Miejsca straceń na terenie miejskim późnośredniowiecznego i nowożytnego Szczecina: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 10: Linia 10:
  
 
====Szubienica miejska na Rynku Siennym====
 
====Szubienica miejska na Rynku Siennym====
[[Rynek Sienny]] był głównym placem w obrębie murów miejskich [[Obszar Starego Rynku (Dolne Miasto)|na obszarze dolnego Starego Miasta]], i jak wszystkie średniowieczne miasta posiadał również szubienicę usytuowaną w tradycyjnym miejscu pamiętającym jeszcze średniowieczne czasy. O tym, że było to istniejące od średniowiecza miejsce kaźni, upewnia nas kronika miasta Magdeburg, a właściwie kronika ławnicza (''Magdeburger Schöppenchronik''), która pod datą [[20 listopada]] [[1411]] podaje, że w Szczecinie pojawił się pewien heretyk mieniący się synem bożym, za co został spalony na stosie. Kronika nie podaje szczegółów co do miejsca, ale jest bardzo prawdopodobne, że spalono go na Rynku Siennym. <ref>''Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert''. Siebenter Band. Leipzig [[1869]] : ''Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg''. Erster Band. Leipzig [[1869]]. Buch III. 1411, s. 330 i n.; według zachowanego w zbiorach Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza rękopisu opisującego spalenie psychicznie chorego, podającego się za Syna Bożego, wydarzenie to miało miejsce w 1410 roku, zob. K. Graebert, ''Verbrennung eines Geisteskranken in Stettin (1410)''. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Sechszehnter Jahrgang. Stettin [[1902]], s. 1 i n. (zbiory Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Lӧpersche Samlung nr 204).</ref> Pierwszą wiarygodną informację o istnieniu miejsca straceń przy ówczesnym [[Ratusz Staromiejski (Szczecin)|ratuszu miejskim]], podaje nam [[Paul Friedeborn|Friedeborn]] w swoim [[Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern|historycznym opisie miasta Szczecina]], gdzie pod datą [[3 marca]] [[1592]] roku wymienia ścięcie oskarżonej o czary Elisabeth von Doberschütz, żony książęcego łowczego Melchiora von Doberschütza (w dostępnej literaturze określanego błędnie jako Melchior von Dobschütz), której zwłoki spalono na stosie poza bramami miasta, prawdopodobnie (a raczej na pewno), w miejscu straceń na rozwidleniu dróg do Krzekowa i Tanowa. <ref>P. Friedeborn, ''Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern'' [...] ''Gedruckt zu Alten Stettin'', [[1613]]. Das ander Buch, s. 138; także M. Wehrmann, ''Geschichte der Stadt Stettin''. Stettin [[1911]], s. 264; a także A. Haas, ''Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert''. W: [[Baltische Studien|BSt]] NF Bd. XXXIV, Stettin [[1932]], s. 162.; zob. również ''Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert''. Siebenter Band. Leipzig [[1869]] : ''Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg''. Erster Band. Leipzig [[1869]]. Buch III. 1411, s. 330 i n; a także [[w:Georg Emil Ludwig Sello|Georg Sello]], ''Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. Sidonia Borcke.'' III. Band. ''Sidonia Borcke''. II. Teil: ''Vermischte Urkunden''. Berlin [[1910]], s. 253. O straceniu Elisabeth von Dobbersitz (Doberschütz) zobacz także u Maxa v. Stojentina, ''Der große Hexenbrand in Neustettin von 1586–1592''. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Zwölfter Jahrgang. Stettin [[1898]], ss. 41-46 oraz s. 61, a także ''Das Hexen- und Zauberwesen In Pommern zum Jahre 1637''. W: ''Aus Pommerns Herzogstagen. Kulturgeschichtliche Bilder''. Verlag Herrcke & Lebeling,. Stettin [[1902]], s. 16–29.</ref><ref>Rozwidlenie dróg do Krzekowa i Tanowa jest kolejnym średniowiecznym miejscem kaźni usytuowanym poza bramami miasta; zob. Georg Sello, ''Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke''. III. Band. ''Familiengeschichtliche Urkunden des 16. u. 17. Jahrhunderts.'' I. Teil: ''Urkunden''. Berlin [[1907]], s. 808.</ref> Z kolei [[10 lipca]] [[1602]] roku spalono tu na stosie oskarżoną o kontakty z diabłem Trine Rungen <ref>P. Friedeborn, ''Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern''..., op. cit. Das drite Buch, s. 3; także A. Haas, ''Ūber das Pommersche Hexenwesen''..., op. cit., s. 162.</ref><br/>
