Kabłączki skroniowe

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 12:27, 19 sie 2020 autorstwa Izabela Strzelecka (dyskusja | edycje) (Utworzono nową stronę "'''Kabłączki skroniowe – wczesnośredniowieczne ozdoby głowy Słowianek''' Kabłączki skroniowe to charakterystyczne słowiańskie ozdoby głowy noszone przez kobi...")
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kabłączki skroniowe – wczesnośredniowieczne ozdoby głowy Słowianek Kabłączki skroniowe to charakterystyczne słowiańskie ozdoby głowy noszone przez kobiety. Są to proste przedmioty – cienkie blaszki lub druciki uformowane w otwarty pierścień o różnej średnicy, albo z jedną końcówką prostą i drugą zawiniętą w niewielkie uszko lub haczyk. Dzięki odkryciom na cmentarzyskach w pochówkach kobiecych wiadomo, że mocowano je na nakryciach głowy, np. chustach, opaskach, czy inaczej czółkach tekstylnych, wełnianych lub płóciennych, a także skórzanych, czasem naciąganych na rodzaj stelażu-wzmocnienia z kory brzozowej. Noszone były po obu stronach głowy pojedynczo lub w grupach po kilka, uszeregowane od najmniejszego najbliżej czoła do największego przy uchu. Mocowano je w prosty sposób poprzez przeciągnięcie przez otworki w tkaninie lub skórze, albo przyszywano nićmi przewlekanymi przez uszka. Bardzo rzadko kabłączki skroniowe odkrywano w grobach męskich, gdzie były umieszczane jako dary grobowe lub talizmany. Często występują także na stanowiskach osadowych, w warstwach kulturowych datowanych na IX–XIV wiek.

Kabłączki skroniowe wykonywano ze stopów metali kolorowych, przeważnie brązu, miedzi, mosiądzu, stopu cyny z ołowiem, miedzi ze srebrem, niekiedy brązu platerowanego srebrem, srebra, cyny i ołowiu, najrzadziej ze złota. Łączy je prostota wykonania, różnicuje, oprócz surowca i wielkości, rodzaj zdobienia lub jego brak, sposób uformowania uszka oraz ukształtowania drugiej końcówki.

Najstarsze kabłączki skroniowe z IX wieku były niewielkie, maksymalnie do 2 cm średnicy. Z czasem pojawiały się coraz większe, o średnicach dochodzących do kilkunastu cm. Najbardziej spektakularne bogato zdobione okazy znane są z obszaru Pomorza i Meklemburgii, a także Polski środkowej, Śląska i Mazowsza. Są to duże kabłączki uformowane z blachy pokrytej rytą lub wytłaczaną dekoracją, najczęściej odkrywane w grobach i na terenie osad datowanych na XI–XIII stulecie.

Nieznaczne różnice w formowaniu zakończeń skłoniły do wyróżnienia 11 typów kabłączków skroniowych (typologia Krystyny Musianowicz). Typ I to otwarte kółko z drutu, z płaskimi, stykającymi się końcówkami, bez uszka. Jedyną ozdobą zaobserwowaną w obrębie tego typu są karby przy zakończeniach. Nieliczne kabłączki w ten sposób ozdobione znane są z terenu Meklemburgii i Polski północnej, ze stanowisk datowanych na IX–XIII wiek.

Typ II tworzą kabłączki z drutów o jednym końcu uciętym prosto i drugim wygiętym haczykowato na zewnątrz lub uformowanym w kółko. Jest to stosunkowo nieliczna grupa, zróżnicowana wielkościowo. Kabłączki tego typu znane są z nawarstwień datowanych głównie na X–XII wiek, sporadycznie na IX i XIII stulecie. Specyficzną odmianę tych kabłączków odnotowano na obszarach turyńskich. Wyróżnia je haczykowate ukształtowanie obu zakończeń.

Kabłączki typu III to otwarte pierścienie o jednym końcu uciętym prosto i drugim zawiniętym w uszko, zwane inaczej kabłączkami esowatymi. Jest to najbardziej rozpowszechniony typ tej ozdoby występujący na terenie całej Słowiańszczyzny Zachodniej, na terenach dzisiejszej Polski zwłaszcza w Wielkopolsce, na Mazowszu, Kujawach i Dolnym Śląsku. Zasadniczo nie były zdobione (podtyp a), ale niekiedy miały ornamentowany kabłąk, np. tordowany – skręcony wokół własnej osi, karbowany poprzecznymi żłobkami, zdobiony motywem jodełki (podtyp b). Zawieszano na nich także mniejsze ozdoby, np. szklane i brązowe koraliki, albo inne metalowe zawieszki. Odosobnionym przykładem jest kabłączek brązowy z Kruszwicy. Jego uszko uformowane zostało w główkę żmii. Ze względu na rozmiary wśród kabłączków esowatych wyróżniono trzy odmiany: A – o średnicy do 2 cm; B – o średnicach 2–3 cm oraz C – powyżej 5 cm. Początek ich występowania przypada na przełom IX/X stulecia (odmiana A), schyłek na 1. połowę XIV wieku (odmiana C).

Kabłączki typu III odmian a–b na tle innych okazów tej kategorii ozdób wyróżnia sposób wykonania – formowanie z blachy lub odlewanie na rdzeniu drewnianym lub ołowianym. W każdym przypadku mają puste wnętrza, dlatego w literaturze przedmiotu nazywane są pustymi kabłączkami skroniowymi, a ze względu na obszar występowania także kabłączkami typu pomorskiego. Typ IIIa niekiedy wymienia się jako typ orszymowicki od nazwy cmentarzyska w Orszymowicach, w województwie mazowieckim, na którym znaleziono najstarsze okazy. Blachy dekorowane były przed zwinięciem poprzez wytłaczanie, rzadziej rytowanie lub połączenie obu tych technik. Jedna z końcówek była zaklepana tworząc płaskie zakończenie, druga rozklepana i uformowana w uszko. Do wyjątkowych należą okazów z dwoma uszkami.

Puste kabłączki typu pomorskiego zdobiono motywami geometrycznymi, roślinnymi i geometryczno-roślinnymi. Najczęściej były to różne kombinacje linii falistych, żłobków, punktów, zygzaków, kratek, figur geometrycznych i linii spiralnych. Motywy roślinne tworzyły wici, liście i palmety. Najpiękniejsze i zarazem najrzadsze są okazy zdobione motywami figuralnymi, np. stylizowanymi rybimi ogonami, figurkami zwierzęcymi i ludzkimi, a także stylizowanymi rybami. Niektóre z kabłączków dodatkowo mają zdobienie filigranem lub wzorem ażurowym. Najwcześniej, prawdopodobnie w początkach X wieku, puste kabłączki pojawiły się w pasie nadmorskim skąd przenikały w głąb ziem dzisiejszej Polski.

Puste kabłączki skroniowe podtypu c charakteryzuje zdobienie górnej części uszek kilkoma równoległymi żłobkami i jest typową ozdobą na ziemiach położonych na wschód od Odry. Typ IIId to kabłączki z dwoma uszkami, prawdopodobnie pochodzące z terenu Moraw. Okazy typu III odmiany e, które także badacze wywodzą z terenów położonych na południe od Polski, miały w specyficzny sposób uformowane końcówki – w uszko i pętelkę. Nietypowe zakończenie miał także typ III odmiany f – na płaskiej końcówce znajdował się niewielki otwór.

Kabłączki typu IV wykonywano z drutów skręcanych w półtora zwoju, uciętych na obu końcach prosto. Datowane na XI–XIII wiek są charakterystyczne na wschodnich obszarach Słowiańszczyzny, podobnie jak kabłączki typu V – z końcami owiniętymi na kolistym kabłąku, w taki sposób, że tworzyły zamknięty pierścień. Na ziemiach polskich spotyka się również niezmiernie rzadko typ X – kabłączki z drutu o jednym końcu uciętym prosto i drugim zwiniętym na kształt korkociągu w rodzaj wisiorka.

Literatura

  • Bukowski Z. 1960. Puste kabłączki skroniowe typu pomorskiego. Szczecin.
  • Drozd A. 2006b. Wyroby metalowe, biżuteria i części stroju. W: W. Chudziak red., Wczewsnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie. Toruń, 67–84. Mons Sanci Laurenti 3.
  • Hensel W. 1987. Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Zarys kultury materialnej. Warszawa.
  • Hensel-Moszczyńska B. 1983. Wyroby z miedzi i jej stopów we wczesnośredniowiecznej Kruszwicy. Slavia Antiqua 28, 127–221.
  • Hołowińska Z. 1959. Wczesnośredniowieczne rzemiosło złotnicze w Gdańsku. Gdańsk wczesnośredniowieczny 1, 55–105.
  • Kowalska A.B. 2011. Życie codzienne mieszkańców wczesnośredniowiecznego Szczecina w świetle źródeł archeologicznych. W: A.B. Kowalska, M. Dworaczyk, Szczecin wczesnośredniowieczny. Nadodrzańskie centrum. Warszawa, 217–345. Origines Polonorum 5.
  • Kóčka-Krenz H. 1972. Esowate kabłączki skroniowe z terenów Polski północno-zachodniej. Fontesd Archaeologici Posnanienses 22, 97–143.
  • Kóčka-Krenz H. 1993. Biżuteria północno-zachodnio-słowiańska we wczesnym średniowieczu. Poznań.
  • Kóčka-Krenz H. 1997. Biżuteria średniowieczna na ziemiach polskich jako wyznacznik chronologiczny. Archaeologia Historica Polona 6, 69–75.
  • Kóčka-Krenz H. 2007. Wczesnośredniowieczna biżuteria metalowa ze zbiorów Państwowego Muzeum Archeologicznego. W: W. Brzeziński red., Skarby wieków średnich, katalog wystawy. Warszawa, 20–51.
  • Morawski W., Zaitz E. 1977. Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Krakowie na Zakrzówku. Materiały Wczesnośredniowieczne 17, 53–170.
  • Musianowicz K. 1948/49. Kabłączki skroniowe – próba typologii i chronologii. Światowit 20, 115–232.
  • Schuldt E. 1980. Handwerk und Gewerbe des 8. bis 12. Jahrhunderts in Mecklenburg. Schwerin.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska