & Hogenberga z lat 1590/1594. Wysepka na której początkowo wy- i załadowywano balast, a także pod koniec XIII wieku połączono z miastem mostem nazwanym Mostem Długim, po tym jak zasypano południowy odcinek ramienia wodnego w okolicy cieślarni miejskiej, na początku XVII wieku była już półwyspem. Pozostała część ramienia wodnego została zasypana dopiero w czasach Fryderyka Wilhelma I. Na północnym krańcu Małej Łasztowni, położona była sporej wielkości parcela zwana Dziedzińcem Garbarskim (Gerberhof), przekazana przez Radę Miasta w roku 1499 w użytkowanie cechowi szewskiemu (czerwonoskórników). Dziedziniec ten jeszcze w XVI w. był w posiadaniu rady miejskiej, o czym świadczą zapisy w dokumentach źródłowych, cyt. „dziedziniec garbarski rady” (des rades gerhauw, 1542), oraz „pięć bud naprzeciw pomostu pralniczego za [tzw.] dziedzińcem garbarskim” (vif boden gegen des rades wasche nach dem gerhauw, 1548). [3] Wspomniany tu miejski pomost wykorzystywany do prania bielizny, zaznaczony jest na widoku miasta miasta od zchodu Heinricha Kotego obok mostu Kłodnego; drugi tego typu pomost Kote zaznaczył na południe od mostu Długiego przy placu cieślarni miejskiej.

Nazwy miejscowe na terenie Łasztowni i jej otoczenia w XVII wieku
(w trakcie oblężenia z 1659 roku)

Na początku XVIII wieku cech szewski wybudował na położonej naprzeciw Dziedzińca Garbarskiego parceli młyn konny (Speicherstraße Nr. 10), rozdrabniający korę dębową i brzozową dla celów garbarskich [4]; Fredrich podaje, że przy ulicy zwanej w drugiej połowie XVIII wieku „Ku Spichlerzom” (Nach den Speichern, 1654), aż do „miejsca [zwanego Małą] Łasztownią” (Ort der Lastadie) [5], obok Dziedzińca Garbarskiego usytuowanych było około 1600 roku od 5 do 10 bud. Natomiast w miejscu młyna konnego (Lohmühle, 1721) powstał po 1732 roku stary i nowy Ogród Szewski (Schustergarten, 1762). To tutaj, w miejscu określonym w spisie podatkowym nazwą „Naprzeciw Dziedzińca Garbarskiego”, czyli na nieistniejących obecnie parcelach Spichrzowa nr 10-12 poborcy podatkowi rozpoczynali w XVI wieku pobieranie szosu. Ich zapisy w dokumentach z tego okresu pozwoliły nam poznać nazwy kolejnych obiektów odwiedzanych przez nich w trakcie poboru podatku [6]:

  • Naprzeciw Dziedzińca Garbarskiego; (bez nazwy polskiej, dalej: b.n.p.) - „na tyłach Dziedzińca Garbarskiego” (achter dem Gerhaue, 1588), „naprzeciw Dziedzińca Garbarskiego przy stodołach [tu spichlerzach” (jegen dem Gerhaue bej den Scheunen, 1589), „przy Domu Garbarskim” (am Gerhtshaus, 1591),
    - mowa tu o Dziedzińcu Garbarskim, oraz o budynkach i spichlerzach, zwanych tu „Scheunen”, usytuowanych naprzeciw Dziedzińca Garbarskiego. Teren dziedzińca, przekazany cechowi szewców przez Radę Miejską w roku 1499, w stanie niezmienionym przetrwał do 1. poł. XVIII w., czyli do czasu, gdy w roku 1732 władze pruskie zaproponowały poszerzenie terenu dziedzińca składu towarów (Packhof), uzasadniając to tym, że na terenie Packhofu brakuje miejsca na odprawy przychodzących i odchodzących statków. Szewcom obiecano w zamian bagnisty plac przy Bramie Parnickiej. Po proteście członków gildii szewskiej, który przybrał formę zamieszek, król Fryderyk Wilhelm I decyzję poszerzenia tymczasowo odwołał, jednak załączony plan z roku 1766 dowodzi, że do poszerzenia jednak doszło. [7];
  • KaplicaJedenastu Tysięcy Dziewic” (b.n.p.) - „[kaplica] 11000 Panien” (11000 Jungfrauen, 1589),
    - nazwa ma być może związek z kaplicą poświęconą św. Urszuli, której kult rozpowszechnił się w Europie w XV wieku [8], i prawdopodobnie położoną na terenie Małej Łasztowni, czyli na terenie określanym mianem „miejsce” (Ort).[9] Z kolei według zapisu w katastrze szwedzkim z 1707 i planu z 1721 roku w tym miejscu znajdował się niezabudowany plac;
Obszar Małej Łasztowni
1. – Stary Dziedziniec Miejski, plac po hipotetycznej kaplicy „Jedenastu Tysięcy Dziewic”, 2. – Książęcy budynek celny, potem należący do Korony szwedzkiej, 3 – Stary książęcy budynek celny, potem należący do Korony szwedzkiej, 4. – budynek należący do księcia, potem do korony szwedzkiej, 5. – spichlerz solny, prawdopodobnie należący do Loitzów (nr 161/1721), 6. – trzy budy należące do Loitzów (nr 162-164/1721), 7. – Żuraw Miejski, czyli dźwig portowy, 8. – Dziedziniec Garbarski, 9. – odcinek ulicy Spichrzowej nazywany w poł. XVII wieku „ku spichlerzom”, 10. – odcinek Kamiennej Grobli przylegający do Mostu Długiego, 11. – teren Miejskiego Dziedzińca Ciesielskiego, wcześniej warzelni soli, 12. – skład beczek ze smołą, 13. – Nowy Dziedziniec Ciesielski, 14. – obszar zwany „Pladrin”, 15. – Most Długi, 16. – mostek w osi ulicy Wielkiej Łasztowej na odnodze Odry opływającej obszar Małej Łasztowni, 17. – nabrzeże ładunkowe, miejsce składowania kamieni młyńskich, 18. – ulica Wielka Łasztowa. [10]
  • Stary dziedziniec miejski (b.n.p.) - olde Stadhoff (1588), olde stadhoff und new boden (1590), olde Stadhoff gegen dem alten Stadt Zimmerhoff (1601),
    - tu mowa o wspomnianym wyżej niezabudowanym placu będącym własnością miasta, na którym w średniowieczu stała kaplica „11000 Panien”. Jego położenie po części wyjaśnia nam zapis z 1590 roku o „starym dziedzińcu miejskim [będącym własnością miasta i] położonym naprzeciw nowych bud [zabudowy mieszczańskiej]” (olde stadhoff und new boden), a także kolejny z 1601 roku o „starym dziedzińcu miejskim [położonym] naprzeciw [będącego własnością miast] starego dziedzińca ciesielskiego” (olde Stadhoff gegen dem alten Stadt Zimmerhoff). Wspomniane tu „nowe budy” usytuowane były po drugiej stronie odcinka ulicy Spichrzowej [11], natomiast dziedziniec ciesielski, położony był po południowej stronie ulicy Wielkiej Łasztowej, i nosił nazwę „starego” (alten Stadt Zimmerhoff), w odróżnieniu od „nowego placu ciesielskiego” (niger Stadtzimmerhoff), położonego przy grobli Pladerin;
  • Budy Loitzów (b.n.p.) - tu zabudowania, będące własnością rodziny Loitzów usytuowane „[...] na gruntach Jego Wysokości Księcia Pana” (modo In M[eines] g[nadigen] H[ernn] boden, 1596), „Za Żurawiem Portowym” (Hinter dem Krane, 1597)
    - w średniowieczu, na zapleczu stojącego na nabrzeżu tzw. Żurawia Portowego (Kran), czyli dźwigu do za- i wyładunku towarów, a także do ustawiania masztów na statkach, wznosiły się tzw. domy mieszczańskie (Bürgerhäuser), początkowo należące do Loitzów, potem po bankructwie Loitzów do książąt, a na koniec do korony szwedzkiej. [12] Żuraw znajdował się przy samym brzegu Odry, tuż przy Moście Długim. Według cytowanego tu katastru szwedzkiego parcela, na której stał żuraw, nosiła nr 23. Istnienie żurawia w porcie potwierdzone jest co prawda dopiero pod koniec XVI wieku, musiał on jednak powstać znacznie wcześniej, o czym świadczą źródła pośrednie z połowy XV wieku mówiące o zawodzie „obsługującego żuraw portowy” (Krahnführer), a także o opłatach za korzystanie z tego żurawia. [13];
Plac zwany Packhof
i budynek składu towarów, Packhaus
Widok żurawia portowego na Łasztowni oraz zabudowy nabrzeży portowych, 1780-1790
  • Naprzeciwko żurawia portowego (b.n.p.) - „naprzeciw kamieni młyńskich” (gegen den Molstein, 1559, gegen den molenstein, 1560),
    - tu prawdopodobnie mowa o wspomnianych wyżej zabudowaniach mieszczańskich, położonych naprzeciw żurawia na terenie Małej Łasztowni i usytuowanych pomiędzy rzeką a ulicą Spichrzową. Według katastru szwedzkiego z 1707 i planu z roku 1721 na narożnej parceli (nr 161 na załączonym planie z 1721), mieścił się spichlerz solny Daniela Krügera, a wcześniej Gischa; kolejne budynki, ustawione równolegle do Odry to zabudowania mieszkalne, z których trzy (nr 162 – 164, a potem także 165 na planie z 1721) zostały wyburzone wskutek rozszerzenia placu pod budowę nowego budynku Królewskiego Urzędu Skarbowo - Podatkowego i Licencji (Königliches Akzise- und Lizenzhaus) w XVIII wieku. Natomiast od strony ulicy Wielkiej Łasztowej wg katastru szwedzkiego i planu z 1721 mieściły się domy Schenka (nr 160 na planie z 1721), Daniela Krügera, a wcześniej Hansa Petera Hofferta (nr 159 na planie z 1721), oraz dwa stare budynki celne, w jednym z nich mieszkał kontroler celny (nr 158 na planie z 1721), a drugi stanowił niegdyś budynek celny tzw. „Ceł Królewskich” (należący do korony szwedzkiej, wcześniej „Ceł Książęcych” (księcia pomorskiego, nr 157 na planie z 1721). Na placu powstałym po budynkach nr 159 – 164/1721, w roku 1723 wybudowano, początkowo o konstrukcji ryglowej, tzw. „nowy skład towarów” (Packhof), natomiast na wyburzonych parcelach nr 158 i 157/1721, w latach 1726-1727 kolejny budynek, początkowo wykorzystywany na mieszkania inspektorów celnych, a następnie jako jednolity budynek dotrwał do roku 1907 pod nazwą Królewskiego Urzędu Skarbowo - Podatkowego i Licencji (Königliches Akzise- und Lizenzhaus). W międzyczasie, po roku 1732 teren poszerzono stopniowo w kierunku północnym, kosztem Dziedzińca Garbarskiego, o czym wspomniano powyżej. Wymienione tu określanie „naprzeciw kamieni młyńskich” wiąże się ze złożonymi przy żurawiu kamieniami młyńskimi, co widoczne jest także na widoku Heinricha Kotego i Rollosa z 1625 roku. O roli żurawia, a właściwie dużego żurawia, zbudowanego z cegieł i stojącego obok małego do unoszenia kamieni młyńskich, a także usytuowanego obok niego placu na którym te kamienie składowano, wspomina również Brüggemann w swoim opisie Pomorza Przedniego, wymieniając przy okazji inne budowle publiczne Szczecina. [14]

