Kreis-Heimatmuseum Treptow am Rega

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 12:16, 19 sty 2021 autorstwa Sylwia Wesołowska (dyskusja | edycje)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Kreis-Heimatmuseum in Treptow am Rega (Muzeum Okręgowe Historii Regionalnej w Trzebiatowie), muzeum rangi powiatowej działające w latach 19131945, do 1925 roku pod nazwą Heimatmuseum zu Treptow a/Rega (lub Treptower Heimatmuseum). Instytucja promująca historię i patriotyzm lokalny poprzez gromadzenie, udostępnianie oraz ochronę zabytków i pamiątek związanych z dziejami ziem położonych w granicach ówczesnej jednostki administracyjnej Kreis Greifenberg (odpowiednik powiatu gryfickiego) Prowincji Pomorze[1].

  • Okres działalności: 1913–1945
  • Siedziba:

1913–1925 – w ratuszu;
1925–1937 – w budynku ówczesnego Gimnazjum Bugenhagena (niem. Bugenhagen-Gymnasium przy Woldecker Strasse 2 – aktualnie ulica Wodna 2);
1937–1945 – w budynku po koszarach dragonów (niem. Dragonerkaserne przy Kaiser Strasse 3 – aktualnie ul. II Pułku Ułanów 3)[2] w Trzebiatowie

  • Kierownik: radca rachunkowy (niem. Rechnungsrat) Johannes von Malotki (1863–1953)

Historia

5 lutego 1913 roku, w hotelu "Deutsches Haus" w Trzebiatowie (obecnie hotel "Rega") spotkało się 29 mieszkańców miasta[3], aby podjąć wchodzący wówczas w modę na Pomorzu temat powołania organizacji społecznej zajmującej się rozwojem i popularyzacją zainteresowań historią oraz opieką nad świadectwami przeszłości ziem ojczystych w skali mikroregionalnej[4]. Z inicjatywą założenia lokalnego stowarzyszenia działającego na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego wystąpił radca rachunkowy Johannes von Malotki – urzędnik pocztowy, którego zamysł wspierał baron (Freiherr) von Minnigerode – ówczesny burmistrz Trzebiatowa.

Uczestnicy zebrania jednogłośnie podjęli decyzję o powołaniu i rejestracji Stowarzyszenia na rzecz Krajoznawstwa i Ochrony Regionu w Trzebiatowie (niem. Verein für Heimatkunde und Heimatschutz Treptow a/Rega e.V.), zapoczątkowaniu gromadzenia zbiorów regionalnych i zorganizowaniu placówki muzealnej. Prezesem zarządu Stowarzyszenia i jednocześnie kierownikiem placówki muzealnej został wybrany sam pomysłodawca, który piastował te funkcje przez cały okres działalności organizacji w Trzebiatowie, do 1 kwartału 1945 roku.

W utworzonym w lutym 1913 roku[5] Muzeum Regionalnym w Trzebiatowie (niem. Heimatmuseum zu Treptow a/Rega) w maju podjęto działania przygotowawcze do realizacji pokazu zabytków zgromadzonych z pomocą społeczności lokalnej w krótkim czasie[6]. Placówkę zorganizowano w niewielkim pomieszczeniu trzebiatowskiego ratusza, udostępnionym dzięki przychylności władz municypalnych.

Pod koniec czerwca tegoż roku muzeum zostało otwarte dla zwiedzających. Już w 1914 roku o kolekcji stowarzyszenia („die Sammlung des Treptower Vereins für Heimatskunde”), znajdującej się w trzebiatowskim ratuszu, wspominał Hugo Lemcke w ukończonym w sierpniu tegoż roku katalogu zabytków architektury i sztuki z terenu ówczesnej jednostki administracyjnej Kreis Greifenberg[7], a wśród eksponatów najbardziej godnych uwagi wymienił srebrne, częściowo pozłacane zapinki (z połowy V wieku) znalezione w Trzebiatowie, późnogotycki krucyfiks z Trzebiatowa-Wyszkowa oraz rzeźby barokowe. Muzeum tak szybko powiększało swoje zbiory, że wkrótce po otwarciu zaczęło borykać się z brakiem odpowiedniej powierzchni. Nawet udostępnienie w 1919 roku dodatkowego pomieszczenia w ratuszu[8], poprawiło sytuację tylko na krótko.

W marcu 1924 roku trzebiatowskie stowarzyszenie zaczęło wydawać miesięcznik "Heimatklänge. Zeitschrift des Vereins für Heimatkunde und Heimatschutz Treptow a. Rega", ukazujący się w formie dodatku do "Treptower General-Anzeiger und Treptower Zeitung". Redaktorem czasopisma został J. von Malotki, który cyklicznie zamieszczał w nim sprawozdania z działalności stowarzyszenia oraz informacje o nowych nabytkach, badaniach i odkryciach oraz wydarzeniach w muzeum. Na jego łamach liczni autorzy z różnych ośrodków pomorskich publikowali artykuły i anonse z zakresu szeroko rozumianego krajoznawstwa i ochrony zabytków, archeologii (w tym także o odkryciach spoza Pomorza), historii, genealogii, etnografii i folkloru, językoznawstwa, czy literatury[9].

Zaproszenie na uroczystość otwarcia Muzeum Okręgowego Historii Regionalnej w Trzebiatowie w nowej siedzibie 13.09.1925 roku (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861)

Latem 1925 roku trzebiatowskie Stowarzyszenie na rzecz Krajoznawstwa i Ochrony Regionu uzyskało nową siedzibę dla placówki muzealnej. Zgromadzone zbiory, szczególnie zabytki o większych gabarytach, zupełnie nie mieściły się w dotychczas użytkowanej, niewielkiej przestrzeni ratusza, którą władze miejskie chciały już zagospodarować inaczej[10]. Dwa pomieszczenia udostępnił na ten cel stowarzyszeniu organ nadzorujący szkoły pomorskie (niem. Provinzialschulkollegium) w budynku trzebiatowskiego Gimnazjum Bugenhagena, zdegradowanego w 1922 roku do progimnazjum [11]. W gmachu zlokalizowanym przy obecnej ul. Wodnej 2, wybudowanym na samym początku 2. połowy XIX wieku, przeznaczono na muzeum dwie klasy, które stowarzyszenie przysposobiło na własny koszt[12]. Jak wspominał J. von Malotki, były to ładne, duże pomieszczenia znajdujące się na parterze, z pięcioma oknami wychodzącymi na ulicę[13]. Jedno z nich podzielono na trzy segmenty. Łącznie obejmowały one powierzchnię 90 m2.

Muzeum w nowym miejscu zostało oficjalnie otwarte w niedzielę 13 września 1925 roku. Uroczystość, na którą zaproszono około 150 osób, rozpoczęła się o godzinie 1100 w auli Gimnazjum Bugenhagena. Po wspólnym odśpiewaniu hymnu Pomorza[14], powitaniu gości i recytacji wiersza, zaplanowano wystąpienia: prezydenta rejencji (nie przybył), przedstawiciela zarządu powiatu w osobie starosty (Landrat Hans Heinrich von Holstein), burmistrza (dr Friedrich Falk) i dyrektora szkoły (Studiendirektor Warnke), następnie wysłuchano poezji i zaśpiewano pieśń patriotyczną Ich hab' mich ergeben, a na koniec kierownik placówki oprowadził zebranych po nowej siedzibie i wystawie.

Wraz z przeniesieniem do nowego gmachu, w uznaniu dorobku instytucji, decyzją starosty została jej nadana ranga muzeum okręgowego (Kreis-Heimatmuseum) gromadzącego zbiory z ówczesnego powiatu Gryfice. Zyskała również dodatkową pomoc i wsparcie ze strony władz powiatowych, które na stałe przyznały placówce zwiększoną dotację[15]. Kilka miesięcy później, w czerwcu 1926 roku J. von Malotki oddał do druku przewodnik po Trzebiatowie, w którym opisał również muzeum w nowej siedzibie[16]. Było ono czynne dla zwiedzających w niedzielne przedpołudnia, od godziny 1100 do 1200, a wejście było bezpłatne. Wstęp był możliwy także w inne dni. Po uprzednim umówieniu z kierownikiem placówki miejscowi i zamiejscowi goście mogli obejrzeć wystawy lub przeprowadzić kwerendy zbiorów[17]. W przewodniku J. von Malotki scharakteryzował ekspozycję, która obejmowała dziesięć działów.

Kolejne lata, do 1937 roku, były dla placówki trzebiatowskiej nie tylko okresem rozwoju i wzmożenia aktywności w regionie gryfickim, lecz również udziału w tworzeniu struktur współpracy pomiędzy muzeami działającymi w prowincji w ramach Zrzeszenia Muzeów Pomorskich (niem. Arbeitsgemeinschaft Pommerscher Museen). Instytucja organizowała ekspozycje czasowe, wykłady naukowe i prelekcje dla młodzieży. Liczba odwiedzających muzeum stale wzrastała, zbliżając się do 3000 osób w skali roku[18]. Wydawany miesięcznik "Heimatklänge" był kolportowany w całych Niemczech, a nawet trafiał do Ameryki. Placówka przystąpiła też w tym okresie do ogólnokrajowych i regionalnych organizacji branżowych: Reichsbund für deutsche Vorgeschichte i Pommerscher Heimatbund w ramach Deutscher Bund Heimatschutz, a także systematycznie współpracowała z Pomorskim Muzeum Krajowym (Pommersches Landesmuseum) w Szczecinie [19] w sprawach konserwacji zbiorów, konsultacji w ich opracowaniu, tworzenia wystaw, a także w zakresie ochrony lokalnego dziedzictwa archeologicznego. Do sprawowania ochrony nad zabytkami archeologicznymi z rejonu gryfickiego został wówczas powołany J. von Malotki, który rolę tę dla części ówczesnego powiatu wypełniał do 1945 roku.

W dniach od 5 do 7 lutego 1933 r. trzebiatowskie Stowarzyszenie na rzecz Krajoznawstwa i Ochrony Regionu oraz Muzeum Okręgowe Historii Regionalnej uroczyście obchodziły jubileusz dwudziestolecia działalności[20]. Przygotowany program jubileuszu odzwierciedlał ideę funkcjonowania lokalnego muzeum, która była konsekwentnie realizowana w placówce w Trzebiatowie. Do głównych zadań należało gromadzenie i udostępnienie zbiorów regionalnymi na wystawach, co podkreślono otwarciem ekspozycji dla zwiedzających w dodatkowych godzinach w dniach 5 i 6 lutego. Prócz współpracy z władzami powiatowymi i municypalnymi, ważne było skupianie działalności regionalistów i miłośników historii regionu w ramach stowarzyszeń lokalnych. W tym zakresie przewidziano możliwość zapoznania się z opracowaniem Heinricha Bosse, dyrektora szkoły podstawowej w Płotach, wcześniej już związanego z trzebiatowskim muzeum i stowarzyszeniem, który udostępnił zebrany zasób nazw onomastycznych z terenu ówczesnego powiatu Gryfice[21] oraz plastyczną mapą tego obszaru wykonaną przez nauczyciela Geberta z Siemidarżna. Istotne było też, aby muzea regionalne były postrzegane jako miejsca kształcenia o szczególnym znaczeniu, co podkreślał w uroczystym przemówieniu dr Otto Dibbelt z zaprzyjaźnionego Muzeum w Kołobrzegu[22]. W tym też nurcie rozumienia roli instytucji należy widzieć zakończenie uroczystości we wtorkowy wieczór 7 lutego, które odbyło się w kinie Deli (Deli-Lichtspielhaus; Deli-Lichtspieltheater), gdzie pokazano prezentację przezroczy, kronikę dźwiękową i film o roli i znaczeniu poczty.

Jak wspominał J. von Malotki w jednym z krótkich opracowań historii Muzeum w Trzebiatowie, wkrótce po rozgoszczeniu się placówki w budynku gimnazjalnym, nowe pomieszczenia okazały się również zbyt małe ze względu na przyrost zbiorów [23], lecz nie było wówczas szans na powiększenie powierzchni siedziby. Wiosną 1937 roku, w następstwie przywrócenia pełnego wymiaru kształcenia w trzebiatowskim Gimnazjum Bugenhagena, placówka muzealna po dwunastu latach musiała opuścić siedzibę szkoły. Z inicjatywy burmistrza, dr. F. Falka, instytucję przeniesiono pod koniec kwietnia do należącego do miasta budynku po dawnych koszarach dragonów (Dragonerkaserne) przy obecnym Placu Muzealnym (Bugenhagenplatz nr 6)[24], gdzie zwolniło się mieszkanie czteropokojowe.

Od października było również dostępne mieszkanie oraz korytarz przylegający do nowego lokalu muzeum i biura miejscowej komórki NSDAP. Ostatecznie, jak wcześniej zaplanowano, placówka została ulokowana w ośmiu pomieszczeniach: korytarzu odchodzącym od holu oraz siedmiu otaczających go pokojach, dzięki czemu podwoiła się jej powierzchnia w stosunku do wnętrz w Gimnazjum Bugenhagena, obejmując niemal 180 m2. Po zmianie siedziby i jej dostosowaniu do ówczesnych zaleceń i wymogów techniczno-funkcjonalnych, a także organizacji z pomocą szczecińskich muzealników nowej wystawy stałej, Muzeum w Trzebiatowie znalazło się w ocenie J. von Malotkiego w czołówce pomorskich muzeów regionalnych pod względem nowoczesności. Na sale ekspozycyjne przeznaczono sześć pokojów i korytarz, a w jednym zorganizowano biuro kierownika, bibliotekę i magazyn[25]. W salach wystawowych wygospodarowano także miejsca dla osób studiujących zbiory i na schowki magazynowe.

Trzebiatowskie Muzeum Okręgowe Historii Regionalnej w nowym miejscu zostało oficjalnie otwarte 15 lutego 1938 roku, a uroczystość tę połączono z 25. rocznicą powstania placówki[26]. Obchody, zaplanowane na godzinę 1600, rozpoczęły się zebraniem w auli gimnazjum żeńskiego (höhere Mädchenschule), w dawnej szpitalnej kaplicy św. Ducha (Heiligegeistkapelle), w trakcie którego głos zabrał J. von Malotki (m.in. wspomniał o historii obiektu, w którym odbywało się zabranie) oraz zaproszeni oficjele, w tym przede wszystkim starosta gryficki, burmistrz Trzebiatowa i dyrektor Pomorskiego Muzeum Krajowego[27]. Otwarcie zakończyło się w nowych pomieszczeniach muzealnych, po których zebranych gości oprowadził J. von Malotki.

Do wybuchu drugiej wojny światowej muzeum w Trzebiatowie kontynuowało dotychczasowe formy działania i utrzymywało godziny otwarcia oraz frekwencję zwiedzających. Rozwijało się również tworzące instytucję Stowarzyszenie na rzecz Krajoznawstwa i Ochrony Regionu w Trzebiatowie, do którego w 1942 roku należało około 120 osób, nieco więcej niż rok wcześniej. W samym muzeum początek wojny spowodował konieczność zawieszenia niedzielnych godzin otwarcia na okres kilku tygodni od września 1939 roku. W tymże roku spadła również liczba odwiedzających placówkę do 1690 osób[28], a w kolejnych latach frekwencja obniżała się systematycznie od 1511 i 1377 w latach 1940 i 1941[29], do 1069 w roku 1942[30]. Pomimo tego muzeum nadal odwiedzali goście z odleglejszych regionów Rzeszy (np. w księdze gości w 1942 roku były zamieszczone wpisy mieszkańców Nadrenii, czy ówczesnego Kraju Sudetów), a także zagraniczni (np. w 1943 roku ze Szwajcarii, Francji, Szwecji, Rumunii i innych). Instytucja nie rezygnowała z organizacji wydarzeń i wystaw czasowych (np. w 1942 roku otwarto trzy ekspozycje krótkoterminowe).

9 lutego 1943 roku w ramach obchodów trzydziestolecia powstania Stowarzyszenia i Muzeum, zorganizowano okolicznościowe zebranie zarządu[31]. Szczególna dla instytucji uroczystość miała miejsce 11 czerwca 1943 roku z okazji jubileuszu 80. urodzin J. von Malotkiego, na który zaproszenia w imieniu Muzeum Okręgowego rozesłał zastępca prezesa Stowarzyszenia dr. F. Falk, burmistrz Trzebiatowa[32]. Do 1944 roku powiększały się również zbiory zabytków i księgozbiór gromadzony w placówce, a nowe nabytki były wzmiankowane w "Heimatklänge". Miesięcznik ten, jako dodatek do gazety "Treptower General-Anzeiger" ukazywał się do września 1944 roku. Środki finansowe na jego wydanie w ostatnim kwartale tego roku zostały przeznaczone na pomoc zimową, a przygotowywane teksty w mocno okrojonej formie zostały włączone do gazety[33].

W tym też czasie Otto Kunkel, dyrektor Pomorskiego Muzeum Krajowego w Szczecinie, którego siedziba drugi raz doświadczyła skutków nalotów alianckich, podkreślał w korespondencji z J. von Malotkim potrzebę zabezpieczenia zbiorów, jak to zrobiono w kierowanej przez niego placówce, i co pozwoliło uniknąć poważnych strat[34]. Część zbiorów trzebiatowskich, tych o większej wartości i jednocześnie bardziej narażonych na spłonięcie, została w październiku 1944 roku przeniesiona do miejscowej Kasy Oszczędności (Sparkasse)[35]. Mylne są natomiast przypuszczenia o ewakuacji w czasie wojny najwartościowszych zbiorów z Trzebiatowa do Szczecina[36]. Przywoływane w tym kontekście znaleziska archeologiczne jeszcze przed wojną trafiły do zbiorów Pomorskiego Muzeum Krajowego w Szczecinie. Część, jak jedna z garnituru zapinek z okresu wędrówek ludów odkrytych w Trzebiatowie, trafiła drogą wymiany pomiędzy Muzeum Okręgowym Historii Regionalnej w Trzebiatowie a Towarzystwem Historii i Starożytności Pomorza do prowincjonalnych zbiorów starożytności pomorskich pod koniec 1926 roku[37], a następnie wraz z tą kolekcją do utworzonego Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorskich. Pozostałe przedmioty (naczynie i wyroby brązowe z Trzebiatowa-Ostrowic oraz zapinka z grobu z Trzebusza) zostały przekazane do zbiorów szczecińskich w latach trzydziestych XX wieku. Wraz z innymi najcenniejszymi zbiorami Pomorskiego Muzeum Krajowego, na przełomie 1942 i 1943 roku przewieziono je do przygotowanych miejsc dyslokacji na czas zagrożenia nalotami. Muzealia z niektórych miejsc ewakuacji, położonych w powojennych granicach Niemiec, trafiły do Stralsundu, a od lat 2009-2010, w efekcie polsko-niemieckiej wymiany zabytków archeologicznych, są w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie (zapinka z Trzebiatowa, naczynie i brązy z Trzebiatowa-Ostrowic).

Ostatnia zachowana z czasów wojny korespondencja pomiędzy J. von Malotkim a dyrektorem Pomorskiego Muzeum Krajowego pochodzi z końca grudnia 1944 roku. Muzeum w Trzebiatowie wówczas jeszcze funkcjonowało[38]. Dalsze jego losy, do początku marca 1945 roku pozostają nieznane. Po zajęciu Trzebiatowa przez Armię Radziecką siedziba placówki została splądrowana, a zbiory przynajmniej częściowo zniszczone, jak wynika z ustaleń poczynionych w trakcie objazdu przeprowadzonego w sierpniu 1946 roku przez pracowników Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie po muzeach zachodniopomorskich, które przed wojną posiadały zabytki archeologiczne[39]. Informacje o postępującej degradacji zasobów muzeum dokumentuje zamieszczona w pracy Ignacego Skrzypka relacja mieszkanki Trzebiatowa, która przybyła tutaj w lipcu 1945 roku[40]. W tym zakresie niejasne są natomiast losy pozostałości zniszczonych zbiorów, które w pierwszych latach po wojnie miały zostać przywiezione do centralnej składnicy w Szczecinie. W szczecińskiej placówce muzealnej, gdzie trafiła część zabytków gromadzonych z terenu Pomorza, przynajmniej wśród zbiorów archeologicznych nie udało się do tej pory jednoznacznie rozpoznać zbiorów przywiezionych po wojnie z Trzebiatowa.

Ekspozycje

Szkic koncepcyjny aranżacji nowej wystawy Muzeum Okręgowego Historii Regionalnej w Trzebiatowie z 1937 roku (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861)

Jednym z głównych celów działalności Muzeum w Trzebiatowie była prezentacja mieszkańcom i przyjezdnym zabytków regionalnych na wystawach stałych (zbiory pokazowe) i czasowych. Pierwszą stałą ekspozycję zaaranżował J. von Malotki w 1913 roku, wkrótce po udostępnieniu na cele muzealne pomieszczeń w ratuszu trzebiatowskim. Kolejna została utworzona w 1925 roku, gdy instytucja zmieniła siedzibę. W podobnych okolicznościach, zimą 1937/1938 powstała ostatnia wystawa stała, która była czynna do schyłku 1944 roku, a w jej przygotowanie było zaangażowane Pomorskie Muzeum Krajowe w Szczecinie, szczególnie dwaj pracownicy tej instytucji: kustosz zbiorów etnograficznych - dr Walter Borchers (1906–1980) oraz opiekun zbiorów archeologicznych - Hans Jürgen Eggers (1906–1975)[41].

Część etnograficzna wystawy w Muzeum Okręgowym Historii Regionalnej w Trzebiatowie: u góry – stan na przełomie lat 1937/1938 przed aranżacją w nowej siedzibie; u dołu – stan z 1938 roku po przeprowadzce do nowej siedziby (fotografia u góry: Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861; fotografia u dołu: Forschungsberichte. Urgeschichte, Volkskunde, Landesgeschichte und Stadtkultur, kirchliche Kunst. Mitteilungen aus dem Pommerschen Landesmuseum, „Baltische Studien“ NF 40 (1938), s. 309, Tafelabb. 12)

W odróżnieniu od najstarszej z tych wystaw, o której wiemy ze wzmianki H. Lemckego, że pośród innych zabytków prezentowała zapinki ze schyłku starożytności odkryte w Trzebiatowie, późnogotycki krucyfiks z Trzebiatowa-Wyszkowa i rzeźby barokowe[42], o wyglądzie i aranżacji ekspozycji z lat 1925 i 1938 pozostało dużo informacji. Na wystawie stałej zorganizowanej w gmachu Gimnazjum Bugenhagena zbiory były podzielone na kilka działów[43]:

  • prahistorię
  • średniowiecze (bez sztuki sakralnej)
  • czasy nowożytne z kolekcją broni
  • historię naturalną (geologia i przyroda)
  • zbiór biblioteczny ze starodrukami, ilustracjami i rękopisami
  • numizmatykę
  • zbiór herbów i pieczęci
  • sztukę sakralną (tzw. pomieszczenie kapliczne)
  • etnografię (dawna izba rybacka z Mrzeżyna)
  • kulturę mieszczańską (zakątek w stylu biedermeier).

Nieco zmodyfikowany podział zbiorów zaprezentowano na ekspozycji otwartej w 1938 roku w budynku po dawnych koszarach dragonów, gdzie w kolejnych pomieszczeniach znajdowały się[44]:

  1. (korytarz) – historia naturalna, etnografia, narzędzia katowskie i dokumenty związane z dawnym prawem karnym;
  2. sztuka sakralna, cenne biblie i ilustracje;
  3. historia miasta i rzemiosło z wyrobami w stylu biedermeier, lady cechowe, wyroby cynowe, dokumenty pergaminowe;
  4. artefakty mieszczańskie i ekwipunek wojskowy, meble barokowe, portrety notabli miejskich;
  5. sztuka ludowa, rolnictwo i rybołówstwo, piec kaflowy z Mrzeżyna, stare meble, tkaniny adamaszkowe i drukowane;
  6. i 7. prahistoria i wczesne średniowiecze.

Prócz wystaw stałych, Muzeum Regionalne w Trzebiatowie prezentowało wystawy czasowe o zróżnicowanej tematyce, od dawnych rzemiosł, herbów, map, porcelany, po znaczki pocztowe i wystawę grzybów[45]. Niektóre z tych wystaw były prezentowane cyklicznie. Rocznie organizowano kilka wystaw tego typu.

Kadra

Funkcjonowanie Muzeum Regionalnego w Trzebiatowie przez niemal 32 lata, od powstania w 1913 roku po kres działalności w 1945 roku, jest powiązane z aktywnością jednej osoby – radcy rachunkowego Johannesa von Malotkiego, który był zarówno pomysłodawcą powołania placówki, jak również jej kierownikiem. Urodzony w 1863 roku w Gostkowie w powiecie bytowskim (niem. Gross Gustkow, Kreis Buttow)[46], z Trzebiatowem związany był od 1910 roku, pracując do emerytury na eksponowanym stanowisku w urzędzie pocztowym. Poczta, obok tworzenia zrębów zainteresowań historią i kulturą mikroregionu trzebiatowskiego, była jego pasją, co niejednokrotnie podkreślał w działaniach (organizacja wystaw czasowych i wydarzeń poświęconych działalności poczty) i publikacjach[47].

Johannes von Malotki (1863–1953) na zdjęciu zamieszczonym wraz z podziękowaniami za życzenia z okazji 80. rocznicy urodzin w "Heimatklänge" z maja/czerwca 1943 roku (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861)

Korzystając z doświadczeń z Prus Wschodnich[48], zainicjował powstanie lokalnego stowarzyszenia krajoznawczego i muzeum. Przez długie lata społecznie pełnił funkcję kierownika instytucji muzealnej, redaktora czasopisma oraz opiekuna – i aktywnego badacza – zabytków archeologicznych w rejonie trzebiatowskim, publikując przy tym liczne drobne artykuły i doniesienia prasowe z zakresu historii Trzebiatowa i okolic, tutejszych zabytków oraz z działalności Stowarzyszenia na rzecz Krajoznawstwa i Ochrony Regionu i Muzeum Okręgowego Historii Regionalnej w Trzebiatowie. W 1926 roku ukazał się przygotowany przez niego kilkudziesięciostronicowy przewodnik po Trzebiatowie[49]. Został również zaproszony do opracowania krótkiego rysu historycznego Trzebiatowa, który ukazał się, wraz z innymi artykułami dotyczącymi trzebiatowskich zbiorów regionalnych, w kwietniowym numerze czasopisma "Das Bollwerk" z 1938 roku, czyli wkrótce po otwarciu wystawy w nowej siedzibie placówki muzealnej[50].

Pomocą w prowadzeniu muzeum służyli kierownikowi członkowie trzebiatowskiego stowarzyszenia, szczególnie miejscowi nauczyciele, jak. H. Bosse[51]. W miarę rozwoju muzeum, szczególnie po ulokowaniu w budynku po dawnych koszarach dragonów, poszerzeniu ulegało grono osób związanych z funkcjonowaniem trzebiatowskiego muzeum[52]. Techniczną pomocnicą muzealną została panna Helena Schramm, a w działalności J. von Malotkiego wspierał nauczyciel Max Zubke, który w ostatnich latach istnienia muzeum oficjalnie zastępował kierownika. Poza godzinami otwarcia pieczę nad pomieszczeniami sprawowała portierka przebywająca w służbówce gmachu.

11 czerwca 1943 roku, w 80. rocznicę urodzin J. von Malotkiego w Muzeum Okręgowym Historii Regionalnej w Trzebiatowie przygotowano szczególną uroczystość jubileuszową, na którą oficjalnie zapraszał gości dr F. Falk, burmistrz i zastępca prezesa Stowarzyszenia na rzecz Krajoznawstwa i Ochrony Regionu[53].

Zbiory

Gromadzone od 1913 roku zbiory Muzeum w Trzebiatowie pochodziły z darów mieszkańców miasta i regionu, również z kolekcji prywatnych, przekazów władz municypalnych, badań własnych kierownika placówki, a niekiedy również zakupów. Wyjątkowo zabytki były pozyskiwane w drodze wymiany, jak w przypadku topora katowskiego z Trzebiatowa, który w 1926 roku, z inicjatywy O. Kunkela, pełniącego wówczas funkcję kustosza zbiorów Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza, wymieniono za jedną z paradnych zapinek z Trzebiatowa i okucie rogu do picia z grobu z okresu rzymskiego odkrytego w Mojszewku[54].

Zasoby zabytkowe były podzielone na kilka kolekcji – działów, odpowiadających układowi na wystawach stałych prezentujących zbiory pokazowe. Obejmowały one zabytki przyrodnicze i geologiczne, prahistoryczne, średniowieczne, sztukę sakralną, nowożytne, kultury mieszczańskiej, militaria, herby i pieczęcie, broń, numizmatykę, kulturę ludową oraz zbiory starodruków, rękopisów, map i ilustracji[55].

Zdecydowana większość z nich była związana z historią naturalną i kulturową rejonu Trzebiatowa, a także ówczesnego powiatu Gryfice. Były jednak eksponaty, głównie archeologiczne, ale też przyrodnicze i etnograficzne, z obszarów sąsiednich, z ówczesnych powiatów Kamień, Kołobrzeg, Białogard, Nowogard, czy Bytów[56]. W zbiorach archeologicznych znajdowały się również urny znalezione w okopach w Szampanii, a etnologicznych pojedyncze wyobrażenia idoli i broń z Afryki i Chin[57].

Prócz eksponatów, w Muzeum w Trzebiatowie znajdowały się zbiory studyjne z zakresu prahistorii i geologii, z których korzystali również przyjezdni naukowcy, m.in. zbierający w 1931 roku materiały do dysertacji doktorskiej prof. Konrad Jażdżewski[58].

Pozyskane zabytki były wpisywane do inwentarza i oznaczane sygnaturą złożoną z cyfry rzymskiej i numeru (np. zbiory archeologiczne znakowano rzymską „I”). Przyrost zbiorów był rok w rok publikowany w czasopiśmie "Heimatklänge". Pod koniec lat 30. XX wieku zbiory inwentarzowe obejmowały 2500 numerów, nie licząc książek, ilustracji, monet, których było około 1500, oraz bez kolekcji heraldycznej[59]. W tym czasie kierownik przygotowywał katalog i przewodnik po Muzeum Regionalnych w Trzebiatowie, którego jednak nie udało mu się skończyć.

Muzeum gromadziło i inwentaryzowało zbiory do 1944 roku. Swego rodzaju symboliczne znaczenie miało jedno z ostatnich odnotowanych znalezisk archeologicznych - brązowa siekierka z tulejką, na którą natrafił w maju 1943 roku nauczyciel M. Zubke opodal leśniczówki Grünhaus (Zieleniewo). Zabytek został przekazany J. von Malotkiemu 11. czerwca tegoż roku, w trakcie jubileuszu jego 80. urodzin. Zainwentaryzowano go pod numerem I 618[60].

Przypisy

  1. W kwestionariuszu: Bestandaufnahme der pommerschen Heimatmuseen. Fragenheft im Auftrag des Vorstandes der Arbeitsgemeinschaft pommerscher Heimatmuseen bearbeitet und der Mitgliederversammlung in Swinemünde am 10. Juni 1932 vorgelegt, Stettin 1932, Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer obszar działalności określono, zgodnie z wydrukowanymi wskazówkami jako: Der politische Kreis Greifenberg i. Pom., 765 qkm, 43200 Einwohner.
  2. W 1938 roku budynek po koszarach, jak wynika z treści zaproszenia na uroczyste otwarcie placówki w nowej siedzibie 15.02.1938 roku, był przypisany nie do Kaiser Strasse 3, jak podawano później, a jeszcze do Bugenhagenplatz 6 (aktualnie Plac Muzealny, przy narożniku ulic Muzealnej i II Pułku Ułanów).
  3. J. von Malotki, Kurzer Rückblick auf die verflossenen 20 Jahre seit der Gründung des Vereins für Heimatkunde und Heimatschutz und des Kreis-Heimatmuseums, „Heimatklänge” 10/2 (1933).
  4. Wg O. Kunkela, Pommersche Museen, "Pommersche Heimatpflege" Jhrg. 4, 1933/3, s. 94-95, lata 1908-1914 to drugi okres w historii rozwoju muzealnictwa regionalnego na Pomorzu; por. także uwagi na ten temat Ignacego Skrzypka. Organizacja Heimat-Museum na Pomorzu Zachodnim, „Szczecineckie Zapiski Historyczne” 4/2000, s. 19-21).
  5. W źródłach archiwalnych - w pismach Johannesa von Malotkiego zachowanych w Archiwum Działu Archeologii MNS (m.in. w kwestionariuszu z 13.06.1925 roku podającym datę powstania kolekcji muzealnej) i anonsach prasowych (w „Heimatklänge”) pojawiają się dwie daty dzienne utworzenia placówki muzealnej w Trzebiatowie – 5 i 15 lutego 1913 roku. Być może obie daty są prawidłowe, przy czym pierwsza to dzień powołania Stowarzyszenia i kolekcji regionalnej, a druga jest datą rejestracji Towarzystwa (e. V.), którego organem była instytucja muzealna.
  6. Majową datę rozpoczęcia działalności Muzeum Regionalnego w Trzebiatowie w 1913 roku podaje Alfred Haas w artykule prasowym Pommersche Heimatmuseen, „Pommersche Heimat”, Jhrg 14, 1925, H. 7, s. 27; tekst z drobnymi zmianami powtórzony w „Unser Pommerland”, Jhrg. 10, 1925, s. 300. Według danych z ankiety wypełnionej przez J. von Malotkiego w odpowiedzi na apel zamieszczony w kwietniowym numerze miesięcznika „Pommersche Heimat” przez autora tekstu na bazie dyskusji uczestników drugiego pomorskiego spotkania ws. krajoznawstwa i ochrony regionu, które odbyło się w Słupsku w dniach 6-8 kwietnia 1925 roku („Pommersche Heimat”, Jhrg 14, 1925, H. 7, s. 28).
  7. H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, Heft 11, Kreis Greifenberg, Stettin 1914, s. 222.
  8. Alferd Hass w artykule Pommersche Heimatmuseen („Pommersche Heimat”, Jhrg 14, 1925, H. 7, s. 27; tekst powtórzony w „Unser Pommerland”, Jhrg. 10, 1925, s. 300), za ankietą wypełnioną w 1925 roku przez J. von Malotkiego, wspomina o dwóch pomieszczeniach: korytarzu i pokoju; J. von Malotki pisze w Kurzer Rückblick auf die verflossenen 20 Jahre seit der Gründung des Vereins für Heimatkunde und Heimatschutz und des Kreis-Heimatmuseums, „Heimatklänge” 10/2 (1933) o przeniesieniu do pomieszczeniu, które później było biurem burmistrza.
  9. Helmut Rüge, w opracowaniu spisów treści „Heimatklänge” (H. Rüge, Chronologisches Inhaltsverzeichnis der "Heimatklänge" von 1924-1944. Ein Beitrag zur Bibliographie des Landkreises Greifenberg i. Pom. - pierwotnie opublikowane w "Beiträge zur Greifenberg-Treptower Geschichte": 1. Teil - Heft Nr. 9/1986, s. 124-152; 2. Teil - Heft Nr. 10/1987, s. 124-143; 3. Teil - Heft Nr. 11/1988, s. 106-130 - mit einem Authorenregister versehen von Klaus-Dieter Kreplin [źródło: https://studylibde.com/doc/6811647/heimatkl%C3%A4nge---klaus; dostęp 2019.09.24]) podaje, że łącznie ukazały się 244 numery czasopisma w 21 rocznikach (marzec 1924 – lipiec/sierpień 1944), w których zamieszczono 1804 tytułów na 1000 stronach.
  10. Die Einweihung des Kreismuseums (Treptow a. R., 13 September), „Ostseezeitung” 15.09.1925.
  11. Wiązało się to ze skróceniem kształcenia w szkole o jedną – ostatnią – klasę, co spowodowało, że ostatni rocznik klasy maturalnej opuścił szkołę właśnie w 1925 roku (P. von Boltenstern, Das Bugenhagen-Gymnasium in Treptow a. R., "Unser Pommerland", Jhrg 13, 1928, H. 5/6, s. 198).
  12. Vom Heimatmuseum in Treptow a. d. R., "Pommersche Tagespost" 4.07.1925.
  13. J. von Malotki, Das Kreis-Heimatmuseum in Treptow a. Rega, "Unser Pommerland", Jhrg 13, 1928, H. 5/6, s. 186.
  14. Pieśń Pommernlied powstała w 1851 roku, której słowa napisał Adolf Pompe do popularnej wówczas melodii skomponowanej przez Karla Augusta Groosa do wiersza Freiheit, die ich meine Maximiliana von Schenkendorfa.
  15. Według ankiet wypełnianych przez J. von Malotkiego w czerwcu 1925 r. (Fragebogen) i lipcu 1932 r. (Frageheft), w 1925 r., jeszcze przed otwarciem w nowej siedzibie, ale już w trakcie przeprowadzki, Muzeum w Trzebiatowie otrzymało dotację w wysokości 550 marek z trzech źródeł: swojego macierzystego Stowarzyszenia na rzecz Krajoznawstwa i Ochrony Regionu w Trzebiatowie (250 marek), władz miejskich Trzebiatowa (100 marek) i powiatu (jednorazowo 200 marek), a w 1932 r. dysonowało budżetem 700 marek, w tym 200 ze Stowarzyszenia, 200 z magistratu i 300 ze środków powiatowych (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861).
  16. J. von Malotki, Führer durch Treptow a. Rega, Treptow, s. 25-27.
  17. Takim przykładem jest wizyta uczonych ze Szwecji w dniu 31.03.1932 r. (czwartek), o której donosiła gazeta "Treptower Zeitung" z 2.04.1932 r.
  18. J. von Malotki podaje, że w roku 1932, przed jubileuszem dwudziestolecia działalności Stowarzyszenia i Muzeum, przekroczyła 2700 osób (Kurzer Rückblick auf die verflossenen 20 Jahre seit der Gründung des Vereins für Heimatkunde und Heimatschutz und des Kreis-Heimatmuseums, „Heimatklänge” 10/2 z lutego 1933 r.)
  19. Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861.
  20. 20 Jahres-Feier des Vereins für Heimatkunde und des Kreis-Heimatmuseums, „Treptower General-Anzeiger” z 8.02.1933 r.
  21. Die Flurnamen des Kreises Greifenberg,Teil I und II, Plathe 1933; maszynopis w Archiwum Działu Archeologii MNS.
  22. Wykład dr. O. Dibbelta Das Heimatmuseum, ein Bildungsstoff hervorragende Bedeutung wymieniony w programie uroczystości – Archiwum Działu Archeologii, teczka nr 1861. Warto zaznaczyć, że muzea w Trzebiatowie i Kołobrzegu rozgraniczyły już w 1925 r. (początek działalności Muzeum Regionalnego w Kołobrzegu) obszar działalności (wg ankiety z 13.06.1925 r. - Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861).
  23. J. von Malotki, Geschichte des Treptower Kreis-Heimatmuseums, „Heimatklänge” 15/2 z lutego 1938 r.
  24. Por. przypis 2.
  25. W kwestionariuszu Fragebogen. Handbuch der Kultur- und Heimatkundlichen Museen Deutschlands ze schyłku lat 30. XX w., J. von Malotki podał informację o osobnym magazynie w nowej siedzibie: Alte Dragonerkaserne, erbaut um 1860, 180 qm, 8 Räume und 40 qm Magazin (Archiwum Działu Archeologii MNS, akta nr 1992 i 1993).
  26. Zaproszenie z dnia 1.02.1938 roku na ponowne otwarcie Muzeum Okręgowego Historii Regionalnej w Trzebiatowie (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861).
  27. W. Junker, Feier des 25jährigen Bestehens und der Wiedereröffnung des Treptower Kreis-Heimatmuseums am 15. Februar 1938, „Heimatklänge” 15/2 z lutego 1938 r.
  28. J. von Malotki, Jahresbericht des Vereins für Heimatkunde und Heimatschutz, e. V., Treptow (Rega) für 1939, „Heimatklänge” 17/1 ze stycznia 1940 r.
  29. J. von Malotki, Jahresbericht, „Heimatklänge” 19/1 ze stycznia 1942 r.
  30. J. von Malotki, Jahresbericht des Vereins für Heimatkunde und Heimatschutz, e. V., Treptow (Rega) für 1942, „Heimatklänge” 19(!)/1 ze stycznia 1943 r.
  31. Vorstandsitzung des Vereins für Heimatkunde. Aus Anlass des 30jährigen Bestehens, "Treptower General-Anzeiger" z 11 lutego 1943 r.
  32. Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861 - zaproszenie z maja 1943 roku.
  33. Zawiadomienie w formie ulotki od redakcji „Heimatklänge” z października 1944 roku (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861).
  34. Pismo 44/831/K z dnia 23 października 1944 roku (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861).
  35. Pismo J. von Malotkiego z dnia 30 października 1944 roku (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861)
  36. I. Skrzypek, Dawne muzeum w Trzebiatowie i jego zbiory, (W:) Trzebiatów – historia i kultura I. Materiały z konferencji, Trzebiatów, 26 –27 maja 2000, red. W. Łysiak, Poznań, s. 118.
  37. Wymieniono wówczas jedną z zapinek z Trzebiatowa i okucie rogu do picia z grobu z okresu rzymskiego odkrytego w Mojszewku za topór katowski z Trzebiatowa (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861).
  38. List J. von Malotkiego z 23 grudnia oraz odpowiedź (44/1093/K) z 29 grudnia 1944 roku (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861).
  39. K. Musianowiczówna, Losy muzeów prehistorycznych na Pomorzu Zachodnim, „Z otchłani wieków” 15/6, 1946, 96–102.
  40. I. Skrzypek, Dawne muzeum w Trzebiatowie i jego zbiory, (W:) Trzebiatów – historia i kultura I. Materiały z konferencji, Trzebiatów, 26–27 maja 2000, red. W. Łysiak, Poznań, s. 118.
  41. Por. artykuły w "Das Bollwerk" 9/4, 1938: W. Borchrers, Von Gemälden und Plastiken des 18. und 19. Jahrhunderts in einer pommerschen Landstadt; Volkskundliche Denkmäler im Heimatmuseum Treptow; H.J. Eggers, Aus der Urzeit des Kreises Greifenberg.
  42. Por. przypis nr 7.
  43. Charakterystyka poszczególnych działów została opublikowana przez J. von Malotkiego, Führer durch Treptow a. Rega, Treptow a. Rega 1926, 25-27.
  44. J. von Malotki, Geschichte des Treptower Kreis-Heimatmuseums, „Heimatklänge” 15/2 z lutego 1938 r. (maszynopis: Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861). Inny rozkład tematyczny widoczny jest na szkicu roboczym z listopada 1937 roku, gdy J. von Malotki projektował narrację muzealną.
  45. Informacje o wystawach czasowych były zamieszczane w sprawozdaniach z działalności Stowarzyszenia na rzecz Krajoznawstwa i Ochrony Regionu w Trzebiatowie publikowanych w "Heimatklänge". Znajdują się również w Fragebogen. Handbuch der Kultur- und Heimatkundlichen Museen Deutschlands (Archiwum Działu Archeologii MNS, akta nr 1992 i 1993).
  46. https://digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPNK4_28_36_8_b/1/ (dostęp. 20.10.2019).
  47. J. von Malotki, Post und Heimatmuseum, „Heimatklänge” 18/11 z listopada 1941 r. (przedruk z "Deutsche Postzeitung" nr 18/19 z 1941 r.).
  48. I. Skrzypek, Dawne muzeum w Trzebiatowie i jego zbiory, (W:) Trzebiatów – historia i kultura I. Materiały z konferencji, Trzebiatów, 26–27 maja 2000, red. W. Łysiak, Poznań, s. 106.
  49. J. von Malotki, Führer durch Treptow a. Rega, Treptow a. Rega 1926.
  50. J. von Malotki, Aus der Geschichte der Stadt Treptow, "Das Bollwerk" 9/4, 1938, 111-113.
  51. Die Einweihung des Kreismuseums (Treptow a. R., 13 September), „Ostseezeitung” 15.09.1925.
  52. Fragebogen. Handbuch der Kultur- und Heimatkundlichen Museen Deutschlands (Archiwum Działu Archeologii MNS, akta nr 1992 i 1993).
  53. Zaproszenie na jubileusz (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861).
  54. Korespondencja pomiędzy O. Kunkelem i J. von Malotkim z 1926 r. (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861).
  55. Szeroki opis najważniejszych zabytków znajdujących się w poszczególnych działach znajduje się w artykule: I. Skrzypek, Dawne muzeum w Trzebiatowie i jego zbiory, (W:) Trzebiatów – historia i kultura I. Materiały z konferencji, Trzebiatów, 26 –27 maja 2000, red. W. Łysiak, Poznań, 105-118. Charakterystykę poszczególnych kolekcji podaje również J. von Malotki w Fragebogen. Handbuch der Kultur- und Heimatkundlichen Museen Deutschlands (Archiwum Działu Archeologii MNS, akta nr 1992 i 1993); odnośnie do zbiorów starodruków: M. Kurzyńska, Kolekcje starych druków w bibliotekach muzealnych obszaru województwa zachodniopomorskiego – historia i współczesność. Zarys problematyki, (W:) Zbiory specjalne w bibliotekach polskich. Problematyka badawcza i organizacyjna, red. A. Borysowska, Seria „Bibliotekarza Zachodniopomorskiego” XIV, s. 100.
  56. Karty katalogowe zabytków archeologicznych ze zbiorów trzebiatowskich (Archiwum Działu Archeologii MNS, teczka nr 1861).
  57. Fragebogen. Handbuch der Kultur- und Heimatkundlichen Museen Deutschlands (Archiwum Działu Archeologii MNS, akta nr 1992 i 1993).
  58. K. Kowalski, Kwerenda źródeł kultury pucharów lejkowatych przeprowadzona przez Konrada Jażdżewskiego w 1931 roku na obszarze ówczesnej prowincji Pomorze, „Materiały Zachodniopomorskie” NS 13 (2017), s. 9–34.
  59. Fragebogen. Handbuch der Kultur- und Heimatkundlichen Museen Deutschlands (Archiwum Działu Archeologii MNS, akta nr 1992 i 1993).
  60. Fund eines Bronzebeils bei Grünhaus, „Heimatklänge” 20/7-8 z lipca-sierpnia 1943 r.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Krzysztof Kowalski