Drzetowo

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 02:22, 26 sty 2014 autorstwa Schulz (dyskusja | edycje) (→‎Ober Bredow)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Drzetowo
Drzetowo
Budynki przy ulicy Rugiańskiej
Dawna nazwa Brodów
Nazwa niemiecka Bredow
Dzielnica Północ
200px-Commons-logo.svg.png

Drzetowo (niem. Bredow) – część miasta [1] Szczecina, na osiedlu Drzetowo-Grabowo, położona nad Odrą. Pierwszą powojenną nazwą było Brodów.

Historia

Drzetowo to dawna średniowieczna wieś-ulicówka położona na północ od Szczecina. Położona była na wzgórzu schodzącym do kierunku Odry (dzisiejsza ul. Rugiańska). Od północy wieś graniczyła z Żelechową, od zachodu z Niebuszewem oraz Warszewem i z Grabowem od południa. Wraz z rozwojem przemysłu w poł. XIX wieku, po południowo-zachodniej stronie wsi powstała Kolonia Drzetowska w rejonie dzisiejszych ulic Dembowskiego, Marcina i Gdyńskiej, która obecnie jest częścią dzielnicy Niebuszewo.

Pierwsze ślady bytności człowieka na terenie Drzetowa pochodzą z neolitu. Ślady osadnictwa na tym terenie pochodzą z końcowej fazy epoki brązu i początków epoki żelaza. Na terenie Drzetowa znajdowała się osada z IV-V okresu epoki brązu oraz cmentarzysko z okresu halsztackiego epoki brązu.

Drzetowo wymieniane jest po raz pierwszy w źródłach 25 lutego 1243 roku w dokumencie księcia Barnima I o płaceniu dziesięciny klasztorowi cysterek w Szczecinie. W 1255 roku biskup kamieński Hermann ofiarował klasztorowi cysterek dziesięciny z Drzetowa, darowiznę tą potwierdzono w 1283 roku. Kolejny raz wieś jest wymieniana w dokumencie z 26 kwietnia 1277 roku, gdzie akurat przebywał książę Barnim I. W 1311 roku książę Otto I nadał klasztorowi cysterek swoje dochody z Drzetowa, na które składały się daniny z owoców, pieniądze, służby ze sprzężajem, beda, oraz pomoc mieszkańców przy budowie kościoła. W 1346 roku klasztor sprzedał część posiadłości w Drzetowie- Janowi Stemper za sumę 150 marek. W 1477 roku Drzetowo posiadało już tylko 12 włók i 2 chmielowniki przy samej Odrze.

W 1632 roku Drzetowo składało się już tylko z 3 włók. W XVII wieku w Drzetowie mieszkało 8 rolników i 1 zagrodnik. Wieś poniosła duże szkody podczas oblężeń Szczecina i w związku z tym pozwalano tu się osiedlać i budować, każdemu kto tylko chciał. Nowi mieszkańcy byli zwolnieni przez 3 lata z podatku w zamian za zagospodarowanie przez ten czas pustych gospodarstw i przestrzeni. W kwietniu 1669 roku wydano zarządzenie dotyczące zasiedlania i zwolnień podatkowych dla osiedleńców. Osiedleńcy mieli rok na znalezienie niezamieszkałego zniszczonego na wojnie gospodarstwa, jeżeli nie nastąpiłoby to w ciągu roku gospodarstwo miało zostać przekazane innemu osadnikowi wraz z przekazaniem mu drewna do budowy budynków. Jeżeli osadnik w ciągu roku zagospodarowałby teren to w ciągu 10 lat miał być on zwolniony z wszelkich kontrybucji. Wieś posiadała pola uprawne, łąki oraz wąski pas lasu na trzęsawisku wzdłuż Odry. Podmokłe tereny pomiędzy Drzetowem i Grabowem wykorzystywane były jako pastwiska. Rolnicy z Drzetowa zmuszeni byli odpracować 3 dni w tygodniu na rzecz rządcy z majątku w Niebuszewie, z wyjątkiem okresu orki i zbiorów kiedy zobowiązanie to rozciągano na okres 4-5 dni w tygodniu, gdzie dodatkowo rolnik musiał się stawić z koniem i pomocnikiem. Każdy rolnik dodatkowo zobowiązany był do służby na rzecz dowódcy zamku oraz do podatku dzierżawczego w wysokości 3 talarów rocznie. Zagrodnicy wnosili opłaty w wysokości 7,5 talara daniny uiszczanej w Niebuszewie. Mieszkańcy wsi byli zobowiązaniu do prowadzenia napraw i innych posług przy kościele św. Piotra i Pawła.

Drzetowo - Prinzeßstraße

Gleba w Drzetowie określana była jako dobra, nadająca się także pod uprawę jęczmienia, nawożono ją co 3-4 lata. Mieszkańcy dzierżawili łąki od mieszczan szczecińskich a z lasów szczecińskich zaopatrywano się w drewno, płacąc 26 szylingów szczecińskich rocznie. Pogłowie w Drzetowie wynosiło 34 konie, woły, 40 krów a każdy z gospodarzy posiadał 3-5 sztuk owiec.

W 1817 roku w Drzetowie znajdowało się jedynie 8 gospodarstw, z których jedno sprzedano pod założenie zakładu Arthursberg a 7 pozostałych na mocy umowy z 24 marca 1817 stały się własnością gospodarzy i zagrodników za sumę 1100 talarów. W XIX wieku Drzetowo wciąż nie posiadało zabudowy kamienicowej, wieś rozplanowana była w formie ulicówki po obu stronach dzisiejszej ul. Rugiańskiej.

W 1820 roku powstała fabryka garbarska Grützmachera, jako pierwsza fabryka w Drzetowie, następnie zlikwidowana. Znajdowały się tu również trzy młyny: wiatrak holenderski Mahlmühle, tartak Schneidemühle oraz garbarnia Lohmühle, zbudowana w 1827 roku. W 1833 roku Drzetowo wciąż składało się z 8 gospodarstw o powierzchni 590 mórg, jedno z gospodarstw o powierzchni 59 mórg nosiło nazwę Arthursberg. Oprócz nich znajdowało się tu gospodarstwo kosatów o powierzchni 26 mórg. Najstarsza parcela w Drzetowie powstała w 1731 roku, dwie kolejne w 1799 roku i 1805, osiem kolejnych powstało w 1813 roku, kolejne w latach 1819-1830. Łącznie Drzetowo składało się z 19 parcel o powierzchni około morgi każda, o łącznej powierzchni 18 mórg. Strzelnica w Drzetowie zajmowała powierzchnię 8 mórg.

W 1856 roku wieś liczyła 2478 mieszkańców, z czego 862 mieszkało w kolonii drzetowskiej Kupfermühle (Bredower Antheil an Kupfermühl). Wieś rozciągała się od zakrętu rzeki Odry do potoku Kligende Beke w Niebuszewie i już w 1862 roku podlegała nadzorowi w Szczecinie. Znajdowały się tam dwa budynki szkolne, działka gminna, 62 domy prywatne oraz 15 budynków fabrycznych. Pieniądze z fabryk wpływały do kasy miasta Szczecina, zamiast do kasy gminnej. W 1859 roku Drzetowo liczyło już 3644 osób, a w roku 1862 roku - 4744 mieszkańców. W 1864 roku powierzchnia wsi nie zmieniła się, jednak nie było tu już pełnych gospodarstw rolnych, było natomiast 183 komorników, którzy posiadali 536 mórg pól uprawnych, 61 mórg łąk i 50 mórg pastwisk, działał tu także dom dla biednych, utrzymywany przez mieszkańców, z płaconego do gminy podatku. Od 1864 roku wszystkie pola uprawne zamieniono na ogrody. W marcu 1864 roku Drzetowo i kolonię drzetowską zamieszkiwało 1382 rodzin, z tego 981 wynajmowało mieszkania za czynsz. Mieszkańcy Drzetowa posiadali torfiarnię na terenie wsi. Z upraw pozostały jedynie uprawy ziemniaków i buraków cukrowych. Pogłowie wsi wynosiło: 71 koni, 98 sztuk bydła, 80 owiec, 126 świń i 60 kóz. W Drzetowie funkcjonowała torfownia z której uzyskiwano 300 tys. cegieł torfowych rocznie, był tu też zakład pogłębiania rzeki, gdzie mieszkał mistrz robót podwodnych. W szopach nad Odrą przechowywano pogłębiarki parowe i ręczne. W 1865 roku wieś zamieszkiwały 3052 osoby w 682 rodzinach, a łącznie z kolonią drzetowską 5848 osób, wśród których oprócz wyznania protestanckiego było 121 katolików, 33 Żydów i 24 ateistów. Łącznie w Drzetowie było wówczas 95 budynków.

Bredower Antheil

Kolonię Drzetowską (niem. Bredower Antheil) zbudowano w 1864 roku. W pierwszym roku istnienia miała już 121 ponumerowanych domów i placów budowlanych. W Kolonii Drzetowskiej większość mieszkańców pracowało w okolicznych fabrykach, a rzemiosło reprezentowane było przez 27 mistrzów wraz z 13 uczniami. Łącznie handel i gastronomia posiadały 41 punktów usługowych. W kolonii znajdowały się fabryka asfaltu i papy dachowej Wolffheima oraz fabryka nawozów sztucznych. Na terenie wsi Drzetowo działały 3 fabryki i 3 młyny. Obecnie cała południowa część kolonii należy do dzielnicy Niebuszewo.

W 1900 roku wcielono Dolne i Górne Drzetowo (Unter- und Oberbredow) do gminy Szczecin. W 1919 roku powstała koncepcja zagospodarowania oraz projekty zmian układu ulic Drzetowa wymieniając w spisie ulic szczecińskich ulice: Komuny Paryskiej, Obotrycką i Rugiańską. Miasto z własnych funduszy zagospodarowało tereny na Górnym Drzetowie (niem. Ober Bredow) oraz sporządziło plany nowego osiedla domków jednorodzinnych dla osób najbardziej potrzebujących.

W 1919 roku na planach Drzetowa zaznaczone są dworce pasażerski i towarowy oraz cementownia Camel (niem. Zementstein Fabrik Camel). Już wówczas wymieniane są ulice: Sedanstraße, Weissenstraße, Werlenstraße, Stahlstraße, Elsasserstraße, Strassburgerstraße, Bredowerstraße, Komuny Paryskiej (niem. Marchendstraße), Sopluenstraße, Villenstraße, Prizessstraße, Pfarrstraße, Paulstraße, Wolfstraße, Hinter bei Zementfabrik, Torstraße, Arberstraße, Züllchower Straße, Fuchsbergweg, Aaden Hellinerstraße. Drzetowo posiadało wówczas kilka fundacji opiekuńczych: Siecherhaus- dom dla nieuleczalnie chorych przy cmentarzu drzetowskim, Marchandstift i Victoria Kinderheim przy ul. Komuny Paryskiej. Funkcjonowały tam dwie szkoły podstawowe: 39. und 40. Gemeindeschule: Vulcan-Schule przy ul. Elssasserstraße oraz szkoła nr 33/34. Przemysł stanowiły zakłady: Stettin-Bredower Portland Zent Fabrik przy ul. Komuny Paryskiej, Gas u. Elktr. Werke-Bredow przy granicy z Żelechową, stocznia „Vulcan” Stettiner Maschinenbau A.G. przy Vulcanstraße, Bredower Brauerei przy Saptuensstraße i Stettin-Bredower Portland Zement Fabrik przy ul. Stalmacha (niem. Prinzessstraße).

Ober Bredow

W latach 1921-1923 Towarzystwo Budowlane Użyteczności Publicznej zrealizowało budowę osiedla szeregowców przy ul. Obotryckiej i Bandurskiego, tworząc początki osiedla Górne Drzetowo (niem. Ober Bredow). W tym samym okresie Spółka Akcyjna Heimstätte kontynuowała budowę na północnym skraju miasta przy granicy z Żelechową. Osiedle Oberbredow składało się głównie z zabudowy jednorodzinnej. Na osiedlu znajdowało się ponad 480 mieszkań, szkoła zw. Marchandschule oraz dom dla bezdomnych. W 1929 roku zbudowano centrum handlowe przy os. Górne Drzetowo, według projektu Miejskiego Urzędu Budowlanego. W 1931 roku poszerzono rów melioracyjny Grabower Graben, tworząc Kanał Grabowski (niem. Grabower Fahrt) o długości 600 m, łączący główny nurt Odry z Przekopem Mieleńskim. Wybudowanie kanału doprowadziło do powstania wyspy Gryfia. W 1939 roku Drzetowo zamieszkiwało około 24 tys. osób.

Podczas trzech nalotów w 1944 roku- 11 kwietnia, w nocy z 17-18 sierpnia, oraz 30 sierpnia Drzetowo i inne nadodrzańskie dzielnice obróciły się w gruzy. Szczecin bombardowało wówczas ponad 500 maszyn. Całkowitemu zniszczeniu uległy wszystkie duże zakłady przemysłowe: cementownia Bredower Portland Zement Fabrik, stocznia Vulcan, oraz cukrownia Bredower Zucker-Fabrik, a także skupione przy nich obozy pracy przymusowej dla obcokrajowców wraz z dużym obozem OT-Lager przy ul. Komuny Paryskiej 34 oraz obozem pracy przymusowej przy ul. Ludowej 24. [2] Bombardowania całkowicie zniszczyły budynki mieszkalne przy głównej arterii Drzetowa- ul. Rugiańskiej oraz kościół św. Mateusza (niem. Matthäuskirche), a także położone od niej na północ ulice: Kołobrzeską, Blizińskiego oraz Konarskiego. Zniszczony został również wiadukt o nazwie Stahlbrücke, który łączył te ulice z dawną wsią Drzetowo, obecnie jest to północny kraniec ul. Druckiego-Lubeckiego. Z powodu zniszczenia przęsła mostu komunikacja była możliwa po wojnie jedynie drewnianymi schodami którymi trzeba było zejść do doliny a następnie wspiąć się ponownie na ocalałą część wiaduktu. Z powodu częstych napadów w tym miejscu, dolina ta zyskała miano Doliny Śmierci. Zniszczeniu uległa również zabudowa mieszkalna w północnej części ul. Komuny Paryskiej.

Obecnie Drzetowo to jedynie pozostałości dawnej dzielnicy, zachowały się szczątkowe zabudowania dawnej stoczni Vulcan, oraz zabudowa na obrzeżach dawnej wsi pochodząca już z XX wieku. Większość zniszczonych budynków pokryła nowa zabudowa osiedla „Komuny Paryskiej” z lat 60-tych XX wieku.

IES64.png Autor opracowania: Marek Łuczak


Przypisy

  1. Drzetowo. W: Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2010-05-06].
  2. Był to teren zajmowany przez urząd budowlany armii niemieckiej (Konzentrationslager - Abriß- und Umbauarbeiten, „Vulkanlager” – Vulkanwerft, Alte Vulcanstraße Nr. 24, 24a, i 24b). Po przejęciu miasta przez Armię Czerwoną w 1945 i 1946 roku mieścił się tu obóz jeńców niemieckich wykorzystywanych przez Rosjan do demontażu urządzeń w pobliskiej stoczni. W marcu 1947 do opuszczonego obozu przy ulicy Przemysłowej (nazwanej potem ulicą Ludową), przeniesiono punkt etapowy dla przesiedlanej ludności niemieckiej z terenu Pomorza, który odciążył przeludniony Punkt Zborczy PUR-u nr 4 przy ulicy Ulica Paproci; zob. Iwańczuk J., Rozmieszczenie punktów zborczych dla przesiedleńców niemieckich na terenie Szczecina w latach 1945-1947 W: Szczeciner. Magazyn Miłośników Szczecina Nr 2/2012, s. 110 i n.


Zobacz też