Nazwy miejscowe na terenie Wielkiej Łasztowni

  • Nowe budy (b.n.p.) - „nowe budy przy [tzw.] dziedzińcu garbarzy” (newe Buden am gerhtshoff, 1589), „nowe budy” (new buden, 1588), „nowe budy przy [...] lub [...] na pagórku Lepkiego” (newe Buden am [...] lub [...] auffm Lepkenberg, 1587, 1591), „w biednych budach” (in der armen Buden, 1596),
    - tu mowa o zabudowaniach ubogich mieszkańców Łasztowni, tzw. „nowych budach” usytuowanych wzdłuż ulicy Spichrzowej naprzeciw Dziedzińca Garbarskiego, oraz przy lub na pagórku Lepkego. W 1659 roku północną stronę Łasztowni dzielono na dwie części:
    -na część zachodnią zwaną „w kierunku pagórka Lepkiego”, gdyż wszystkie parcele od strony ulicy Spichrzowej biegły z zachodu na wschód w kierunku wzniesienia Lepkenberg (nach dem Lepkenberg),
    - oraz część wschodnią, zwaną „za zaułkiem” (nach der Gassen), gdyż wszystkie parcele od przejścia prowadzącego z ulicy Wielkiej Łasztowej w kierunku wzniesienia Lepkenberg biegły z południa na północ dochodząc do Łąk Mieleńskich. [15] Granicą był zaułek o nazwie Nach Löbken berg i wzniesienie Löbken Berg zaznaczone na szkicu w katastrze szwedzkim z 1707 roku [16] Fredrich określenie „pagórek Lepkego” wiąże z nazwiskiem żeglarza Michaela Lepke, mieszkającego na początku XVIII wieku w okolicy wzniesienia, stąd też przypuszczenie, iż od jego nazwiska nazwano także północno-wschodnie czoło późniejszych umocnień pruskich na Łasztowni. [17] Na wzniesieniu tym w późniejszym czasie została zbudowana Pomorska Prowincjonalna Rafineria Cukru (Pommersche Provinzial Zucker – Siederei, 1817), obecna Fabryka Czekolady „Gryf” (Zakłady Przemysłu Cukierniczego „Gryf”).
  • Kompania Falsterbo (b.n.p.) - „Spółka handlowa Falsterbo” (Valsterbo Companei, 1589), „Kompania handlowa [Falsterbo]” (Companei, 1591, 1594)
    - siedziba spółki handlowej bractwa żeglugowo – handlowego kupców szczecińskich stowarzyszonych w tzw. Bractwie Panny Marii z Falsterbo (osada rybacka w Skanii, płd. Szwecja) oraz Dragør (miasteczko w Danii), zajmujących się połowem, skupem, przeróbką i rozprowadzaniem ryb, przede wszystkim śledzi. [18] Kupcy bractwa żeglugowo – handlowego zajmowali teren parceli przy ulicy Wielkiej Łasztowej (Große Lastadie Nr. 44-45) [19], na którym według katastru szwedzkiego z 1707 roku usytuowane były:
Dziedziniec kompanii handlującej śledziami z Falsterbo, 1707
    • dwukondygnacyjny budynek mieszkalny, w katastrze szwedzkim określany mianem „Czerwony Orzeł” (Rote Adler), położony od strony ulicy Wielkiej Łasztowej (litera A.),
    • sad owocowy (lit. B.),
    • mały parterowy budynek mieszkalny, położony od ulicy Wielkiej Łasztowej, obok niego brama wjazdowa na podwórze (lit. C.),
    • podłużny budynek gospodarczy (lit. D.),
    • podłużny budynek, tu użytkowany jako skład soli, pokryty dachem trzema poddaszami (lit. E.),
    • j. w., użytkowany jako browar; nakryty dachem z trzema poddaszami na zboże (lit. F.),
    • przejście prowadzące w kierunku wzniesienia „Lepkenberg” (nach dem Lepkenberg, lit. J.),
    • parcela przy ulicy Spichrzowej (Speicherstraße Nr. 162, nr 7 po 1856), na której położony był spichlerz, również należący do kupców szczecińskich z kompanii handlującej śledziami z Falsterbo w Skanii (Dania) (lit. H.) [20];
  • Żabia Dzierżawa (b.n.p., rejon ulicy św. Floriana) - „[tzw.] żabia dzierżawa nieopodal Wielkiej Łasztowni [położona] przy Mieleńskich Łąkach” (de poggenborch up der grothen Lastadie by dem Mellen, 1544), „przy bagnistym stawie [obok] żabiej dzierżawy” (an dem puel der poggenborch, 1552),
    - wspomniany tu zbiornik wodny, a właściwie bagnisty i zarośnięty staw zwany także „Żabim Stawem” (Poggenpol - Pogge to żaba w języku środkowo-dolnoniemieckim), i położona nieopodal łączka dzierżawiona przez pobliskich mieszkańców, którą określano nazwą pobliskiego Żabiego Stawu), widnieje na planach z 1721 i 1727 na zachód od miejsca zwanego „Czarnym Przejściem” (Schwarzer Gang, 1825). Oficjalnie nazwa tego przejścia pojawia się dopiero na początku XIX w., ale nie jest wykluczone, iż jest starsza. Na mapach z XVIII pojawia się jako wąska, niezabudowana ulica będąca nie istniejącym obecnie północnym odcinkiem późniejszej ulicy Kościelnej (Kirchenstraße). Na rogu ulicy Kościelnej i Wielkiej Łasztowej, usytuowany był tzw. sąd na Łasztowni, zwany inaczej „odwachem” (Wachtmeisterei) lub „odwachem na Łasztowni” (Lastadische Wache), który przed 1729 rokiem usytuowany był na nieistniejącej parceli Große Lastadie Nr. 50. [21] Podobnie jak w starym budynku, w nowym oprócz sali sądowej na zapleczu znajdował tzw. „Spritzenhaus”, rodzaj remizy strażackiej do której ze starego budynku przeniesiono sprzęt gaśniczy. [22] Natomiast w podwórzach przylegających do Czarnego Przejścia stał młyn prochowy (Pulvermühle), będący własnością Rady Miejskiej, który co prawda w 1734 roku z powodu niebezpieczeństwa wybuchu miano przenieść nad jeden z kanałów przy jeziorze Dąbie, jednak pozostawiono na starym miejscu. Carl Fredrich podaje, że obok pomieszczeń mieszkalnych producenta prochu położony był warsztat, a za nim, jak odnotowano to w 1706 r.: „dość znacznej wielkości stajnia, w której panowały poruszające się ubijaki”. [23] Nazwa „Czarne Przejście” utrzymała się do 1856 roku, a następnie zmieniono jej nazwę na „Ulica Kościelna” (Kirchenstraße), uznając ten odcinek za przedłużenie ulicy o tej samej nazwie przy kościele św. Gertrudy. Po roku 1945 otrzymała nazwę ulicy Św. Floriana. W związku z budową w tym miejscu estakady Trasy Zamkowej odcinek ten zlikwidowano na początku lat osiemdziesiątych XX w.;
  • Gęsie Pastwisko (b.n.p.) - „[pastwisko zwane] Gęsim miejscem” (Gentenort),
    - miejsce wypasania gęsi przez ówczesnych mieszkańców Łasztowni, położone przy Łąkach Mieleńskich, przy zbiegu becnej ulicy Władysława IV (Parnitzstraße) i wspomnianego tu północnego odcinka ulicy Św. Floriana. To tutaj według legendy wypasała gęsi gęsiarka imieniem Gertruda, domniemana założycielka kościoła św. Gertrudy [24];
  • Strona Łąk Mieleńskich (b.n.p.) - „[tzw.] strona Mieleńska przy [tzw.] łączce żabiej dzierżawy” (Mellenseide bi der Poggenborg Wieschen, 1588), „W Środku” (Im Mittel, 1591), „uboga ziemia” (Armen boden),
    - tak określano bagniste łąki usytuowane nieopodal wspomnianej już wyżej dzierżawy zwanej „Żabią Łączką”, i rozpościerających się na obecnych terenach wolnego obszaru celnego powstałego w latach 1893-1910. Z uwagi na to, ze były to grunty marnej jakości w zapisach poborców podatkowych pojawia się także nazwa „uboga ziemia” (Armen boden);
  • Przy Moście Parnickim (nazwa polska Bulwar Śląski) - „Most Parnicki” (Parmenitzer brücke), „Parnica” (Parmenitz, 1587),
    - tu teren położony obok fortyfikacji ziemnych przy moście nad rzeką Parnicą, usytuowany w miejscu obecnego nasypu ulicy Energetyków prowadzącej na most Portowy;
  • Gospodarstwo Jakuba Simona (b.n.p.) - „Przy zagrodzie Jacoba Simona” (Bej Jacob Simons houe, 1587), „z tej strony gospodarstwa Jacoba Simona” (disseid Jacob Simons hofe, 1591), „w ogrodzie Jacoba Simona“ (im Jacob Simons garden, 1594),
    - zabudowania gospodarcze i ogród, będący własnością Jakuba Simona, usytuowany w rejonie mostu na Parnicy pomiędzy obecnym Bulwarem Gdańskim (Wallstraße) a ulicą Energetyków. Według katastru szwedzkiego z 1707 roku teren ten częściowo został zajęty pod dzieło forteczne z przeznaczeniem dla baterii fortecznej;
Dawne nazwy miejscowe na obszarze Łasztowni
S – Obszar Łasztowni Stoczniowej, 1. – Rzeźnia, 1.a – Za budynkiem rzeźni, 2. – Przy składzie kupieckim, 3. – Ulica Spichrzowa, 3.a – Dziedziniec Garbarski, 3.b. – Naprzeciw dziedzińca garbarskiego, M – Obszar Małej Łasztowni, 4. – Kaplica 11000 Dziewic, stary dziedziniec miejski, 5. – Budy Loitzów, 6. – Żuraw portowy, 6.a – Spichlerz solny naprzeciwko żurawia portowego, W – Obszar Wielkiej Łasztowni, 7. – Ulica Wielka Łasztowa, 8. – Nowe budy, 9. – Kompania Falsterbo, 10. – Przejście do wzniesienia Lepkenberg, 10.a – Wzniesienie Lepkenberg, 11. – Żabia dzierżawa, 11.a – Bagnisty staw, 12. – Czarne Przejście, 12.a – Młyn prochowy, 13. – Gęsie pastwisko, 14. – Strona Łąk Mieleńskich, 15. – Przy Moście Parnickim, 16. – Gospodarstwo Jakuba Simona, 17. – Budy aptekarzy, 18. – Przejście Hovesa, 19. – Dziedziniec kościelny Św. Gertrudy, 20. – Przejście Militza, 21. – Przejście Cebulowe (Bollengang), 22. – Naprzeciw wzniesienia Lepkego, 23. – Przejście Zachariasza, 23.a – Ogrody książęce, 24. – Zagroda Arnda, 24.a – Zagroda Borka, 25. – Grunty cieśli miejskich, P – Obszar obniżenia zwanego Pladrin, 26. – Ulica Pladrin, 27. – Nowy dziedziniec ciesielski, 28. – Skład smoły i dziegciu, 29. – Stary dziedziniec ciesielski, 30. – Grunty rolne przy Pladrin i dojścia do nich, w tym (30.a-f): 30.a – przejście naprzeciw nowego miejskiego dziedzińca ciesielskiego, 30.b – Przejście Losbekera, 30.c – Przejście Treplinga, 30.d – Przejście Kowalskie, 30.e – przejście do dzierżawy Kitzerowa naprzeciw składu smoły, 30.f – przejście do gospodarstwa fundacji klasztornej św. Jana, SW – Obszar Srebrnej Łąki. [25]


