Kreisheimatmuseum Pyritz

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 09:51, 4 sty 2021 autorstwa Sylwia Wesołowska (dyskusja | edycje) (Utworzono nową stronę "{{WEdycji}} Kreisheimatmuseum Pyritz (Muzeum Okręgowe Historii Regionalnej w Pyrzycach), muzeum rangi powiatowej działające w latach 1927–1945. Instytucja promują...")
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Monobook icon.svg.png Ten artykuł jest w trakcie opracowywania. Prosimy nie edytować strony do czasu zniknięcia tej wiadomości. Nazwa użytkownika, który dodał tę wiadomość, jest wyświetlona na stronie historii.


Kreisheimatmuseum Pyritz (Muzeum Okręgowe Historii Regionalnej w Pyrzycach), muzeum rangi powiatowej działające w latach 1927–1945. Instytucja promująca historię i patriotyzm lokalny poprzez gromadzenie, udostępnianie oraz ochronę zabytków i pamiątek związanych z dziejami ziem położonych w granicach ówczesnej jednostki administracyjnej Kreis Pyritz (odpowiednik powiatu pyrzyckiego) prowincji Pomorze, podlegająca i stanowiąca własność powiatową . • Okres działalności: 1927 (otwarcie w 1928) – 1945 • Siedziba: 1928–1933 – pomieszczenie w ewangelickim domu parafialnym przy Heiligegeiststrasse (ulica Zabytkowa) nr 41; 1933–1938 – dodatkowe dwa pomieszczenia w budynku powiatowym przy Grosse Wollweberstrasse (ulica Szkolna) nr 14/15; 1938–1945 – w budynku dawnego klasztoru Franciszkanów (w sąsiedztwie styku ulic Zabytkowej i Jana Henryka Dąbrowskiego) • Kierownik: August Mielentz (1866–1943) – emerytowany nauczyciel seminarium nauczycielskiego (Seminaroberlehrer) w Pyrzycach

Historia Inicjatywa powołania w Pyrzycach podlegającej powiatowi (Kreis Pyritz) instytucji muzealnej, w której gromadzone byłyby zabytki z Ziemi Pyrzyckiej, przybrała formę organizacyjną na przestrzeni 1927 roku . Pomysł ten uzyskał wówczas oficjalne wsparcie władz municypalnych i powiatowych , a w lokalnej prasie ukazały się artykuły prezentujące zadania i cele muzeum regionalnego . Sama idea nie była jednak nowa. Od kilku lat potrzeba powstania muzeum była propagowana przez środowisko pedagogów pyrzyckich , często związanych z działalnością miejscowego oddziału (Grupa Pyrzyce) Pomorskiego Stowarzyszenia Związku Ochrony Ojczyzny (Bund Heimatschutz, Landesverein Pommern, Ortsgruppe Pyritz), założonego w listopadzie 1911 roku w celu ochrony elementów krajobrazu naturalnego i kulturowego oraz zabytków związanych z historią regionu . Właśnie ta organizacja odegrała wiodącą rolę w organizacji „powiatowej” placówki muzealnej, przy wsparciu władz lokalnych i społecznym, czego wyrazem było stowarzyszenie się sympatyków tej instytucji . Niektóre z osób działających na rzecz powstania muzeum regionalnego, przede wszystkim prof. dr Robert Holsten (dyrektor gimnazjum) i dr Hans Siuts (nauczyciel i opiekun zbiorów gimnazjum), były także od lat zaangażowane w opiekę nad kolekcjami naukowo-edukacyjnymi pyrzyckiego Gimnazjum im. Bismarcka (Königliches Bismarck-Gymnasium in Pyritz) , określanymi również jako Muzeum Ziemi Pyrzyckiej (Weizackermuseum) . Z tymi zbiorami należy wiązać tradycję gromadzenia lokalnych zabytków. Już w 1866 roku, kilka lat po założeniu szkoły, kolekcjonowano tutaj okazy przyrodnicze i geologiczne, a także starożytności i inne „ciekawostki” historyczne znalezione, często przez uczniów, w mieście i powiecie . Przez kolejne 60 lat zbiory gimnazjalne rozwinęły się i wzbogaciły o nowe kolekcje, w tym niezmiernie rzadkie na Pomorzu eksponaty, jak choćby podarowane w 1889 roku przez pastora Rahna, mieszkającego w Amsterdamie absolwenta szkoły, zabytki egipskie zakupione wcześniej od zbieracza Isingera . W 1911 roku dyrektor szkoły prof. dr R. Holsten zainicjował utworzenie kolekcji folkloru pyrzyckiego . Ten wybitny pedagog, językoznawca i regionalista pomorski, bezpośrednio związany przez 20 lat z Pyrzycami, wraz ze współpracownikami stworzył podwaliny ochrony dziedzictwa i kultury regionu, podkreślając jednocześnie rolę opieki nad zabytkami i instytucji muzealnej w kształceniu historycznym, a także w tworzeniu „małej ojczyzny”. W ten nurt działalności mocno włączyło się środowisko pedagogów ze szkół pyrzyckich. Drobnym, ale znamiennym przykładem łączenia zainteresowań historią regionalną ze wskazaniem roli dokumentacji i gromadzenia świadectw przeszłości jest artykuł nauczyciela Friedricha Schöna (Studienrat), w którym scharakteryzował zdobnictwo ceramiki odkrywanej w okolicy cmentarza na Starym Mieście w Pyrzycach, gdzie we wczesnym średniowieczu funkcjonowało grodzisko, a jednocześnie zwrócił się do mieszkańców miasta z prośba o przynoszenie ułamków takiej ceramiki do zbiorów Gimnazjum im. Bismarcka . W 1927 roku R. Holsten przechodząc na emeryturę wyjechał z Pyrzyc . Wkrótce po nim, jeszcze w trakcie przygotowań do otwarcia placówki muzealnej, do Koszalina przeniósł się H. Siuts . Organizację i kierownictwo tworzonego muzeum powierzono nauczycielowi seminaryjnemu Augustowi Mielentzowi, który został również zastępcą przewodniczącego miejscowej struktury Pomorskiego Stowarzyszenia Związku Ochrony Ojczyzny .. Współpracował z nim prof. inż. Ernst Gaedke, a także radca rejencyjny (Regierungsrat) Rudolf Willnow . Wiosną 1928 roku, dzięki wsparciu rady parafialnej, udało się pozyskać stałe miejsce na zbiory zgromadzone dzięki licznym darom mieszkańców miasta i regionu. Na siedzibę muzeum przeznaczono pomieszczenie na parterze domu parafialnego (Gemeindehaus, Pfarramt) przy ówczesnej ulicy Świętego Ducha (niem. Heiligegeiststrasse – nieistniejący obecnie budynek przy ul. Zabytkowej) w południowo-wschodniej części miasta lokacyjnego (w obrębie murów miejskich). W udostępnionej sali do jesieni usytuowano i przygotowano zbiory, gromadzone dotychczas w siedzibie władz miejskich, a także zorganizowano pokaz zabytków w formie wystawy stałej. Muzeum, przy współudziale władz powiatowych i miejskich, uroczyście otwarto 14 października 1928 roku . Przyrost zbiorów, magazynowanych i eksponowanych w jednej sali, a także duża frekwencja zwiedzających spowodowały, że pomieszczenie w domu parafialnym niebawem stało się zupełnie niewystarczające . Wkrótce po otwarciu placówki rozpoczęto starania o nową siedzibę. Jedną z koncepcji, lansowaną na przełomie lat 20. i 30. było umieszczenie muzeum w budynku więzienia znajdującym się w pobliżu centralnej części miasta przy ówczesnej ulicy Wielkiej Kleszej (niem. Grosse Papen Strasse – nieistniejąca zabudowa przy obecnej ul. Jana Henryka Dąbrowskiego, obok wylotu ul. Bankowej) i zapewnienie instytucji odpowiedniej przestrzeni w dłuższej perspektywie, przynajmniej najbliższych dekad . Niestety, pomysłu nie udało się jednak zrealizować. Problemy z siedzibą oraz finansowe spowodowały, że osoby zaangażowane w działalność placówki postanowiły ściślej współpracować, w ramach jednej struktury, która przyciągnie nowych członków, pozwoli zwiększyć wpłaty na działalność i skuteczniej będzie zabiegać o wsparcie u władz prowincji Pomorze. W 1931 roku pyrzycka grupa Pomorskiego Stowarzyszenia Związku Ochrony Ojczyzny i sympatycy zorganizowani wokół Muzeum Regionalnego powołali wspólne Stowarzyszenie (na rzecz) Muzeum i Regionu Pyrzyce (Museums- und Heimatverein Pyritz), któremu przewodniczył starosta dr Ernst Delbrück . Stowarzyszenie to uzyskało siedzibę w budynku starostwa przy ówczesnej ulicy Wielkiej Tkackiej (niem. Grosse Wollweberstrasse – nieistniejący obecnie budynek przy ul. Szkolnej) , gdzie na potrzeby muzeum przeznaczono dwa pomieszczenia, co od 1933 roku poprawiło sytuację lokalową placówki . Nie była to jednak docelowa lokalizacja muzeum, które członkowie stowarzyszenia chcieli umieścić w zachowanym budynku poklasztornym franciszkanów . Był to wówczas jedyny pozostały w stanie użytkowym relikt zabudowy dawnego klasztoru, znajdującego się w południowo-wschodnim zakątku fortyfikacji miejskich. Gmach ten przetrwał rozbiórkę w 2 połowie XVI wieku i został przeznaczony na szkołę, a po jej przeprowadzce, w 1916 roku umieszczono w nim bibliotekę miejską . Realizacja tego planu wymagała jednak sporych nakładów finansowych związanych z remontem zabytkowego budynku poklasztornego. Po połowie lat 30. XX wieku, z poparciem pomorskiej służby ochrony zabytków, udało się podjąć i zakończyć tę przebudowę z przeznaczeniem na muzeum regionalne . Wprawdzie, w ocenie ówczesnych muzealników pomorskich, względy konserwatorskie ograniczyły możliwość zmian dostosowawczych, lecz jednocześnie duże uznanie środowiska budziło wykorzystanie obiektu zabytkowego i pozyskanie samodzielnej siedziby placówki w regionie o tak bogatej historii i kulturze ludowej . Dokładnie po dziesięciu latach od otwarcia, jesienią i zimą 1938 roku Muzeum Okręgowe Historii Regionalnej w Pyrzycach przeprowadziło się do odnowionego trzypiętrowego budynku poklasztornego u zbiegu ówczesnych ulic Świętego Ducha (niem. Heiligegeiststrasse – obecnie ul. Zabytkowa) i Wielkiej Kleszej (niem. Grosse Papen Strasse – obecnej ul. Jana Henryka Dąbrowskiego), opodal Placu Klasztornego (niem. Klosterplatz lub Kloster Hof – miejsce obecnie zupełnie przeobrażone) . W przysposobionych pomieszczeniach urządzono nową wystawę, na której była prezentowana większość zbiorów. Podczas otwarcia placówki w nowej siedzibie w 1939 roku, została zaprezentowana dysertacja doktorska Gertrudy Dorki, poświęcona prahistorii Ziemi Pyrzyckiej (Urgeschichte des Weizacker – Kreises Pyritz), wydana w ramach serii (Schriften aus dem Pommerschen Landesmuseum) redagowanej przez Ottona Kunkela, dyrektora Pomorskiego Muzeum Krajowego (Pommersches Landesmuseum) w Szczecinie i konserwatora zabytków archeologicznych prowincji Pomorze (Vertrauensmann für die Bodenaltertümer in Pommern) , który był obecny na uroczystości. Według niego publikacja ta powinna być zaczynem do przygotowania przewodnika po „Muzeum Ziemi Pyrzyckiej” , którego brakowało do tej pory, pomimo licznie ukazujących się w miejscowej prasie informacji o nabytkach oraz publikacji poświęconych niektórym eksponatom i kolekcjom, a także problematyce funkcjonowania muzeum. Skondensowane i sformalizowane informacje o organizacji placówki po przeprowadzce zostały zamieszczone przez A. Mielentza w kwestionariuszu do publikacji „Handbuch der Kultur- und Heimatkundlichen Museen Deutschlands“ przygotowywanej u schyłku lat 30. XX wieku . Zasadniczo w działalności instytucji nie zaszły zmiany w stosunku do ubiegłych lat. Przynajmniej przez jakiś po przeprowadzce muzeum nie miało ustalonych godzin otwarcia. Wstęp pozostawał wolny. Jak dotychczas, można było umówić na oprowadzanie po wystawach z udziałem kierownika lub jego współpracownika. Klucz do budynku przechowywał kierownik muzeum. Muzeum, poprzez kontakty osobiste kadry, współpracowało z miejscowymi nauczycielami. Przystąpiło także do Zrzeszenia Muzeów Pomorskich (Arbeitsgemeinschaft Pommerscher Museen) koordynującego współpracę pomiędzy placówkami działającymi w prowincji. Informacje o nabytkach do zbiorów były na bieżąco publikowane w formie drobnych notek w miejscowej prasie, przede wszystkim w cotygodniowym dodatku do „Pyritzer Kreisblatt” – „Heimat-Beilage des Pyritzer Kreisblattes zur Förderung der Heimatpflege”. Artykuły popularyzujące zbiory i działalność muzeum ukazywały się w corocznych woluminach kalendarza pyrzyckiego („Heimatkalender für Kreis Pyritz”). W początkowym okresie II wojny światowej muzeum pyrzyckie nadal rozwijało zbiory i udostępniało je na stałej ekspozycji. W 1943 roku skomplikowała się jednak sytuacja kadrowa placówki z powodu śmierci A. Mielentza i R. Willnowa, a także podeszłego wieku prof. E. Gaedke, który pod koniec 1942 roku ukończył 80 lat. Na początku marca 1945 roku, podczas zdobywania miasta przez wojska radzieckie, budynek muzealny uległ zniszczeniu, a pozostałości jego wnętrza spaliły się. Jeszcze w tym samym miesiącu, 23 marca 1945 roku, Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków – organ powołany 13 lutego 1945 roku przez resort kultury centralnych władz polskich (Ministerstwo Kultury i Sztuki Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej) – wydała i przekazała do ówczesnego Biura Ziem Zachodnich dokument – „instrukcję dla formacji wojsk polskich wkraczających na tereny przywrócone Polsce”, w którym zostały zamieszczone wskazówki dotyczące ochrony i zabezpieczenia „przed zniszczeniem i rozgrabieniem, względnie usunięciem przez Niemców” . Do dokumentu załączono zestawienie zbiorów do zabezpieczenia z terenów Pomorza, Śląska i Prus Wschodnich. Spośród muzeów pomorskich na liście znalazło się 10 instytucji, w tym Kreisheimatmuseum w Pyrzycach, o którego zniszczeniu władze polskie prawdopodobnie nie wiedziały . Losy zbiorów pozostałych w gmachu muzealnym ległym w zgliszczach, podobnie jak przeważająca część zabudowy Pyrzyc, są w pierwszych latach powojennych nieznane. Z pewnością przyczynił się do tego brak zainteresowania zabytkami ze strony ówczesnej administracji lokalnej, która nawet nie była w stanie uchronić reliktów architektury historycznej miasta przed grabieżą w celu pozyskania materiałów budowlanych . Niedostatek informacji o zniszczonej placówce potwierdza relacja z objazdu przeprowadzonego w sierpniu 1946 roku przez pracowników Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie po muzeach pomorskich, które posiadały zbiory archeologiczne . Identyfikację zgliszczy przedwojennego muzeum pyrzyckiego zgłosił dopiero w 1948 roku architekt powiatowy Bernard Maciejewski, który za pośrednictwem Jerzego Kędzierskiego z Dyrekcji Odbudowy Szczecina 17 kwietnia powiadomił o tym Tadeusza Wieczorowskiego, kustosza Działu Prehistorycznego szczecińskiego Muzeum i jednocześnie delegata na województwo szczecińskie z ramienia Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie . T. Wieczorowski, nie otrzymawszy z Wojewódzkiego Związku Samorządowego w Szczecinie środków na delegację (jako muzealnik) , skorzystał z pomocy Zofii Krzymuskiej (wówczas zastępca Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie) i J. Kędzierskiego, aby wraz z nimi 20 kwietnia pojechać do Pyrzyc. Na miejscu stwierdził, że w warstwie gruzu pokrywającej ruiny gmachu muzeum występują zabytki. Zebrał kilka siekierek brązowych, które na podstawie monografii G. Dorki opublikowanej w 1939 roku, rozpoznał jako pochodzące z skarbu odkrytego w Pyrzycach. Jeszcze tego samego dnia wystąpił do Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie o środki na wydobycie i zabezpieczenie zbiorów, jednak prace te przez kilka następnych miesięcy nie zostały podjęte. Na początku października 1948 roku uczniowie stargardzkiego gimnazjum, którzy w ramach prac społecznych wydobyli z wody krzyż granitowy i ustawili go ponownie przy studni św. Ottona, zwiedzili kościół św. Maurycego i ruiny dawnego klasztoru Franciszkanów. Przy tej okazji w zgliszczach budynku poklasztornego odkopali kilka zabytków archeologicznych, które pochodziły ze zbiorów zniszczonego muzeum . Niedługo po tym wydarzeniu, pomiędzy 15 a 21 października 1948 roku, zorganizowano planowane w kwietniu prace poszukiwawcze, a do ich przeprowadzenia został wydelegowany Stefan Sieja, laborant (konserwator) Działu Prehistorycznego Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie . Po powrocie do Szczecina, 22 października, przygotował on „Sprawozdanie z wyjazdu do Pyrzyc celem zabezpieczenia zbiorów (zabytków) tamtejszego Muzeum” . Pod usuniętą warstwą gruzu, w obrębie zarysu dwóch sal, prostokątnej o wymiarach 11 na 7,5 m i kwadratowej 7,5 na 7,5 m , wydobyto przepalone wskutek pożaru zabytki archeologiczne. W większej sali odkryto łącznie około 100 narzędzi kamiennych, kilkanaście brązowych narzędzi i ozdób, kilka żelaznych narzędzi i ostróg oraz w dużej ilość ułamki naczyń glinianych i spieki szkła, a także „maskę kamienną”. W mniejszej sali natrafiono na zabytki historyczne, numizmatyczne i etnograficzne (broń średniowieczna i nowożytna, monety, medale, moździerze, żelazne elementy drewnianych skrzyń etnograficznych). Spod przewróconej na zewnątrz ściany wydobyto kilkanaście żaren kamiennych i kilka kul armatnich. Zabezpieczone muzealia, prócz zbyt ciężkich do dalszego transportu żaren i kul armatnich, które złożono w krużganku magistratu, zostały zapakowane do czterech skrzyń o łącznej wadze 458 kg i wysłane koleją do Szczecina. Zabytki te, zazwyczaj przepalone i często zniekształcone lub spękane, znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, przede wszystkim w Dziale Archeologii. Większość przedmiotów na przestrzeni lat udało się zidentyfikować na podstawie literatury i źródeł archiwalnych. Część z nich, czy to z braku źródeł metrykalnych, czy ze względu na znaczne zniszczenie, pozostała nierozpoznana i figuruje w zbiorach szczecińskich jako pochodząca „ze zbiorów Muzeum w Pyrzycach”. Jeszcze w 1. połowie lat pięćdziesiątych XX wieku relikty gmachu klasztornego pofranciszkańskiego były brane pod uwagę jako zabytek do odbudowy. Świadczy o tym zapis w wytycznych Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie do planu ogólnego odbudowy Pyrzyc uzgodnionych w styczniu 1954 roku. W wytycznych budynek poklasztorny jest wytypowany na cele muzeum . Idea restauracji ruin upadła jednak niedługo później, jak można domyślać się wskutek zniszczenia pozostałości tego zabytkowego obiektu, co zostało stwierdzone w trakcie inspekcji konserwatorskiej w Pyrzycach w lipcu 1956 roku . Nie zaniechano jednak planów powołania regionalnej placówki muzealnej. W 1960 roku rozpoczęto opracowywać dokumentację dotyczącą umieszczenia muzeum w przeznaczonej do odremontowania kaplicy św. Ducha . Jednak i ten pomysł nie został zrealizowany, a ostatecznie w zabytkowej kaplicy w 1966 roku postanowiono ulokować Powiatową i Miejską Bibliotekę Publiczną, co udało się przeprowadzić w 1969 roku . W 1974 roku na terenie dawnego klasztoru Franciszkanów zostały przeprowadzone ratownicze badania archeologiczne, których celem m.in. było zlokalizowanie reliktów tego założenia . W zakresie zabytków z dawnych zbiorów Muzeum Okręgowego Historii Regionalnej w Pyrzycach przyniosły one jednak wynik negatywny . Pojedyncze zabytki archeologiczne (narzędzia kamienne) z przedwojennej kolekcji pyrzyckiego muzeum znajdowały się w latach dziewięćdziesiątych XX wieku w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Pyrzycach, jednak nie udało się ustalić żadnych bliższych okoliczności i czasu pozyskania ich .