+
[[Rynek Sienny]] był głównym placem w obrębie murów miejskich [[Obszar Starego Rynku (Dolne Miasto)|na obszarze dolnego Starego Miasta]], i jak wszystkie średniowieczne miasta posiadał również szubienicę usytuowaną w tradycyjnym miejscu pamiętającym jeszcze średniowieczne czasy. O tym, że było to istniejące od średniowiecza miejsce kaźni, upewnia nas kronika miasta Magdeburg, a właściwie kronika ławnicza (''Magdeburger Schöppenchronik''), która pod datą [[20 listopada]] [[1411]] podaje, że w Szczecinie pojawił się pewien heretyk mieniący się synem bożym, za co został spalony na stosie. Kronika nie podaje szczegółów co do miejsca, ale jest bardzo prawdopodobne, że spalono go na Rynku Siennym. <ref>''Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert''. Siebenter Band. Leipzig [[1869]] : ''Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg''. Erster Band. Leipzig [[1869]]. Buch III. 1411, s. 330 i n.; według zachowanego w zbiorach Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza rękopisu opisującego spalenie psychicznie chorego, podającego się za Syna Bożego, wydarzenie to miało miejsce w 1410 roku, zob. K. Graebert, ''Verbrennung eines Geisteskranken in Stettin (1410)''. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Sechszehnter Jahrgang. Stettin [[1902]], s. 1 i n. (zbiory Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Lӧpersche Samlung nr 204).</ref> Pierwszą wiarygodną informację o istnieniu miejsca straceń przy ówczesnym [[Ratusz Staromiejski (Szczecin)|ratuszu miejskim]], podaje nam [[Paul Friedeborn|Friedeborn]] w swoim [[Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern|historycznym opisie miasta Szczecina]], gdzie pod datą [[3 marca]] [[1592]] roku wymienia ścięcie oskarżonej o czary Elisabeth von Doberschütz, żony książęcego łowczego Melchiora von Doberschütza (w dostępnej literaturze określanego błędnie jako Melchior von Dobschütz), której zwłoki spalono na stosie poza bramami miasta, prawdopodobnie (a raczej na pewno), w miejscu straceń na rozwidleniu dróg do Krzekowa i Tanowa. <ref>P. Friedeborn, ''Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern'' [...] ''Gedruckt zu Alten Stettin'', [[1613]]. Das ander Buch, s. 138; także M. Wehrmann, ''Geschichte der Stadt Stettin''. Stettin [[1911]], s. 264; a także A. Haas, ''Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert''. W: [[Baltische Studien|BSt]] NF Bd. XXXIV, Stettin [[1932]], s. 162.; zob. również ''Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert''. Siebenter Band. Leipzig [[1869]] : ''Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg''. Erster Band. Leipzig [[1869]]. Buch III. 1411, s. 330 i n; a także [[w:Georg Emil Ludwig Sello|Georg Sello]], ''Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. Sidonia Borcke.'' III. Band. ''Sidonia Borcke''. II. Teil: ''Vermischte Urkunden''. Berlin [[1910]], s. 253. O straceniu Elisabeth von Doberschütz z d. von Strantz zobacz także u Maxa v. Stojentina, ''Der große Hexenbrand in Neustettin von 1586–1592''. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Zwölfter Jahrgang. Stettin [[1898]], ss. 41-46 oraz s. 61, a także ''Das Hexen- und Zauberwesen In Pommern zum Jahre 1637''. W: ''Aus Pommerns Herzogstagen. Kulturgeschichtliche Bilder''. Verlag Herrcke & Lebeling,. Stettin [[1902]], s. 16–29.</ref><ref>Rozwidlenie dróg do Krzekowa i Tanowa jest kolejnym średniowiecznym miejscem kaźni usytuowanym poza bramami miasta; zob. Georg Sello, ''Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke''. III. Band. ''Familiengeschichtliche Urkunden des 16. u. 17. Jahrhunderts.'' I. Teil: ''Urkunden''. Berlin [[1907]], s. 808.</ref> Z kolei [[10 lipca]] [[1602]] roku spalono tu na stosie oskarżoną o kontakty z diabłem Trine Rungen <ref>P. Friedeborn, ''Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern''..., op. cit. Das drite Buch, s. 3; także A. Haas, ''Ūber das Pommersche Hexenwesen''..., op. cit., s. 162.</ref><br/>
  
 
====Szubienica miejska na Szubienicznym Wzgórzu====
 
====Szubienica miejska na Szubienicznym Wzgórzu====

Wersja z 00:34, 19 paź 2020

STRONA W BUDOWIE

Szubienica trójsłupowa na Szubienicznym Wzgórzu (Galgenberg)

Miejsca straceń na terenie miejskim Szczecina. Począwszy od XIII wieku i przyznaniu przywilejów sądowych na terenie obszaru miejskiego Szczecina, podobnie jak w innych miastach, powstały miejsca straceń w formie stałych szubienic. Zwykle umieszczane były na rozstajach dróg położonych na granicy pól należących do miasta, ale również sytuowano je w obrębie murów miejskich. W Szczecinie początkowo ustawiono ją na głównym placu Dolnego Starego Miasta, ale już w okresie późnego średniowiecza pojawiają się wzmianki o miejscach straceń położonych poza murami miasta. Wiązało to się z wprowadzeniem w 1532 roku przez Karola V, króla Hiszpanii i cesarza rzymskiego kodeksu karnego zwanego Constitutio Criminalis Carolina, znanego również pod skrótem „Carolina”, co skutkowało tym, że większość miast przeniosło publiczne szubienice poza obręb murów.

Wykaz miejsc straceń

Szczecin w swojej historii posiadał co najmniej cztery miejsca kaźni odnotowane w przekazach źródłowych i jedno znane nam tylko ze szkicu projektu rozbudowy fortyfikacji szwedzkich (projekt z lat 1630-1631).

Szubienice miejskie w czasach panownia dynastii Gryfitów

Szubienica miejska na Rynku Siennym

Rynek Sienny był głównym placem w obrębie murów miejskich na obszarze dolnego Starego Miasta, i jak wszystkie średniowieczne miasta posiadał również szubienicę usytuowaną w tradycyjnym miejscu pamiętającym jeszcze średniowieczne czasy. O tym, że było to istniejące od średniowiecza miejsce kaźni, upewnia nas kronika miasta Magdeburg, a właściwie kronika ławnicza (Magdeburger Schöppenchronik), która pod datą 20 listopada 1411 podaje, że w Szczecinie pojawił się pewien heretyk mieniący się synem bożym, za co został spalony na stosie. Kronika nie podaje szczegółów co do miejsca, ale jest bardzo prawdopodobne, że spalono go na Rynku Siennym. [1] Pierwszą wiarygodną informację o istnieniu miejsca straceń przy ówczesnym ratuszu miejskim, podaje nam Friedeborn w swoim historycznym opisie miasta Szczecina, gdzie pod datą 3 marca 1592 roku wymienia ścięcie oskarżonej o czary Elisabeth von Doberschütz, żony książęcego łowczego Melchiora von Doberschütza (w dostępnej literaturze określanego błędnie jako Melchior von Dobschütz), której zwłoki spalono na stosie poza bramami miasta, prawdopodobnie (a raczej na pewno), w miejscu straceń na rozwidleniu dróg do Krzekowa i Tanowa. [2][3] Z kolei 10 lipca 1602 roku spalono tu na stosie oskarżoną o kontakty z diabłem Trine Rungen [4]

Szubienica miejska na Szubienicznym Wzgórzu

Gdy ciało powieszonego miało wisieć dłużej, skazanych wieszano na szubienicy miejskiej usytuowanej poza obrębem murów miejskich na tzw. Wzgórzu Szubienicznym (Galgenberg), położonym w południowej części Górnego Wiku, tj. na końcu obecnej ulicy Potulickiej (Linsingenstraße). [5] Stojąca tu od czasów średniowiecznych i doskonale widoczna z głównej drogi prowadzącej od zachodu do Bramy Passawskiej, szubienica przekazywała przybywającym do miasta wyraźny komunikat, że władze miasta używają prawa z pełną świadomością karząc śmiercią za jego nieprzestrzeganie. Jej położenie w tym miejscu potwierdzają nam źródła z drugiej połowy XVI wieku. [6] W 1560 roku Rada Miejska zleciła zbudowanie na Wzgórzu Szubienicznym nowej szubienicy, ale już w 1574 roku szubienicę musiano kolejny raz odnowić. Urządzenie to składało się z trzech słupów drewnianych i łączących je trzech belek szubienicznych, ułożonych na słupach ustawionych w kształt trójkąta. Niezbędną doń drabinę, a także koło do łamania kości wraz z należącym do niego palem na zlecenie kata zamawiało miasto. [7] Faktycznymi wykonawcami wymierzonej kary śmierci byli pachołek miejski [8] i kat, który nadzorował sam akt egzekucji i używał wraz z pomocnikami różnych narzędzi tortur, jak szczypce, kotły, palniki do opalania itp. Kat miejski miał w tym czasie tyle pracy, że pomieszczenie w ratuszu, zwane „Finkenbauer[9], a także lochy w basztach więziennych były najczęściej puste. [10]

Wygląd szubienicy na Szubienicznym Wzgórzu poznajemy dość późno, gdyż w ikonografii pojawia się dopiero na początku XVII wieku. Na widoku Szczecina z lotu ptaka zatytułowanym ALTEN STETTIN, autorzy Kote/ Rollos przedstawili ją jako trójsłupową szubienicę posiadającą trzy belki egzekucyjne, i otoczoną murem zbudowanym na planie czworokąta z zamykanym wejściem prowadzącym do wewnątrz. Z kolei na odręcznym planie fortyfikacji Davida Portiusa (lata 1630-1631) zaznaczona jest jako punkt opisany jako „Szubienica miejska” (Stad Galgen). Dokładniej widzimy ją na akwaforcie Romein (Romeyn) de Hooghe’a „Oblężenie Szczecina” (Verovering van Stettin) z ok. 1678 roku, na której artysta pokazał ją od południowo-zachodniej strony również w formie szubienicy trójsłupowej (niem. das dreibeinige tier – trójnogie zwierze), posiadającej trzy belki egzekucyjne, na których wiszą skazańcy, a także ustawione obok koło do łamania kości oraz stojące obok charakterystyczne dla tego rodzaju miejsc kaźni obumarłe drzewo.


- Szubienica miejska na Wzgórzu Szubienicznym w latach 1625-1735 -

1625
1630-1631
1677
1693
1735
1735

Szubienica i szafot przed Bramą Młyńską

  • Średniowieczna szubienica miejska

Oprócz wspomnianej już szubienicy miejskiej na Wzgórzu Szubienicznym, na pagórku przed Bramą Młyńską, położonym na należących do miasta polach, przy drodze krajowej prowadzącej z tej bramy w kierunku Wkryujścia, w miejscu rozwidleniu dróg do Krzekowa i Głębokiego, usytuowane było kolejne miejsce kaźni [11], na którym od niepamiętnych czasów stały urządzenia, które „([...] od zawsze używano do ścinania głów, łamania kości, powolnego spalania na stosie aż do śmierci, lub spalenia martwego ciała po ścięciu” (yeder Zeit zu Köpfen, Redern, Schmöken und Brennen gebrauchet worden).[12], a także z czasem murowany szafot określany na terenie Niemiec nazwą „Rabenstein[13], na którym wykonywano wyroki śmierci przez ścięcie mieczem. Miejsce kaźni położone była w miejscu, na którym obecnie usytuowane są zabudowania willi przy Al. Wojska Polskiego nr 69, gdyż po likwidacji fortyfikacji ziemnych w latach siedemdziesiątych XIX wieku oś drogi, a z czasem nowo powstałej w jej miejscu ulicy w kierunku Głębokiego, uległa w tym miejscu przesunięciu w kierunku zachodnim. [14] Źródła wspominają o spaleniu tu na stosie w roku 1542 siedmiu morderców i podpalaczy, a także o wykonaniu w latach 1573-1580 pięciu wyroków śmierci przez ścięcie mieczem za cudzołóstwo, gwałt, bigamię i tym podobne. [15]

  • Szafot książęcy (Rabenstein)

Niezależnie od przyznanego miastu przywileju sądowego, również książę Jan Fryderyk, który sprawował władzę sądowniczą na terenie tzw. jurydyki zamkowej (Schloßfreiheit), korzystając z przysługujących mu praw, w sierpniu 1574 roku obok miejskiej szubienicy przed Bramą Młyńską ustawił własną nową szubienicę. [16] Jej pierwszą ofiarą był czeladnik malarski David Marten (wspomniany także jako Martin, Mertten, a także Müller), który w dniu 22 lipca 1574 roku na terenie zamku książęcego dokonał kradzieży klejnotów książęcych. [17] Jak wynika z zapisu w księdze ławniczej wyrok wykonano w dniu 16 sierpnia 1574 roku [18] Jednak zanim skazanego powieszono, z notatki na marginesie wyroku wynika, że zaraz po przywiezieniu złodzieja do miasta i osądzeniu przez miejski sąd ławniczy, burmistrz i Rada otrzymali 9 sierpnia pismo z Kancelarii Książęcej nakazujące w trybie pilnym wybudowanie nowej szubienicy na wybranym przez księcia placu, czyli na wspomnianym wyżej dawnym miejscu egzekucji przed Bramą Młyńską na rozwidleniu drogi krajowej i drogi do Krzekowa, zwanym „bi den Köppen” lub „to'n Köppen”. [19], lub po prostu „miejscem ścięć” (Köpfstätt, również Köpfhaus). [20] Rada, mając na uwadze swoje znaczenie w mieście, zwyczajowo podjęła negocjacje chcąc wydłużyć je w czasie. Wcześniej, zgodnie z podstawę prawną tego miejsca i po uprzedniej prośbie książąt, zawsze wyrażano zgodę na wykonanie egzekucji. Podczas gdy Rada gorączkowo poszukiwała honorowego wyjścia z tej sytuacji, książę nie czekał i 10 sierpnia nowa szubienica stanęła przed bramą, a pisarzowi Rady pozostało tylko odnotować w protokole: „Niezależnie od dotychczas stosowanej praktyki, nowe miejsce straceń Jego Książęcej Łaskawości zostało zbudowane przez murarzy i cieśli w dniu św. Wawrzyńca [10 sierpnia] 1574 roku” (Ungeachtt alles angewandten Fleiß ist das newe Gerichtt uff m. g. H. Bevelich von allen Meur- und Zimmerleuten am Tage Laurenz Anno '74 uffgebauet worden). [21] Jedynie co Radzie udało się w tym przypadku osiągnąć, to deklaracja złożona przez Jana Fryderyka, iż książę uznaje prawo miasta do placu straceń. Nie zamierzał jednak tego prawa uznawać w przyszłości, gdyż już w 1596 roku wzniósł w tym samym miejscu nowy stały murowany Rabenstein zbudowany na planie koła, i to pomimo wielokrotnych protestów ratusza, uzasadnionych tym, że miejsce straceń w tym miejscu od zawsze podlegało jurysdykcji miejskiej. [22] Książę nakazał wznieść go tak wysoko, by otaczający miejsce kaźni tłum nie mógł powstrzymać kata przed spełnieniem obowiązku. Odtąd też szafot, mimo że zazwyczaj określano go zwyczajową nazwą „Rabenstein”, z czasem zaczęto określać mianem „Fürstliche Rabenstein” (w wolnym tłumaczeniu „Książęcy Kruczy Kamień”) [23] Następca Jana Fryderyka, jego brat Barnim (X/XII Młodszy) poszedł jeszcze dalej, i uznając plac w całości za swoją własność, we wrześniu 1600 roku nie wyraził zgody miastu na spalenie na stosie w miejskiej części placu straceń (to'n Köppen), schwytanego mordercę i podpalacza Galla Klokowa. Zgodził się dopiero po wycofaniu wyroku z miejskiego sądu ławniczego i ponownym rozpatrzeniu sprawy złoczyńcy przez sąd dworski. [24]

    • Ścięcie Sydonii von Borck

W dniu 19 sierpnia 1620 /1 września 1620 roku [25] został opublikowany wyrok śmierci oskarżonej o czary siedemdziesięcioletniej szlachcianki Sydonii von Borck. [26] Zgodnie z wyrokiem miała zostać ścięta mieczem na „książęcym rabensteinie” przed Bramą Młyńską a zwłoki spalone na stosie, jej testament unieważniono a pozostały po niej majątek został przyznany skarbowi państwa na koszty procesu. Nie wiadomo, kiedy wykonano wyrok śmierci; jest jednak pewne, że Sidonia nie żyła już przed 28 września 1620 roku. [27] Niejasne jest także co zrobiono z jej prochami. Istnieje kilka wersji. Jedna z nich mówi, że prochy wrzucono do Odry, inna, że zagrzebano je na miejscu stracenia, co jest możliwe. Bardziej prawdopodobne są informacja związane z byłym cmentarzem przykościelnym kościoła szpitalnego św. Jerzego, późniejszym cmentarzem dla ubogich położonym na Górnym Wiku, na skraju stoku fortyfikacji miejskich (określanym w kolejności jako: St. Georgs Kirchhof, Pest Kirchhof, Armen Kirchhof, Militair Kirchhof); tu jednak nie wzięto pod uwagę jego faktycznego położenia, myląc go z cmentarzem usytuowanym na południowo-wschodnim stoku Fortu Prusy, istniejącym tam od drugiej połowy XVIII wieku, i określanym na planach Szczecina jako „Cmentarz dla Ubogich” (Armen Kirchhof) [28]


- Szubienica i szafot przed Bramą Młyńską w latach 1630-1828 -

1630-1631
1652
przed 1659
1693
1828

Szubienica na Dolnym Wiku

Szubienica na Dolnym Wiku, 1631

Miejsce położenia kolejnej miejskiej szubienicy na wspomnianym już wyżej planie Davida Portiusa z 1631 roku, zaznaczono raz jeden na zboczu wysoczyzny dominującej nad Dolnym Wikiem oraz drogą prowadzącą z Dolnego Wiku do Grabowa, wytyczoną obok zabudowań karczmy „Nobis” i prowadzącej dalej wzdłuż doliny określanej pod koniec XVII wieku nazwą Studenckiej Doliny (Studentengrund) [29].