  • Budy aptekarzy (b.n.p.) - „Grunty Jego Wysokości Księcia Pana” (M[eines] G[nadigen] H[ernn] Boden, 1587), „grunty aptekarzy” (Apoteker buden, 1589),
    - tu grunty położone za gospodarstwem Simonsa przy ulicy Wielkiej Łasztowej należące do aptekarzy (przed 1945 rokiem były to parcele Große Lastadie Nr. 84-85). Na tyłach tych gruntów wzdłuż przejścia, biegnącego wzdłuż wschodniej granicy parceli należącej do kościoła św. Gertrudy, rozciągały się aż do wałów fortyfikacji grunty należące do Jego Wysokości Księcia Pana (
    M[eines] G[nadigen] H[ernn] Boden). W związku z wybuchem kolejnej epidemii zarazy w 1565 roku w stojących na tej parceli budach aptekarzy został otwarty szpital, a właściwie przytułek dla zakaźnie chorych (Pesthospital, Siechhaus). [26]. W 1577 roku mieszkańcy Łasztowni w obawie przed zarażeniem domagali się likwidacji tego szpitala, ale reakcja burmistrza i rady miejskiej była zdecydowana: „szpital był w tym miejscu i będzie nadal tu pozostawał”. [27] Ponad sto lat później, w roku 1694 władze szwedzkie postanowiły przekształcić go w tzw. „Dom Uczestnika Wojen” (Kriegsmannhaus), zwany także „Domem Inwalidów” (Invalidenhaus). Po pięciu latach, w 1699 r. oddano do użytku dwupiętrowy szachulcowy budynek z dość sporym podwórzem, na którym stał kolejny dwukondygnacyjny budynek, przebudowany z czasem na piekarnię i browar, oraz położona na środku podwórza studnia. „Dom Inwalidów” po siedmiu latach działalności zamknięto, gdyż większość pensjonariuszy po założeniu własnych rodzin już w nim nie mieszkała. Na tyłach rozciągał się aż do wałów fortyfikacji ogród warzywny, który w 1721 opisany jest jako ogród z roślinami ozdobnymi (według cytowanego tu wielokrotnie katastru szwedzkiego parcela nosiła nr 91). W 1727 roku w budynku założono francuską manufakturę produkującą pończochy, która potem padła ofiarą regulacji przebiegu ulicy Wielkiej Łasztowej [28];

  • Przejście Hovesa (b.n.p.) - „przejście Hovesa” (Hoves ganck, 1587) lub „grunty Hovesa” (Hoves buden, 1589),
    - jedno z dwóch przejść, zwanych ulicami poprzecznymi, prowadzące z ulicy Wielkiej Łasztowej wzdłuż parceli kościoła św. Gertrudy w kierunku gruntów Hovesa i wałów fortyfikacji;
  • Dziedziniec kościelny Św. Gertrudy (nazwa polska Kościół Świętej Trójcy - „cmentarz [kościoła] św. Gertrudy” (S. Gertruden kerkhaue, 1507), Za [kościołem] św. Gertrudy” (Hinder S. Gertrauden, 1590), „Klasztor i Dziedziniec Kościelny” (Closterei und Kirchhoff, 1591), „w klasztorze” (in der Closterey, 1593), „w klasztorze i na Dziedzińcu Kościelnym” (in der Closterey ut dem Kirchhoff, 1594), „buda - Klingenhaus” (Klinge bode, 1595), „w dawnym [budynku] szpitala” (im Vorder Spittel, 1711)
    - tu zabudowania położone na terenie placu kościelnego obecnego kościoła ewangelickiego Św. Trójcy, na którym w średniowieczu usytuowane były zabudowania klasztorne Karmelitów, a także kościół i szpital św. Gertrudy oraz cmentarz przykościelny, a obok przy bramie szpitalnej buda zwana "Klingenhaus", służąca do poboru pieniędzy na rzecz pensjonariuszy przytułku;
  • Przejście Militza (nazwa polska ulica Świętego Floriana) - „Przejście Militza” (Militzen Gangk), Wawrzyniec Militz (Lorenz Militz, 1559), Jan Klenne (Johans Klenne, 1589), „u Jana Klenne” (bej Johan Klenne, 1591),
    - kolejne przejście poprowadzone wzdłuż parceli kościoła św. Gertrudy w kierunku wałów fortyfikacji. Źródła wymieniają w tym miejscu grunty Wawrzyńca (Lorenz) Militza oraz Jana Klenne;
  • Przejście Cebulowe (b.n.p.) - Bollengang, 1707,
    - kolejne przejście wiodące w kierunku wałów fortyfikacji usypanych wzdłuż rzeki Parnicy, wspomniane po raz pierwszy w szwedzkim katastrze z 1706 roku. [29]; Po obu stronach tej uliczki, na zapleczu zabudowy mieszkalnej, usytuowane były ogrody warzywne ciągnące się aż do wałów. Ich właściciele mieszkali przy głównej ulicy Łasztowni, Wielkiej Łasztowej;
Zabudowa historyczna wąskiego przejścia Zachariasza
  • Naprzeciw Pagórka Lepkego (b.n.p., rejon stacji benzynowej na rogu obecnej ulicy Świętego Floriana) - „Naprzeciw Pagórka Lepkego” (Gegen dem Lepkenberge, 1586), „naprzeciw [tzw.] pagórka Lepkego” (jegen dem lepkenberge, 1549), „naprzeciw Żabiej Dzierżawy” (gegen der Poggeborgh, 1588), „naprzeciw Żabiego Stawu” (jegen dem Poggenpol (1589),
    - tu zabudowania leżące pomiędzy zaułkiem Militza a przejściem zwanym Przejściem Cebulowym (Bollengang}, usytuowane naprzeciw wzniesienia zwanego „Pagórkiem Lepkego” i naprzeciw wspomnianej wyżej błotnistej łąki zwanej „Żabią Dzierżawą” przy Żabim Stawie. Na zapleczu tych zabudowań, usytuowane były wspomniane już ogrody warzywne przy Przejściu Cebulowym;
  • Przejście Zachariasza (nazwa polska Załogi Orła) - „Przejście Zachariasza [prowadzące] do Hansa Zachariasza” (Zacharias Gangk nach Hans Zacharias, 1543),
    - Zacharias Gangk (1543), tu istniejąca do 1945 roku wąska uliczka łącząca ulicę Wielką Łasztową z ulicą Wałową, nazwa pochodzi od nazwiska znanej w Szczecinie rodziny Zacharias, którzy na Łasztowni osiedlili się już w średniowieczu. W księdze ławniczej Łasztowni zachował się kontrakt małżeński Hansa Zachariasa z żoną Katarzyną. Zacharias posiadał przy tej uliczce małe gospodarstwo, czyli jak zapisano „budę” „w przejściu Hansa Zachariasza” (im Hans Zachariasgange, 1553), „Hans Zachariasz i Przejście Zachariasza” (Hans Sacharias ut Sachariasgange, 1555). Przed Hansem wspomniani był także pewien Piotr (Peter) i Wawrzyniec (Lorenz) (1543, 1555). [30] Z kolei Paweł (Paul) Zacharias (ur. 1557 – zm. 16 lipca 1612) był członkiem rady miejskiej i ławnikiem sądu miejskiego. W południowej części tej wąskiej uliczki, wzdłuż obecnego Bulwaru Gdańskiego (Wallstraße) aż do obecnej ulicy Celnej (Pladdrinstraße), rozciągały się w średniowieczne ogrody książęce, a następnie ogród botaniczny, na terenie których pastor Schinmeyer wybudował w roku 1732 sierociniec. Po roku 1945 ulicy nadano nazwę Załogi Orła, ale z uwagi na zniszczenia wojenne ciągu ulicznego nie odtworzono;
    • Ogrody książęce (b.n.p.) - pozwolenie na utworzenie w miejscu dawnych ogrodów książęcych ogrodu botanicznego wydali Szwedzi 10 czerwca 1665 r. Dwa lata później założył je profesor medycyny dr Zander. Długość ogrodu wynosiła 435 stóp, a jego szerokość 238 stóp. Według katalogu, który Zander wydał w 1672 r., rosło na nim ponad 500 gatunków roślin. Ponoć na szczególną uwagę zasługiwały dynie i malwy. Ogród służył uczniom nie tylko do celów edukacyjnych, lecz również do wypoczynku (na jego terenie znajdowała się nawet kręgielnia). Podczas oblężenia w 1677 r. ogród uległ dewastacji, a zatrudniony przez Zandera ogrodnik zrezygnował z zajmowanego stanowiska. W 1681 r. plac zwrócono Pedagogium, a ogród został założony na nowo przez doświadczonego ogrodnika Johanna Ottona Großmanna pod kierunkiem następcy Zandera, profesora Lembkego. W czasie wojny północnej ogród został zajęty przez wojsko i częściowo zniszczony. W 1720 r. znajdował się w posiadaniu ogrodnika Meißnera, który w 1733 r. sprzedał go dyrektorowi sierocińca J.Ch. Schinmeyerowi za 2200 talarów. [31]
  • Ogrody warzywne (b.n.p.) - „dzierżawa Arnda” (Arndes borg, 1589), „gospodarstwo Borka”(Borken hoff, 1587),
    - tu w kolejności dzierżawa ogrodu przez niejakiego Arnda i gospodarstwo Borka usytuowane na terenie należącym obecnie do firmy żeglugowej „Euroafrika”;
  • Grunty cieśli miejskich (b.n.p.) - „Grunty cieśli miejskich” (Stadzimmermanns Boden, 1587), „naprzeciw Kompanii [z Falsterbo] przy gruntach Timmera” (gegen der Cempanei bei des Timmers boden, 1591),
    - grunty cieśli miejskich, położone obok zabudowań niejakiego Timmera i usytuowane naprzeciw terenu należącego do Bractwa Panny Marii z Falsterbo. Grunty należące Timmera i cieśli miejskich usytuowane były na terenie należącym obecnie do firmy żeglugowej „Euroafrika”;
  • Naprzeciw Starego Dziedzińca Miejskiego (b.n.p., teren obecnej Przychodni Portowej) - „Naprzeciw [starego] Dziedzińca Miejskiego” (gegen dem Stadhoff), „naprzeciw starego Dziedzińca Miejskiego” (jegen olden Stadhove, 1587),
    - tu mowa o gruntach położonych naprzeciw starego dziedzińca miejskiego usytuowanego przy moście Długim, i początkowo wykorzystywane jako warzelnia soli, a w późniejszym czasie do prac ciesielskich;
  • Grunty rolne przy Pladrin, położone wzdłuż wschodniej strony obecnej ulicy Celnej na odcinku od narożnika obecnej ulicy Bulwar Gdański do narożnika z obecną ulicą Energetyków i zaliczone do obszernego placu uzyskanego po zasypaniu kanału opasującego obszar Małej Łasztowni od strony południowej i południowo zachodniej i podwyższeniu bagnistego obniżenia przy brzegu Odry, czego następstwem było pojawienie się w tym miejscu nazwy Plladderyne. [32] Do każdego z tych gospodarstw prowadziły przejścia określane mianem ich właścicieli;
    • Naprzeciw Nowego Miejskiego Dziedzińca Ciesielskiego (b.n.p.) - „Naprzeciw Miejskiego Dziedzińca Ciesielskiego” (Jegenn dem Stadtzimmerhoff, 1593), „naprzeciw Miejskiego Dziedzińca Ciesielskiego nieopodal [małej] łasztowni” (gegen dem Stadthove up der lastadie, 1540), „nowy Dziedziniec Miejski przy [zasypanym obniżeniu] pladerine” (niger Stadthof in der pladerine, 1552), „dwa grunty określane nazwą Ostre Miejsce dla miejsca [przyległego] do [zasypanego obniżenia o nazwie] Pladderin” (zwee boden der Scharfe Ortt genannt für dem orde nach der Pladderin, 1569)
      - tu dojście do dwóch kawałków ziemi zwane „Ostrym miejscem” położone po wschodniej stronie obecnej ulicy Celnej, naprzeciw tzw. nowej cieślarni miejskiej (Stadtzimmerhoff). Na widoku Szczecina od zachodu Brauna/Hogenberga teren nowej cieślarni miejskiej określony jest nazwą „Nowy Dziedziniec Ciesielski” (Neu Zimmer Hoff, 1594), i powstał po nadsypaniu bagnistego terenu nad rzeką podtapianego podczas częstych powodzi [33];
    • Przejście Losbekera (b.n.p.) - „gospodarstwo Losbekera” (Losbekershoff, 1589) lub „przejście Losbekera” (Losbekersgang),
      - dojście do zabudowań ogrodniczych Losbekera;
    • Przejście Treplinga (b.n.p.) - „Przejście Treplinga” (Treplingsgang, 1591),
      - dojście do zabudowań ogrodniczych Treplinga;
    • Przejście Kowalskie (b.n.p.) - „gospodarstwo kowala” (Schmides Hoff) lub „Przejście Kowalskie” (Schmidesgang, 1587),
      - dojście do zabudowań kowala;
    • Naprzeciw Składu Smoły (b.n.p.) - „Dzierżawa Kitzerowa” (Kitzerow borg, 1589, 1596). „Naprzeciw składu smoły” (Jegen dem Teerhofe 1596),
      - tu dojście do gruntów dzierżawionych przez niejakiego Kitzerowa, usytuowane naprzeciw składu smoły i dziegciu. Skład smoły (Ther hoff, 1594) na wspomnianym powyżej widoku Brauna/Hogenberga usytuowany jest na placu powstałym w wyniku nadsypania terenu położonego obok ramienia Odry otaczającego Małą Łasztownię od południa, i zasypanego w XVIII wieku;

Nazwy miejscowe na terenie Łasztowni Stoczniowej

Zabudowa historyczna Łasztowni Stoczniowej
(kamienice nr 19-9)
  • Łasztownia Stoczniowa (b.n.p., rejon nie istniejącej ulicy Stocznia [Schiffbaulastadie]) - der Schippbuwer lastadie (1500) up der kahnbuwer lastadie (1540) up der schipbaulastadie gegen dem schlachthuse (1553), ,
    - czyli „miejsce budowy statków i łodzi” (Schippenbauwerft) położone „nieopodal rzeźni [miejskiej]” (schlachthuse);
    • Za budynkiem Rzeźni (b.n.p.), nach dem Kuterhauw wärts (1548) hinder dem Kuterhow (1550),
      - do ok. roku 1500 cech rzeźników był w posiadaniu rzeźni usytuowanej od 1312 roku w pobliżu ulicy Kłodnej na nabrzeżu przy moście Kłodnym. W pierwszej poł. XVI wieku, z powodu wzrostu ruchu statków w tym miejscu, rzeźnia została przeniesiona na drugą stronę rzeki, na teren Łasztowni Stoczniowej i również usytuowana przy moście Kłodnym, w budynku postawionych na palach wbitych w grząski, torfowy grunt;
    • Przy składzie kupieckim (b.n.p.) am sellhofe (1800), Am Schlachthause (1856),
      - około 1800 r., na północ od rzeźni, obok istniejącego tam od ok. roku 1740 budynku, w którym przechowywano drabiny strażackie (Feuerleiterhaus), wybudowano skład kupiecki (Sellhof). Z kolei w miejscu istniejącego tu od I poł. XVIII w. placu, na którym powstawały kadłuby statków i łodzi (Kielstätte), wybudowano budynek zamykaczy głównej kłody (Baum- lub Oberbaum Schliesserhaus, 1780). Od strony wschodniej powstała zabudowa składająca się z kilkunastu kamieniczek barokowych zniszczonych podczas bombardowań alianckich w czasie drugiej wojny światowej. Kamieniczki te, zamieszkałe w większości przez żeglarzy ciągnęły się w kierunku północno-wschodnim aż do umocnień ziemnych przy Łąkach Mieleńskich. [34]

Łąki Mieleńskie

Miejski skład drewna, 1836

Według ksiąg szosowych poborcy podatku szosowego obchód zabudowań położonych na tych łąkach rozpoczynali od miejsca zwanego:

  • Dzierżawa Mieleńska (nazwa polska - ulica Wendy) - "Dzierżawa Mieleńska" (Mellenborg, 1589), „na [terenie] [tzw.] Dzierżawy Mieleńskiej Rady [miejskiej]” (uff das rades Mellenborg, 1592), „w środku” (im Mitel, 1591), „w tym miejscu” (uff dem ort, 1592), „poza [tzw.] nowym szańcem” (ausserhalb der neuen Schanzen, 1658),
    - określenia te nawiązują do terenu zwanego w przeszłości Łąkami Mieleńskimi (Möllenwiesen), także Mieleńskim Bagnem (Das Möllen Bruch), położonym na obszarze dawnego Ostrowa Mieleńskiego, i usytuowany za nowymi umocnieniami szwedzkimi (8 bastionów i rawelin), okalających Łasztownię od północy. Nazwa tych łąk, wydzierżawianych przez miasto i określanych jako położone „przy nasypach ziemnych” (by dem mellen, 1543, der Mellen, 1577), wiąże się z wyrażeniem „Möll” lub „Müll”, określającym suchą, luźną piaszczystą ziemię lub piasek użyty do usypania nasypów ziemnych (grobla - Möllendamm). Nasypy ziemne ułatwiały dzierżawcom poruszanie się wewnątrz tego obszaru („w środku” - im Mittel lub „w tym miejscu” - uff dem Ort).
    Hugo Lemcke w swoim opracowaniu o dawnych nazwach szczecińskich ulic podaje, że teren Dziedzińca Mieleńskiego (Möllenhof, także Mellenhoff), późniejszego miejskiego składu drewna (Ratsholzhof, bey Klappholtz, 1738, Klappholzhoff, 1797), położonego na terenie łąk tuż za wzniesioną w okresie szwedzkim Bramą Kozią (Ziegen Thor), został w 1567 roku podwyższony znacznym kosztem. [35] Również powstały w czasach szwedzkich most, którym można było dojechać na usytuowany na za umocnieniami ziemnymi plac składowy dziegciu i smoły (ther hoff), został gruntownie wyremontowany w 1735 roku. [36] Natomiast w rejonie obecnej ulicy Władysława IV (Parnitzstraße), usytuowany był plac do wybielania płótna (Bleichen), uwidoczniony na wspomnianych już widokach miasta Brauna/Hogenberga, a także Kote/Rollosa. [37]

Obniżenie Pladrin i Srebrna Łąka

Położone w południowo-zachodniej części Łasztowni bagniste obniżenie zwane Pladrin oraz nie mniej bagnisty teren Srebrnej Łąki jeszcze w średniowieczu stanowiły jedną całość z pobliskim obszarem tzw. Wielkiej Łasztowni.

  • Pladerin (nazwa polska ulica Celna) - najstarsze znane nam nazwy to: „przy [nasypie, rodzajem grobli zwanej] pladderyna” (by der pladderyna, 1532, bi der pladderine, 1533 ), „dziedziniec naprzeciw [grobli zwanej] Pladderynne” (hoff gegen der Pladderynne, 1540), „[nasyp zwany] PladderIna” (PladderIna, 1564, Pladderin, 1602),
    - tu obszar położony w południowej, bagnistej części Łasztowni usytuowanej między wałem grobli usypanej pod koniec XIII wieku i zapobiegającej zalaniu terenów Łasztowni przez wody rzeki Odry i jej odnogi, opływającej tzw. Małą Łasztownię. Nasyp ziemny, który z czasem został nazwany mianem "Pladrin" umożliwiał dojście do zabudowań i ogrodów położonych na terenie przyległej do niej Wielkiej Łasztowni, a także położonej przy rzece warzelni soli, czyli późniejszego „starego” placu ciesielskiego, oraz usytuowanego obok niej składu smoły (Ther hoff, 1594), a także dalej na południe „nowego” placu ciesielskiego (Neu Zimmer hoff, 1594). Elias Schlecker, sekretarz miejski, w matrykule miejskiej z 1565 roku, zawierającej spis wód okalających miasto Szczecin, zapisał nazwę tego obniżenia niezbyt zrozumiałym określeniem Die PladderIna. [38] Pozostały po tym bagnistym terenie przekop pomiędzy obszarem Łasztowni a obecną Srebrną Łąką na odbitkach sztychu Brauna & Hogenberga z 1594 roku określony jest nazwą „Plladderyne”. Około 1800 roku kanał ten, łączący rzekę Odrę z rzeką Parnicą, a stanowiący fragment umocnień Łasztowni od południa, nazywano „zarośniętą fosą forteczną” (der verwachsene Vestungs - Graben), potem „Zielony Przekop” (der grüne Graben). Niezależnie więc od trudności z identyfikacją nazwy „Pladrin”, stanowczo należy stwierdzić, że późniejsza ulica uzyskała swą nazwę od istniejącego w dawnych czasach zasypanego bagnistego obniżenia.
Silberwiese, 1838
  • Srebrna Łąka (nazwa polska Kępa Parnicka - „na [tzw.] łasztowni obok zabudowań huty srebra” (in lastia prope casas argenti, 1346), „dwór poza łasztownią zwany hutą srebra” (curia super lastadiam dicta sulverhutte, 1350), „huta srebra” (zulverhutte), w 1521 „łąka nieopodal [tzw.] łasztowni przy hucie srebra” (ene wese up der lastadie bi der Sulverhutte, 1431), „Huta srebra” (Silberhutte 1594), „Srebrna Łąka” (Silber wiese, 1659), ale jeszcze w 1686 roku określana jako „łąka zwana Srebrną Hutą” (die Wiese genannt Silberhütte), potem już jako „Srebrna Łąka” (Silberwiesche, 1719),
    - podobne określenia spotykamy w Strzałowie, Gdańsku i Hamburgu. Obszar ten, będąc własnością miasta od 1243 roku, jeszcze w średniowieczu stanowił jedną całość z pobliską Łasztownią oddzielony od niej tylko bagnistym obniżeniem, określanym na znanych widokach Brauna/Hogenberga wspomnianą powyżej nazwą „Plladderyne”. Co prawda nazwa „Srebrna Łąka” oficjalnie pojawia się dla niego dopiero w 1659 roku (Silber wiese), ale wcześniej w czasach, gdy książę Barnim III w roku 1345 sprzedał miastu mennicę z prawem bicia własnej monety, na jej terenie położona była będąca własnością miasta huta przetapiająca złom srebrny. Stąd też pochodzi ta osobliwa, lokalna nazwa obecnej Kępy Parnickiej. Od średniowiecza służyła jako ogólnie dostępne pastwisko dla mieszkańców Łasztowni, Turzyna i pobliskiego Górnego Wiku. Prawdopodobnie dlatego na mapie „Stettin” z 1693 roku, załączonego do katastru szwedzkiego z lat 1692–1698 pojawia się nazwa „Die Freiheit” (Wolność). [39]

Przypisy

  1. Były to rejestry podatku miejskiego zwanego szosem, płaconym przez mieszczan od posiadanego majątku. W Szczecinie podatek ten zniesiono w 1722 roku.
  2. Ich poznanie zawdzięczamy przede wszystkim Carlowi Fredrichowi, wybitnemu archeologowi, historykowi oraz pedagogowi, który opisał je w swojej pracy o najstarszych nazwach ulic Szczecina, w rozdziale o Łasztowni; zob. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 72-76.
  3. Tłumaczenia nazw pochodzących z języka środkowo-dolnoniemieckiego na podstawie Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881 w: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  4. Zob. Opis budynków Łasztowni, Turzyna, Dolnego Wiku i Górnego Wiku w Szczecinie (Lastadie, Nieder Wiek/ Unterwiek, Torney, Oberwiek), Rep. 6a, Bd 70, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald), Lastadie, szkic s. 138 (oryginalna s. 282), natomiast opis parceli s. 153 (oryginalna s. 288-289); wg cytowanego tu katastru szwedzkiego parcela nosiła nr 165 (przed 1945 r. nr 10-11); por. D. Schleinert, Übersetzung der Stadtbeschreibung von Stettin innerhalb der schwedischen Landesmatrikel. Teil: Die Vorstädte Lastadie, Niederwieck, Torney und Oberwieck. Rep.6a, Bd 70, 1. Häuserbeschreibungen von der Lastadie bei Alten Stettin (wydruk komputerowy tej publikacji przekazany przez Dirka Schleinerta w posiadaniu autora hasła).
  5. Mianem „Ort” określano tu narożnik z obecną ulicą Energetyków (Große Lastadie. Z kole ustanowioną po 1945 roku polską nazwę „Ulica Spichrzowa” zmieniono pod koniec lat czterdziestych XX wieku na nazwę: „Ulica Zbożowa”. Niestety, nie da się już ustalić, czy miał na to wpływ fakt rozebrania pod koniec 1948 roku ruin średniowiecznych spichlerzy, zniszczonych w trakcie bombardowań alianckich w 1944 roku; zob. zdjęcia tych ruin na portalu sedina.pl [1].
  6. Poszczególne nazwy i ich umiejscowienie podano tu według publikacji Die älteren Stettiner Straßennamen..., op cit., s. 72-74.
  7. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 95-96.
  8. W rzeczywistości nazwa kaplicy nawiązuje do legendarnej postaci św. Urszuli żyjącej prawdopodobnie w IV w. naszej ery, która wracając z pielgrzymki do Rzymu zginęła śmiercią męczeńską wraz z dziesięcioma towarzyszkami z rąk Hunów pod Kolonią [Köln]. Jej kult szczególnie rozpowszechnił się w XV w.; wymieniona tu liczba 11000 powstała prawdopodobnie z błędnego odczytania zapisu kopisty w łacińskim rękopisie „XI.MV” jako „11 milia virgines” (jedenaście tysięcy dziewic) zamiast „11 martyres virgines”(jedenaście dziewic męczennic) [„M”, czyli martyrologium – męczeństwo].
  9. Fredrich wymienia także inną nazwę tej kaplicy, a mianowicie „11000 dziewic i 10000 rycerzy” (11000 Jungfrauen und 10000 Ritter), por. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op cit., s. 9, także 73. Wspomniana w tej nazwie liczba dziesięciu tysięcy rycerzy, to pokłosie kolejnej legendy powstałej w okresie wypraw krzyżowych, i nawiązująca do grupy męczenników chrześcijańskich z góry Ararat zamęczonych przez cesarza rzymskiego Hadriana.
  10. Poszczególne nazwy i ich umiejscowienie według Die älteren Stettiner Straßennamen... op cit., s. 72-74.
  11. „Nowe budy”, czyli budy, jak określano niewielkie domy, zamieszkałe przez rzemieślników; często stosowane określenie średniowiecznej zabudowy miejskiej, położonej na niewielkich działkach, i nazywane tak w przeciwieństwie do dużego domu kupieckiego (Erbe - dziedzictwo). Mniejsze parcele określano także „pół-dziedzictwem” (halbe Erbe) lub „budą” zaś najmniejsze „półbudą”. Określenia te nie były jednoznaczne z szerokością frontu działki i wielkością budynku przy ulicy, jednak budy i półbudy z zasady były węższe i niższe od domów na pełnych prawach własnościowych; por. Encyklopedia Szczecina. T. 1. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 1999, s. 133, hasło Budy.
  12. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 94.
  13. Z matrykuły sporządzonej przez sekretarza miejskiego Eliasa Schlekera w 1565 roku, cytowanej przez Heinricha Berghausa, dowiadujemy się, że nowy budynek żurawia powstał w 1570 roku, zatem wspomniany przez Wehrmanna tzw. Krahnführer musiał obsługiwać żuraw starszy od niego o co najmniej o sto lat; por. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849, s. 243, także M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 96, a także H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875, s. 203.
  14. L. W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1. Stettin 1779, s. 118, poz. 38.
  15. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op cit., s. 73.
  16. Zob. Opis budynków Łasztowni, Turzyna, Dolnego Wiku i Górnego Wiku w Szczecinie (Lastadie, Nieder Wiek/ Unterwiek, Torney, Oberwiek), Rep. 6a, Bd 70, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald), Lastadie, szkic s. 124 (oryginalna s. 231).
  17. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op cit., s. 73.
  18. J.M. Piskorski, Miasta księstwa szczecińskiego do połowy XIV wieku. Poznań-Szczecin 2005, s. 124.
  19. Obecnie w tym miejscu stoi namiot, w którym do marca 2016 roku mieściła się siedziba zastępcza szczecińskiej Opery na Zamku. Po tym czasie namiot został wydzierżawiony przez prywatnego inwestora na kolejne lata z przeznaczeniem na działalność kulturalną i artystyczną.
  20. Zob. Opis budynków Łasztowni, Turzyna, Dolnego Wiku i Górnego Wiku w Szczecinie (Lastadie, Nieder Wiek/ Unterwiek, Torney, Oberwiek), Rep. 6a, Bd 70, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald), Lastadie, szkic s. 138 (oryginalna s. 258), natomiast opis parceli s. 139-140 (oryginalna s. 259-263).
  21. Według cytowanego tu katastru szwedzkiego parcela nosiła nr 50, natomiast w latach 1857-1945 posiadała adres Große Lastadie Nr. 34.
  22. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 97.
  23. Tamże, s. 100.
  24. M. Zygmunt, Dawna Łasztownia i jej kościół w Szczecinie. Dzieje kościoła św. Gertrudy (obecnie Świętej Trójcy) w Szczecinie od średniowiecza do 1896 roku. Szczecin 1997, s. 4. Wersję o pochodzeniu nazwy kościoła św. Gertrudy od imienia fundatorki szpitala panny Gertrudy, można uważać za nieprawdopodobną, gdyż wezwanie kaplicy i szpitala św. Gertrudy wiąże się z postacią św. Gertrudy z Nivelles, która została patronką zmarłych w czasie zarazy panującej w Europie w latach 1348 – 1350, a wcześniej znana była w Dolnych Niemczech i w Niderlandach przede wszystkim jako opiekunka podróżnych i pielgrzymów - por. A. Grzybkowski, Centralne kaplice gotyckie Pomorza Środkowego. W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973, s. 138, tamże przyp. 83.
  25. Poszczególne nazwy i ich umiejscowienie według Die älteren Stettiner Straßennamen..., op cit., s. 72-74; tłumaczenie nazw pochodzących z języka środkowo-dolnoniemieckiego na postawie Mittelniederdeutsches Wörterbuch [...] Bd. I-VI. Bremen 1875-1881..., op. cit.
  26. J. Müller, Die Polizeimaßregeln wider die Pestseuchen des XVI-ten und XVII-ten Jahrhunderts zu Stettin. W: BSt AF Bd. IX. H. 2. Stettin 1843, s. 10; Carl Fredrich podaje, że na parceli Große Lastadie Nr. 84-85 położonych było w tym czasie 7 pół-bud i dwie całe budy, zob. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 84, przyp. 1.
  27. J. Müller, Die Polizeimaßregeln wider die Pestseuchen..., op. cit., s. 11.
  28. Tamże, s. 84, przyp. 1.
  29. W opublikowanym przez Wehrmanna planie z 1721 roku uliczka ta jest zaznaczona, ale podobnie jak pozostałe ulice na Łasztowni, nie jest opisana.
  30. Zob. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op cit., s. 74.
  31. Opis ogrodu botanicznego na Łasztowni pochodzi z opracowania Carla Fredricha, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2. W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 50-51' a także z artykułu M. Wehrmanna Ein botanischer Garten in Stettin w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde (Sechster Jahrgang, 1892). Stettin 1892, s. 100-103.
  32. Według Fredricha wywód tego określenia od wyrazu „błoto” i niemieckiego zapożyczenia „rynna” jest bardzo niepewny, chodzi tu raczej o określenie pladdern w dialekcie dolnoniemieckim w znaczeniu „zasypać coś”, tu oznaczające zasypane błotniste obniżenie kanału opasującego obszar Małej Łasztowni (verschütten, begraben: według słownika dialektu środkowo-dolnoniemieckiego występującego na obszarze Pomorza Przedniego); zob. R. Herrmann-Winter, Kleines plattdeutsches Wӧrterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum. Rostock 1985, s. 230, por. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op cit., s. 74.
  33. Patrz przypis nr 32, wyjaśniający pochodzenie nazwy Plladderyne.
  34. Obecnie w tym miejscu znajduje się wschodni skraj mostu Trasy Zamkowej nad rzeką Odrą.
  35. H. Lemcke, Die älteren Stettiner Straßennamen. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1881, s. 45; więcej o Dziedzińcu Mieleńskim zob. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 205.
  36. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 101.
  37. Określenia tego nie należy raczej mylić z nazwą „Bleichplatz”, którą określano od czasu lądowania w 1630 roku wojsk króla szwedzkiego Gustawa Adolfa południowy cypel wyspy Grodzkiej (Schlächterwiese), zwanej w średniowieczu Łąką Rzeźników (Knochenhauerwiese). Stąd też późniejsza nazwa wysepki Bleichholm, powstałej w tym miejscu w 2. poł. XVII wieku po odcięciu ufortyfikowanego przez Szwedów cypla, związana prawdopodobne z określeniem bladych twarzy skandynawskich żołnierzy zaciężnych przywdzianych w żelazne hełmy; por. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op cit., s. 77.
  38. E. Schlecker, Namen aller der Stadt Stettin zugehörigen großen und kleinen Wasser ströme, 1565 w: Stettiner Staatsarchiv, fol. 142, cyt. za H. Lemcke, Die älteren Stettiner Straßennamen. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1881, s. 46; por. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876, s. 528. Próba wyjaśnienia tej nazwy patrz przyp. nr 32.
  39. Źródło: Karten und Texten der Schwedischen Landesmatrikel von Pommern 1692-1709 (SVEA_Pommern) Matrikelkarte (Reinkarte), Signatur: AI1 (Stettin).


Bibliografia

  • Brüggemann L. W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1. Stettin 1779.
  • Müller J., Die Polizeimaßregeln wider die Pestseuchen des XVI-ten und XVII-ten Jahrhunderts zu Stettin. W: BSt AF Bd. IX. Stettin 1843.
  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
  • Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1881.
  • Wehrmann M., Ein botanischer Garten in Stettin w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde (Sechster Jahrgang, 1892). Stettin 1892.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2. W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973.
  • Herrmann-Winter R., Kleines plattdeutsches Wӧrterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum. Rostock 1985.
  • Zygmunt M., Dawna Łasztownia i jej kościół w Szczecinie. Dzieje kościoła św. Gertrudy (obecnie Świętej Trójcy) w Szczecinie od średniowiecza do 1896 roku. Szczecin 1997.
  • Encyklopedia Szczecina. T. 1. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 1999.
  • Piskorski J.M., Miasta księstwa szczecińskiego do połowy XIV wieku. Poznań-Szczecin 2005.
  • D. Schleinert, Übersetzung der Stadtbeschreibung von Stettin innerhalb der schwedischen Landesmatrikel. Teil: Die Vorstädte Lastadie, Niederwieck, Torney und Oberwieck. Rep.6a, Bd 70, 1. Häuserbeschreibungen von der Lastadie bei Alten Stettin (wydruk komputerowy tej publikacji przekazany przez Dirka Schleinerta w posiadaniu autora hasła).
  • Opis budynków Łasztowni, Turzyna, Dolnego Wiku i Górnego Wiku w Szczecinie (Lastadie, Nieder Wiek/ Unterwiek, Torney, Oberwiek) (Lastadie, Bd 70 (s. 2-198) (Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 70, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald) [dostęp 2018-06-16]
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881 w: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. [dostęp 2018-06-16]
  • Karten und Texten der Schwedischen Landesmatrikel von Pommern 1692-1709 (SVEA_Pommern) Matrikelkarte (Reinkarte), Signatur: AI1 (Stettin) [dostęp 2020-08-22]

Zobacz też

Linki zewnętrzne (Portal sedina.pl)



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk