Grobowiec neolityczny z Rąbina: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
Linia 1: Linia 1:
 
__NOTOC__
 
__NOTOC__
[[Plik:Kowalski grobowiec z Rabina il 1.jpg|300px|left|thumb|<small>Kopia rysunku przedstawiającego wnętrze grobowca z Rąbina (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, teczka Rąbino)</small>]]
+
[[Plik:Kowalski grobowiec z Rabina il 1.jpg|300px|right|thumb|<small>Kopia rysunku przedstawiającego wnętrze grobowca z Rąbina (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, teczka Rąbino)</small>]]
 
 
[[Plik:Kowalski grobowiec z Rabina il 6.jpg|300px"right|thumb|<small>Model grobowca wielkokamiennego, wykonany w 1915 roku, inspirowany odkryciem z Rąbina: u góry – stan z początku lat 30. XX wieku (wg: Kunkel 1931, Taf. 4); u dołu – stan obecny (zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie)</small>]]
 
 
'''Grobowiec neolityczny z Rąbina''', gm. Rąbino, [[Powiat świdwiński|pow. świdwiński]], woj. zachodniopomorskie (niem. ''Gross Rambin, Kreis Belgard'') – zabytek archeologiczny, grobowiec megalityczny z młodszej epoki kamienia. Część wyposażenia jest zachowana w zbiorach [[Muzeum Narodowe w Szczecinie|Muzeum Narodowego w Szczecinie]] (MNS/A/5145, 5883, 6226).
 
'''Grobowiec neolityczny z Rąbina''', gm. Rąbino, [[Powiat świdwiński|pow. świdwiński]], woj. zachodniopomorskie (niem. ''Gross Rambin, Kreis Belgard'') – zabytek archeologiczny, grobowiec megalityczny z młodszej epoki kamienia. Część wyposażenia jest zachowana w zbiorach [[Muzeum Narodowe w Szczecinie|Muzeum Narodowego w Szczecinie]] (MNS/A/5145, 5883, 6226).
  
Linia 10: Linia 8:
  
 
W mogile znajdowało się pięć szkieletów oraz kilka darów grobowych. Pochówki umieszczone były po jednej stronie komory, trzy przy wąskim boku, a kolejne dwa przy dłuższych ścianach. Złożono je w pozycji skurczonej. W zależności od źródła, na podstawie rysunku piórkiem (który zapewne bardziej ma charakter rekonstrukcji) lub spisanych relacji świadków ze szkicem, szczegółowy układ pochówków i ich wyposażenia przedstawia się nieco odmiennie. Czaszki, zgodnie z opisem i szkicem, miały znajdować się w niewielkiej odległości szkieletów. Inaczej sytuacja wygląda na rysunku, gdzie większość z nich jest uwidoczniona w porządku anatomicznym. Świadkowie odkrycia, na podstawie stanu uzębienia, wysnuli przypuszczenie, że w grobie pochowano młode, silne osoby.<br>
 
W mogile znajdowało się pięć szkieletów oraz kilka darów grobowych. Pochówki umieszczone były po jednej stronie komory, trzy przy wąskim boku, a kolejne dwa przy dłuższych ścianach. Złożono je w pozycji skurczonej. W zależności od źródła, na podstawie rysunku piórkiem (który zapewne bardziej ma charakter rekonstrukcji) lub spisanych relacji świadków ze szkicem, szczegółowy układ pochówków i ich wyposażenia przedstawia się nieco odmiennie. Czaszki, zgodnie z opisem i szkicem, miały znajdować się w niewielkiej odległości szkieletów. Inaczej sytuacja wygląda na rysunku, gdzie większość z nich jest uwidoczniona w porządku anatomicznym. Świadkowie odkrycia, na podstawie stanu uzębienia, wysnuli przypuszczenie, że w grobie pochowano młode, silne osoby.<br>
 
+
[[Plik:Kowalski grobowiec z Rabina il 6.jpg|300px"right|thumb|<small>Model grobowca wielkokamiennego, wykonany w 1915 roku, inspirowany odkryciem z Rąbina: u góry – stan z początku lat 30. XX wieku (wg: Kunkel 1931, Taf. 4); u dołu – stan obecny (zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie)</small>]]
 
W skład darów grobowych wchodziło pięć naczyń glinianych, dwie ozdoby bursztynowe, narzędzie krzemienne, a także głowa dzika. Ceramika była ustawiona, według opisów i szkicu, po przeciwnej stronie komory w stosunku do pochówków. Z rysunku wynika, że naczynia były usytuowane przy szkieletach, po jednym przy każdym z nich. W połowie długości skrzyni, lub wręcz w jej centrum, była zdeponowana głowa dzika, z której zachowała się czaszka z kłami i paroma kręgami. W jej sąsiedztwie znaleziono małe dłuto krzemienne oraz dwie ozdoby bursztynowe.<br>
 
W skład darów grobowych wchodziło pięć naczyń glinianych, dwie ozdoby bursztynowe, narzędzie krzemienne, a także głowa dzika. Ceramika była ustawiona, według opisów i szkicu, po przeciwnej stronie komory w stosunku do pochówków. Z rysunku wynika, że naczynia były usytuowane przy szkieletach, po jednym przy każdym z nich. W połowie długości skrzyni, lub wręcz w jej centrum, była zdeponowana głowa dzika, z której zachowała się czaszka z kłami i paroma kręgami. W jej sąsiedztwie znaleziono małe dłuto krzemienne oraz dwie ozdoby bursztynowe.<br>
  

Aktualna wersja na dzień 15:37, 11 sty 2019

Kopia rysunku przedstawiającego wnętrze grobowca z Rąbina (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, teczka Rąbino)

Grobowiec neolityczny z Rąbina, gm. Rąbino, pow. świdwiński, woj. zachodniopomorskie (niem. Gross Rambin, Kreis Belgard) – zabytek archeologiczny, grobowiec megalityczny z młodszej epoki kamienia. Część wyposażenia jest zachowana w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie (MNS/A/5145, 5883, 6226).

Opis

Zagłębiony w podłoże wielopochówkowy grobowiec skrzynkowy był zbudowany z dużych bloków granitowych. Ustawione pionowo głazy (zapewne między 10 a 12 sztuk) przylegały do siebie tworząc ściany prostokątnej komory, której wnętrze miało około 2,5 m długości, 1,25 m szerokości i podobną wysokość. Cała skrzynia była nakryta masywną płytą – głazem ułożonym płaską stroną ku dołowi. Podstawa grobowca nie miała utwardzenia kamiennego. Nie zachowały się takie dane na temat konstrukcji budowli, jak choćby obecność lub braku wejście do wnętrza, umożliwiającego umieszczanie kolejnych pochówków bez konieczności destrukcji któregoś z zasadniczych elementów. Trudno też stwierdzić, czy nad sklepieniem komory wznosił się nasyp ziemny. Jak wynika z rysunku, większe szczeliny w ścianach, mogły być wypełnione drobniejszymi kamieniami.

W mogile znajdowało się pięć szkieletów oraz kilka darów grobowych. Pochówki umieszczone były po jednej stronie komory, trzy przy wąskim boku, a kolejne dwa przy dłuższych ścianach. Złożono je w pozycji skurczonej. W zależności od źródła, na podstawie rysunku piórkiem (który zapewne bardziej ma charakter rekonstrukcji) lub spisanych relacji świadków ze szkicem, szczegółowy układ pochówków i ich wyposażenia przedstawia się nieco odmiennie. Czaszki, zgodnie z opisem i szkicem, miały znajdować się w niewielkiej odległości szkieletów. Inaczej sytuacja wygląda na rysunku, gdzie większość z nich jest uwidoczniona w porządku anatomicznym. Świadkowie odkrycia, na podstawie stanu uzębienia, wysnuli przypuszczenie, że w grobie pochowano młode, silne osoby.

Model grobowca wielkokamiennego, wykonany w 1915 roku, inspirowany odkryciem z Rąbina: u góry – stan z początku lat 30. XX wieku (wg: Kunkel 1931, Taf. 4); u dołu – stan obecny (zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie)

W skład darów grobowych wchodziło pięć naczyń glinianych, dwie ozdoby bursztynowe, narzędzie krzemienne, a także głowa dzika. Ceramika była ustawiona, według opisów i szkicu, po przeciwnej stronie komory w stosunku do pochówków. Z rysunku wynika, że naczynia były usytuowane przy szkieletach, po jednym przy każdym z nich. W połowie długości skrzyni, lub wręcz w jej centrum, była zdeponowana głowa dzika, z której zachowała się czaszka z kłami i paroma kręgami. W jej sąsiedztwie znaleziono małe dłuto krzemienne oraz dwie ozdoby bursztynowe.

Wszystkie naczynia gliniane, z których dwa były uszkodzone, miały formę dwuuchej amfory o kulistym brzuścu, niemal cylindrycznej szyjce i zdobieniu między wylewem a górną części brzuśca. Różniły się wielkością (największe miało około 21 lub 23 cm wysokości, dwa średnie – po około 14 cm, a dwa mniejsze – po około 11 cm) oraz układem motywów i wątków zdobniczych wykonanych w technikach rycia i odciskania. Część naczyń aktualnie znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Wycinek strony księgi nabytków Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza, przedstawiający 3 amfory z grobowca z Rąbina, zdeponowane w zbiorach w 1891 roku (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie)

Czworościenne dłutko krzemienne, o zachowanej długości 7,9 cm, miało tępy, lekko ścieniony obuch i wyraźnie obite ostrze. Niemal na całej powierzchni było szlifowane, a przy ostrzu wypolerowane do połysku. Zostało wykonane z krzemienia bałtyckiego o niejednolitej barwie, od szarej do jasnoszarej. Narzędzie znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Zdecydowanie mniej wiadomo o kształtach i wymiarach obu ozdób bursztynowych, które porozpadały się wkrótce po wydobyciu z grobu. Do zbiorów muzealnych trafiły już we fragmentach, a później zaginęły, podobnie jak czaszka dzika, z której do muzeum dotarł praktycznie tylko kieł. Jedna z ozdób była smukłą zawieszką rurkowatą, o kształcie cylindrycznym, z otworem przewierconym przez całą długość. Miała około 6–7 lub 8–10 cm długości (4 cm według K. Siuchnińskiego 1969). Druga ozdoba była płaską zawieszką o owalny zarysie i rozmiarze około 4-5 cm (2,3 cm według K. Siuchnińskiego 1969), przy grubości około 0,5 cm. W literaturze (Siuchniński 1969) pojawia się także informacja, że mogła ona mieć kształt stylizowanego labrysu – topora o podwójnym ostrzu, formy rozpowszechnionej wśród społeczności z amforami kulistymi.

Naczynia gliniane z wyposażenia grobowca z Rąbina: u góry – kompletny zestaw amfor. (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie; w publikacjach: Kunkel 1929, 1930 i 1931, podzielone na połowy umieszczone jedna nad drugą); u dołu – dwie amfory zachowane w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie. Fot. K. Kowalski

Historia

Grobowiec został odkryty przypadkowo wiosną 1882 roku. Natrafiono na niego w trakcie orki pola uprawnego położonego na pagórku, w pobliżu folwarku Liskowo (niem. Grünhof). Włości te wchodziły w skład majątku w Rąbinie, który zostały zakupiony w 1855 roku przez Ludwiga Roberta Tiedego z Kunowa nad Miedwiem. Właściciel dóbr nadzorował otwarcie grobowca i wydobycie jego zawartości. Zabezpieczył odkryte w mogile szkielety ludzkie i wyposażenie pochówków. Znaleziska przewiózł do dworku w Rąbinie, gdzie pozostawały przez prawie dziesięć lat, wraz z innymi zabytkami odkrytymi przez niego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku. Żona, która odziedziczyła majątek po jego śmierci, nakazała pochowanie szkieletów [1]. W połowie 1891 roku Emma Tiede zdeponowała część kolekcji w szczecińskich zbiorach muzealnych Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde). Wśród nich były trzy naczynia (sygnatury 3128–3130), dłuto krzemienne (3133) oraz fragmenty obu ozdób bursztynowych i kieł dzika (3144) z wyposażenia neolitycznych pochówków.

List Emmy Tiede z czerwca 1891 roku, ze szkicami ozdób bursztynowych odkrytych w grobowcu z Rąbina (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, teczka Rąbino)

Rok później, 7 czerwca 1892 roku, do Rąbina przyjechał Adolf Stubenrauch, opiekun zbiorów Towarzystwa. Jego wizyta wynikała z zainteresowania, jakie wzbudziły zdeponowane zabytki. Chciał na miejscu uzyskać więcej informacji o znalezionych w okolicy grobach, a szczególnie o grobowcu z epoki kamienia. Udało mu się skorelować relacje naocznych świadków tego odkrycia. Spisane w dzienniku ustalenia stały się podstawą publikacji źródłowej zamieszczonej jeszcze w tym samym roku w miesięczniku Towarzystwa ("Monatsblätter der Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde"). Szczególnie owocna okazała się rozmowa z jednym z członków rodziny Tiede, asesorem z Frankfurtu nad Odrą, który nie tylko był obecny przy otwarciu komory, lecz również dał przekonać się do zdeponowania pozostałych dwóch naczyń pochodzących z jej wnętrza w kolekcji szczecińskiej.

Odpis z dziennika A. Stubenraucha – notatka z 7.06.1892 roku dotycząca grobowca z Rąbina (Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, teczka Rąbino)

Grobowiec z Rąbina był bardzo często przywoływany w opracowaniach dotyczących zabytków pradziejowych z Pomorza, publikowanych u schyłku XIX stulecia i w 1. połowie XX wieku, jak choćby w pracach takich postaci ówczesnych kręgów naukowych, jak Hugo Schumann (1896), Emil Walter (1898), czy Otto Kunkel (1926, 1929, 1931) Ten ostatni, prezentując znaleziska archeologiczne z ówczesnego powiatu Białogard (niem. Kreis Belgard) ze zbiorów Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorskich (Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer), dobitnie podkreślił wagę odkrycia z Rąbina jako źródła do badań naukowych, jego znaczenie edukacyjne, a także przytoczył jako przykład dbałości o zachowanie świadectw regionalnego dziedzictwa kulturowego, wyprzedzający wprowadzenie państwowych regulacji prawnych w zakresie ochrony zabytków archeologicznych.

Naczynia gliniane z wyposażenia pochówków neolitycznych z Rąbina były stałymi elementami ekspozycji w Muzeum Miejskim Szczecina (Museum der Stadt Stettin, alternatywnie: Städtisches Museum, Stadtmuseum Stettin) oraz w Pomorskim Muzeum Krajowym (Pommersches Landesmuseum). W 1915 roku, w czasach, gdy kolekcja Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza znajdowała się w Muzeum Miejskim, został wykonany gipsowy model wielkokamiennego grobowca wzorowany na konstrukcji monumentu rąbińskiego. Przygotował go szczeciński modelarz Hermann Schulz. Można domyślać się, że do jego opracowania był użyty rysunek wnętrza skrzyni widzianej od strony węższej ściany, przeciwległej do partii ze szkieletami. Model został wpisany do inwentarza zbiorów Towarzystwa (sygnatura 7602) i przez długie lata był umieszczony na wystawie. Przetrwał do naszych czasów w zbiorach szczecińskich.

Nieco mniej szczęścia miała część darów grobowych. Największa amfora została w 1942 roku ewakuowana, na czas zagrożenia nalotami, do jednego z dwóch miejsc schronienia we wsi Hintersee, a jej dalsze losy są nieznane. Inne naczynia pozostały w tym czasie w gmachu muzealnym. Jedno zaginęło w nieznanych okolicznościach i czasie, podobnie jak fragmenty ozdób bursztynowych, a także kieł dzika. Pozostałe amfory i dłuto krzemienne znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie. Poczynając od pierwszej powojennej wystawy prahistorycznej, zachowane naczynia z Rąbina były prezentowane na wszystkich stałych ekspozycjach archeologicznych.

Niezmiernie interesującym upamiętnieniem odkrycia grobowca jest umieszczenie jego przedstawienia w jednym z dwóch pól tarczy herbu Gminy Rąbino. Wizerunek konstrukcji megalitycznej jest wyraźnie inspirowany dziewiętnastowiecznym rysunkiem komory [2].

Przynależność kulturowa i chronologia

Konstrukcja grobu, sposób chowania zmarłych, a także zestaw i formy darów grobowych oraz obecność szczątków zwierzęcych, jednoznacznie pozwalają łączyć mogiłę z Rąbina z ludnością kultury amfor kulistych. Genezy tego ugrupowania upatruje się w zmianach modelu życia, jakie zachodziły w IV tysiącleciu przed Chrystusem wśród potomków społeczności agrarnych, wywodzących dotychczasowe wzorce kulturowe z tradycji bałkańsko-naddunajskich, przy jednoczesnym zacieśnianiu kontaktów z ugrupowaniami o odmiennych tradycjach, a także przy oddziaływaniu ze środowiska kultury pucharów lejkowatych związanej z ideą megalityczną. Przejawem adaptacji tej idei w sferze obrządku pogrzebowego było wtórne wykorzystywanie istniejących megalitów (kultury pucharów lejkowatych) przez społeczności amfor kulistych do grzebania swoich zmarłych, a także budowanie grobów z użyciem kamieni: z obwarowaniem, z małymi skrzyniami z płyt oraz z konstrukcjami wielkokamiennymi, między innymi w takiej formie, jak grobowiec odkryty w Rąbinie.

W zasięgu występowania kultury amfor kulistych w późnym neolicie znajdowały się tereny od północno-zachodnich Niemiec, po zachód Ukrainy. Na tym obszarze wydziela się 3 zasadnicze ugrupowania: zachodnie, centralne (grupa polska) i najmłodsze z nich – wschodnie. Ziemie zachodnio- i częściowo środkowopomorskie stanowią strefę pograniczną pomiędzy terytoriami zachodnim i centralnym. Znajduje to odzwierciedlenie w zdobieniu amfor z Rąbina, których ornamentyka łączy cechy swoiste dla obu tych grup. W świetle stylistyki ceramiki, użytkowanie grobowca można umieścić między schyłkiem IV a 1 połową III tysiąclecia przed Chrystusem.

Przypisy

  1. Być może pogrzebanie szkieletów, a także późniejsze zdeponowanie zabytków w zbiorach szczecińskim miało związek z budową pałacu w sąsiedztwie dotychczasowego dworku (założenia dworsko-parkowego).
  2. Zapewne znaną pomysłodawcy herbu, który obowiązuje od 1996 roku, z publikacji Mariana Sikory (1963), prezentującej pradzieje powiatu świdwińskiego w zarysie.

Bibliografia

  • Kunkel Otto, Aus Pommerns Urgeschichte, Berlin 1926 (Sonder-Ausdruck: DasPommersche Heimatbuch, 242–294).
  • Kunkel Otto, 1929, Urgeschichtliche Funde aus dem Kreise Belgard im Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer, „Unser Pommerland“ 14, 1929, 434–438.
  • Kunkel Otto, 1930, Urgeschichtliche Funde aus dem Kreise Belgard im Provinzialmuseum, Stettin 1929.
  • Kunkel Otto, Pommersche Urgeschichte in Bildern. Stettin 1931.
  • Sikora Marian, Zarys pradziejów powiatu świdwińskiego, W: „Z dziejów Świdwina”, Biblioteka Słupska T. 9, Poznań 1963, 5–26.
  • Siuchniński Kazimierz, Klasyfikacja czasowo-przestrzenna kultur neolitycznych na Pomorzu Zachodnim, część I:Katalog źródeł archeologicznych, Szczecin 1969.
  • Stubenrauch Adolf, Das neolithische Steinkistengrab von Gross-Rambin, Kr. Belgard, „Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde“ 6/9 (1892), 131–133.
  • Schumann Hugo, Die Kultur Pommerns in vorgeschichtlicher Zeit, Berlin 1897 (Sonder-Ausdruck: „Baltische Studien” AF 46, 1896, 103–208.
  • Walter Emil, Die Steinzeitlichen Gefässe des Stettiner Museums, W: Festschrift zum fünfundzwanzigjährigen Jubiläum H. Lemcke, Stettin 1898.
  • Wiślański Tadeusz, Kultura amfor kulistych w Polsce północno-zachodniej, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Krzysztof Kowalski