Kościół Matki Boskiej Bolesnej (Pyrzyce)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 19:42, 8 kwi 2020 autorstwa Izabela Strzelecka (dyskusja | edycje)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 1675 z dnia 16 grudnia 1963[1][2]
Kościół Matki Boskiej Bolesnej w Pyrzycach
brak zdjecia
Fot. G. Solecki
Wyznanie rzymskokatolickie
Data poświęcenia 1991

Kościół Matki Boskiej Bolesnej – kościół parafialny, rzymskokatolicki w Pyrzycach, w gminie Pyrzyce, w powiecie pyrzyckim. Należy do Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej, dekanatu Pyrzyce.

Historia

Pierwotnie był kościołem klasztornym sióstr augustianek, usytuowanym na terenie dawnego podgrodzia, do 1945 r. zwanego Starym Miastem. Według tradycji klasztor ufundowany został w 1250 r. przez księżnę Małgorzatę, drugą żonę Barnima I jako filiacja klasztoru w Wulvinghusen w diecezji Hildesheim. Około 1253 r. zasiedlony był przez przybyłe stamtąd mniszki. Na 1255 r. datują się pierwsze nadania na rzecz klasztoru pyrzyckiego, w następnych latach pozyskał on dalsze nadania w okolicznych wsiach. W 1256 r. klasztor otrzymał prawo patronatu nad kościołem parafialnym w Pyrzycach. W 1262 r. wzmiankowana jest budowa klasztoru. W 1301 r. ks. Otton I nadał konwentowi 14 łanów w Obrominie na budowę i odbudowę klasztoru.[3] Kościół klasztorny, budowany od ok. 1260 r., pierwotnie połączony był od południa z dwoma skrzydłami klasztoru. W XIV w. konwent wzbogacił się o dalsze nadania oraz prawo patronatu nad licznymi kościołami wiejskimi we włościach klasztornych, a także nad kaplicami w Pyrzycach. Wprowadzenie w 1535 r. Reformacji na Pomorzu oznaczało rychłą kasatę klasztoru i rozwiązanie konwentu. W 1538 r. protestancka rada miejska zajęła majątek parafii, a dla klasztoru powołała syndyka. W 1541 r. ks. Barnima IX uchylił patronat klasztoru nad parafią W 1543 r. ustanowienie przez księcia świeckiego zarządcy dóbr poklasztornych dało początek domenie pyrzyckiej. W 1553 r. wybuchł pożar, który spowodował częściowe zniszczenie klasztoru, który jednak zamieszkały był przez mniszki do 1574 r. W 1588 r. kościół został przejęty przez ewangelików jako parafialny dla Starego Miasta, a następnie wyremontowany.

Widok od północnego zachodu

Następne dziesięciolecia okazały się jednak dla kościoła niezbyt szczęśliwe, jako że według matrykuły z 1664 r. był on w znacznym stopniu zniszczony. Z dokumentu tego wynika, że dach świątyni był w zachodniej części zawalony, a we wschodniej nakryty strzechą. Od 1690 r. rozpoczęto remont i wyposażanie wnętrza. W 1736 r. wieża kościoła zniszczona została przez huragan. Do odbudowy przystąpiono jednak dopiero w 1749 r. Projekt sporządził mistrz budowlany Johann Martin Dames, jego realizacją kierował mistrz murarski Siedow z Pyrzyc. Na lata 1804-1805, 1812, 1817 przypadają kolejne remonty wieży i dachu kościoła, a na 1815 r. – zegara wieżowego. W latach 1822-1823 zbudowano nową emporę muzycznej, której projekt wykonał mistrz budowlany Carl Christian Gottlieb Jütterbock. W tym samym czasie organmistrz August Wilhelm Grüneberg ze Szczecina zbudował 11-głosowe organy. W 1833 r. po raz kolejny wyremontowano wieżę projekt mistrza budowlanego Carla Ludwiga Gustava Lentze, wykonał wówczas cieśla Quandt. Na 1860 r. przypada następny remont dachu kościoła. W 1870 r. przeprowadzono gruntowną restaurację kościoła w formach neogotyckich. Wykonawcą tych prac (w wyniku których powstała m.in. nowa kruchta w miejsce starej rozebranej) był mistrz ciesielski Johann (?) Gaedtke. W 1882 r. wykonano kolejny remont wieży i dachu, w trakcie którego wymieniono gontowe pokrycie wieży na łupek. Przynajmniej do pocz. w. XX na drewnianej wieży nad zach. częścią korpusu znajdowały się dwa dzwony – z 1529 i 1569 r.

Widok od północnego wschodu

Do 1945 r. zachowały się elementy dawnego wyposażenia: m. i. barokowy ołtarz ok. 1690 r., wykonany prawdopodobnie z wykorzystaniem malowideł z wcześniejszej, renesansowej nastawy (w polu głównym umieszczono przedstawienie Ukrzyżowania, w skrzydłach sceny Zwiastowania, Bożego Narodzenia, Niesienia Krzyża (?) i Pokłonu Trzech Króli, w predelli Ostatniej Wieczerzy, na cokołach kolumn wizerunki świętych Piotra i Pawła, w zwieńczeniu przedstawienie Wniebowstąpienia, zaś na belkowaniu plastyczne figury Ewangelistów). Przy ścianie południowej ustawiona była barokowa ambona z plastycznymi figurami Salvatora Mundi i Ewangelistów na ściankach korpusu oraz figurami putt z Arma Christi w zwieńczeniu baldachimu. Do elementów wyposażenia należała też misa chrzcielna w. XV/XVI z przedstawieniem Grzechu Pierworodnego. W lutym 1945 r. kościół został w znacznym stopniu zniszczony podczas walk o miasto. W gruzach legły wówczas także sąsiednie budynki domeny pyrzyckiej. Przez kilka powojennych dziesięcioleci kościół pozostawał w ruinie. W 1986 r. został przekazany parafii rzymsko-katolickiej w Obrominie. Odbudowany w latach 1989-1991 według projektu dra inż. architekta Macieja Płotkowiaka, został w 1991 poświęcony jako parafialny.[4]

Usytuowanie

Kościół usytuowany na wschód od miasta średniowiecznego, poza obrębem murów obronnych, na otwartym terenie zielonym.

Architektura

Wnętrze w kierunku wschodnim

Kościół wczesnogotycki. Orientowany, od południa połączony z nową plebanią, wzniesioną na miejscu wschodniego skrzydła klasztoru. Murowany z cegły w wątku wendyjskim, nad kruchtą od północy nakryty podwyższonym stropem, utworzonym przez odeskowanie więźby dachowej. Przy ścianie zachodniej wbudowana nowa żelbetowa empora muzyczna wsparta na ośmiu słupach. Otwory okienne ostrołukowe, rozglifione z ceglanym laskowaniem. W ścianach wschodniej i zachodniej wielkie dwukondygnacyjne, trójdzielne okna, w ścianach bocznych mniejsze okna dwudzielne. W kruchcie od północy portal o czterouskokowych profilowanych ościeżach. W ścianie zachodniej przy narożniku północnym niewielki, półkoliście zamknięty otwór wejścia. Na zewnątrz wtórnie dobudowane szkarpy w narożniku północno-wschodnim i we wschodniej partii ściany północnej. W elewacjach wschodniej i zachodniej wielkie okno sięgające do 2/3 wysokości szczytu, ujęte po bokach blendami, dwiema szerokimi z każdej strony okna na poziomie parapetu i czterema w każdej z bocznych partii szczytu. W elewacji wschodniej powyżej okna blenda dwudzielna. We wschodniej partii elewacji południowej fragmenty ostrołukowego fryzu arkadowego na konsolach.[5] Dach dwuspadowy kryty blachą, z usytuowaną po stronie zachodniej współczesną sygnaturką w formie wysmukłej sześciobocznej wieży z latarnią o ostrosłupowym hełmem, krytym blachą.

Przypisy

  1. Rejestr zabytków nieruchomych województwa z wyłączeniem zabytków archeologicznych w powiatach W: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online]. [Przeglądany 6 lipca 2013]
  2. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  3. O historii konwentu i rozwoju jego uposażenia – H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, H. VII, Der Kreis Pyritz, Stettin 1906, s. 466-468; E. Rymar, Pyrzyce i okolice poprzez wieki, Pyrzyce 2009, s. 99-105.
  4. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Seria nowa, tom XIII, zesz. 1, województwo zachodniopomorskie, powiat pyrzycki, Warszawa 2013, s. 170-171.
  5. H. Lemcke, op. cit., s. 468-470; Katalog Zabytków…, s. 171 oraz il. 22-24.

Bibliografia

  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Seria nowa, tom XIII, zesz. 1, województwo zachodniopomorskie, powiat pyrzycki, Warszawa 2013, s. 169-171
  • Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, H. VII, Der Kreis Pyritz, Stettin 1906, s. 466-470
  • Rymar E., Pyrzyce i okolice poprzez wieki, Pyrzyce 2009, s. 99-105



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Maciej Słomiński