Ekspozycje Przez cały okres funkcjonowania Muzeum Okręgowe Historii Regionalnej w Pyrzycach działalność ekspozycyjną wypełniało poprzez wystawę stałą prezentującą wyłącznie regionalne zabytki archeologiczne, etnograficzne, historyczne i przyrodniczo geologiczne z rozwijających się zbiorów własnych. Pierwsza ekspozycja powstała i została udostępniona wraz z otwarciem placówki 14 października 1928 roku. W skromnym pomieszczeniu domu parafialnego, udostępnionego dzięki staraniom A. Mielentza, będącego członkiem rady parafialnej, wystawiono pozyskiwane od roku zbiory, dzieląc je tematycznie na części przyrodniczo-geologiczną, archeologiczną, etnograficzną i historyczną. Ekspozycję tę jeszcze przed końcem miesiąca zwiedziło około 3 tysiące osób oprowadzanych w kilku turach dziennie . Zainteresowane grupowym zwiedzaniem ekspozycji były nie tylko placówki edukacyjne z Pyrzyc i regionu, lecz także różne organizacje oraz zrzeszenia zawodowe . W miarę rozrastania się zabytkowych zasobów instytucji, wystawę tę uzupełniano o kolejne nabytki, co już na początku lat 30. doprowadziło do skrajnego przepełnienia sali wyznaczonej na muzeum. Sytuację tymczasowo miało uratować udostępnienie pomieszczeń w siedzibie starostwa powiatowego, jednak zdecydowana poprawa nastąpiła dopiero z chwilą otwarcia wystawy w budynku poklasztornym, gdzie eksponaty i kąciki tematyczne zaaranżowano w salach i krużganku. Ważnym elementem wzbogacającym i ułatwiającym zrozumienie wystaw były publikacje kadry muzeum dot. poszczególnych kategorii zabytków lub pojedynczych muzealiów zamieszczane w miejscowej prasie i wydawnictwach cyklicznych. Istotnym uzupełnieniem działalności placówki była organizacja spotkań i wykładów dla młodzieży szkolnej, nauczycieli i innych grup społecznych .

Kadra Od momentu utworzenia Muzeum Okręgowego Historii Regionalnej w Pyrzycach jego kadrę tworzyło kilka osób. Funkcję kierownika pełnił emerytowany (od 1925, od likwidacji seminarium, do 1931 roku był na dobrowolnej emeryturze) nauczyciel seminaryjny August (Wilhelm Carl) Mielentz (1866-1943) , powszechnie szanowany pyrzyczanin, radny miejski, jeden z seniorów (Stadtältester – „starszy miejski”) w samorządzie municypalnym i radzie parafialnej, honorowy przewodniczący Związku Kombatantów (Kriegerverein), członek i zastępca przewodniczącego Pomorskiego Stowarzyszenia Związku Ochrony Ojczyzny Oddziału Pyrzyce . W działalności muzealnej od początku współpracował z nim emerytowany nauczyciel, prof. inż. Ernst Gaedke (ur. 1862), który w 1914 roku, po latach pracy w różnych ośrodkach ówczesnych Niemiec, powrócił w rodzinne strony, gdzie podjął kontrakt nauczycielski w Gimnazjum im. Bismarcka kierowanym przez prof. dr. R. Holstena, a jednocześnie rozpoczął badania regionalne. Zaowocowały one w latach 20. i 30 serią publikacji historycznych poświęconych historii Pyrzyc i Ziemi Pyrzyckiej, a także a także prezentujących niektóre zabytki ze zbiorów muzeum . Drugim współpracownikiem i zastępcą kierownika był radca rejencyjny (Regierungsrat) Rudolf Willnow, naczelnik miejscowego urzędu skarbowego (Finanzamt) , który w tym samym czasie pełnił również funkcję opiekuna zabytków archeologicznych (Vertrauensmann für die Bodenaltertümer) w regionie pyrzyckim . Interesujące jest, że A. Mielentz w ankiecie z końca lat 30. wymienia tylko jednego współpracownika, swojego zastępcę R. Willnowa , choć aktywny był nadal, mimo sędziwego wieku, prof. E. Gaedke. Od kilku lat działalność instytucji, szczególnie w zakresie ochrony zabytków archeologicznych i badań wykopaliskowych, wspierał również emerytowany nauczyciel (Oberschullehrer) Ernst Blessin (1873-1961), określany niekiedy mianem „beniaminka” w dotychczasowym gronie regionalistów pyrzyckich . A. Mielentz, E. Gaedke i R. Willnow tworzyli swego rodzaju zarząd kolegialny („Dreimännerkollegium”) , który przetrwał do schyłkowych lat II wojny światowej. W 1943 roku zmarł kierownik muzeum, a także jego zastępca . Na miejscu pozostał prof. E. Gaedke, który wraz z rodziną ewakuował się z Pyrzyc w początkowej fazie walk o miasto, w nocy z 4 na 5 lutego 1945 roku . Pracę kontynuował również E. Blessin. Po śmierci R. Willnowa pełnił on także funkcję regionalnego opiekuna zabytków archeologicznych na okręg pyrzycki . Po wojnie zamieszkał w Greifswaldzie, gdzie opiekował się tamtejszymi zbiorami archeologicznymi .

Zbiory Zbiory Muzeum Okręgowego Historii Regionalnej w Pyrzycach były podzielone na kilka kolekcji. Miały one osobne inwentarze i własne oznaczenie literowe. Dane o nabytych muzealiach były odnotowywane w odręcznym katalogu wpływów (Zugangkatalog), a numery inwentarza były nanoszone na zabytkach. Pod koniec lat 30. zasoby placówki obejmowały : – zbiory archeologiczne – 920 numerów (na początku lat 30. było to 320 pozycji ); – zbiory etnograficzne – 809 numerów (na początku lat 30. było to 630 pozycji ); – zbiory archiwalno-historyczne – 293 numery; – zbiory numizmatyczne i falerystyczne – 100 numerów; – zbiory sakralne – 78 numerów; – zbiory atrybutów urzędowych i oręża – 95 numerów; – zbiory geologiczne – 35 numerów; – zbiory historii naturalnej – 3 numery; – zbiory kultury mieszczańskiej (atrybutów cechowych i rzemiosła) – 76 numerów; – zbiory średniowieczne – 58 numerów. Muzeum miało także własny księgozbiór (biblioteka muzealna) liczący 170 numerów książek i czasopism, które wliczano do zbiorów. W sumie, w 1939 roku, wszystkie kolekcje i księgozbiór liczyły 2637 pozycji. W latach wojennych, do 1944 roku zasoby te jeszcze powiększały się. Świadczą o tym choćby oznaczenia numeryczne zachowane na zabytkach archeologicznych wydobytych w 1948 roku z ruin budynku muzealnego i zachowanych w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Wynika z nich, że przed końcem funkcjonowania placówki, kolekcja archeologiczne przekroczyła 1120 pozycji . Nabytki muzeum często były anonsowane w lokalnej prasie („Pyritzer Kreisblatt”), niekiedy nieco obszerniejsze raporty dotyczące wyników badań wykopaliskowych (np. seria raportów prof. E. Gaedkego z 1938 roku o odkryciach dokonanych w trakcie budowy lotniska w południowo-zachodniej części gruntów Pyrzyc ). Do najbardziej cenionych i najliczniejszych zbiorów należy zaliczyć zabytki archeologiczne z Ziemi Pyrzyckiej unikatowo wręcz bogatej w źródła pra- i wczesnodziejowe, a także zbiory folkloru pyrzyckiego. W kolekcji archeologicznej znajdowały się zabytki chronologicznie obejmujące okres od młodszej epoki kamienia po średniowiecze. Już pierwsze nabytki, które trafiły do pyrzyckiej placówki muzealnej, były znaleziskami niezmiernie rzadkimi na Pomorzu. Są to przedmioty (naczynie i ułamki drugiego naczynia glinianego oraz topór kamienny oznaczone numerami inwentarza: A.1-A.3) odkryte jesienią 1927 roku w trakcie budowy kanalizacji w rejonie osiedla Winna Góra (Weinberg) w północnej części Pyrzyc, pochodzące z grobu najstarszych społeczności rolniczych na Pomorzu . Aktualnie zachowały się tylko ich kopie wykonane z barwionego gipsu, które zrobiono na przełomie lat 20. i 30. XX wieku do szczecińskiego Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorskich. Prócz osób zwiedzających Muzeum Okręgowe Historii Regionalnej w Pyrzycach, zabytkami archeologicznymi z Ziemi Pyrzyckiej byli zainteresowani badacze pomorscy i spoza Pomorza, w tym prahistorycy polscy. W 1931 roku tutejsze zbiory muzealne przeglądał prof. Konrad Jażdżewski, a wyniki przeprowadzonej wówczas kwerendy źródeł zostały ujęte w przygotowywanej monografii neolitycznej kultury pucharów lejkowatych oraz zachowały się w spuściźnie po Profesorze przechowywanej w Archiwum Archeologicznym Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi . Kompleksowe opracowanie źródeł archeologicznych z ziemi Pyrzyckiej, w tym muzealnych zbiorów pyrzyckich podjęła w latach 30. XX wieku G. Dorka przygotowując dysertację doktorską opublikowaną w 1939 roku. Autorka tej monografii po wojnie, w 1947 roku objęła stanowisko dyrektora Museum für Vor- und Frühgeschichte w Berlinie. Duże zainteresowanie i dumę mieszkańców regionu budziły zbiory związane z folklorem pyrzyckim. W muzeum zgromadzono elementy strojów świątecznych, wyposażenia domu i gospodarstwa, narzędzia i przybory rękodzielnicze, a także przedmioty związane z obrzędowością ludową. Dobrze reprezentowane były w zasobach muzeum zabytki historii lokalnej charakteryzujące kulturę mieszczańską, rzemiosło, numizmaty, broń dawną, czy atrybuty sakralne. Mniej licznie reprezentowane były zabytki sztuki, w zasadzie ograniczone do plastyki późnogotyckiej, a także historia naturalna . W publikacjach zamieszczanych w wydawnictwach periodycznych dużą wagę przywiązywano do objaśnienia roli muzeum, a także funkcji i znaczenia poszczególnych muzealiów . W tym zakresie widoczna była kontynuacja poglądów prof. R. Holstena sformułowanych na początku lat 20. XX wieku w stosunku do funkcji zbiorów Gimnazjum im. Bismarcka , lecz o szerszym wymiarze społecznym.

Ilustracje: Ryc. 1. Budynek Muzeum Okręgowego Historii Regionalnej w Pyrzycach, w tle mury miejskie. Na ścianie widoczna tablica upamiętniająca miejsce urodzin poety Friedricha Brunolda (August Ferdinand Meyer 1811–1894) z cytatem: Rosen blühen auf dem Heidegrab [z wiersza "Das Grab auf der Heide"]. Ryc. 2. Notki prasowe o nabytkach Muzeum Okręgowego Historii Regionalnej w Pyrzycach zamieszczone w „Pyritzer Kreisblatt z 15.06.1938 ((Archiwum Działu Archeologii MNS). Ryc. 3. Najstarsze zbiory Muzeum Okręgowego Historii Regionalnej w Pyrzycach – przedmioty odkryte w zniszczonym grobie z młodszej epoki kamienia w 1927 roku na Winnym Wzgórzu w Pyrzycach. Kopie wykonane na przełomie lat 20. i 30. XX wieku do zbiorów szczecińskich (wg. O. Kunkel, Pommersche Urgeschichte in Bildern, Stettin 1931, Taf. 18; stan współczesny zachowanej kopii naczynia, fot. K. Kowalski)