Miejsca straceń po upadku Księstwa Pomorskiego

Szubienica na Rynku Siennym

Po przejęciu Szczecina na początku XVIII wieku przez władze pruskie, i zamienieniu miasta w silną twierdzę, powiększono również umieszczony tutaj garnizon. W celu utrzymania dyscypliny wśród żołnierzy, przy odwachu wybudowanym w 1674 roku w północnej części rynku na miejscu średniowiecznej szubienicy, ustawiono już w 1720 roku nową szubienicę, która stała tu do 1725 r. Wieszano na niej zbiegłych z armii dezerterów lub wywieszano przybite do słupa szubienicy nazwiska tych, których nie udało się schwytać. [30]

Rabenstein na Szubienicznym Wzgórzu

Szubienica na Szubienicznym Wzgórzu w okresie nowożytnym na wspomnianym już planie Szczecina z 1882 roku została przedstawiona już jako konstrukcja składająca się z dwóch części osadzonych na kamiennym fundamencie zbudowanym na planie kwadratu, o czym świadczy druga wersja panoramy Szczecina od strony wschodniej Friedricha Bernharda Wernera „Stettinum - Stettin z lat 1730-1732 [31], a także widok i panorama Szczecina Matthäusa Seuttera „Stetinum celeberrima et munitissima Pomeraniæ Citerioris Metropolis ac Emporium florentissimum z ok. 1735 roku [32]. W części dolnej, czyli swojego rodzaju „studni” nakrytej platformą z desek, na której wykonywano egzekucję, stanowiącej przy tym ochronę zwłok skazańców przed złodziejami, widoczne są drzwi ułatwiające dostęp katu i jego pomocnikom do jej wnętrza, i prawdopodobnie także na platformę po wbudowanych tam schodach. Natomiast górna część, stanowiąca przy okazji rodzaj „sceny” dla widzów, składa się z trzech słupów, na których oparto belki szubieniczne.
Zgodnie z wolą króla Fryderyka Wilhelma I z 1735 roku szubienicę z Wzgórza Szubienicznego przeniesiono w latach 1736/37 na pagórek położony przy rozwidleniu dróg prowadzących do Krzekowa i Tanowa. [33]

Rabenstein przed Bramą Młyńską

Położenie dawnego książęcego Rabenstein'u i usytuowanej obok niego szubienicy miejskiej przed Bramą Młyńską przedstawiono również na planach sporządzonych po przejęciu miasta przez Szwedów w 1630 roku, co potwierdza nam wspomniany tu już odręczny plan fortyfikacji Davida Portiusa z przełomu roku 1630/1631, a także plan umocnień szwedzkich Szczecina (Befestigungsplan Stettin), wykonany w drugiej połowie XVII wieku przez sztycharza z Augsburga Gabriela Bodenehra Starszego (1664-1758), gdzie wyraźnie zaznaczono przy jednej z dróg prowadzących z Bramy Młyńskiej do Wkryujścia (Űckermünde), przed rozwidleniem dróg do Krzekowa i Tanowa, miejsce położenia ksìążęcego miejsca kaźni i szubienicy miejskiej oraz towarzyszących jej kół do łamania kości. [34]

Miejsce straceń przy ścieżce kościelnej do Drzetowa

Nieopodal drogi zwanej „ścieżką kościelną” (obecna Ulica Gontyny), prowadzącej z Bramy Młyńskiej w kierunku Drzetowa i wiosek położonych na północ od tej wioski, w okresie szwedzkiego panowania na Pomorzu istniało doraźne miejsce straceń zaznaczone na planie przedstawiającym stan umocnień szwedzkich Szczecina w drugiej połowie XVII wieku. Na wznoszącym się na terenie tzw. obozu wojskowego wzgórzu zaznaczono usytuowanie szubienicy kolankowej i towarzyszących jej kół do łamania kości (obecnie jest to część Wzniesienia Wikowskiego, na którym położony jest zachodni kraniec ulicy Żubrów, zakończony schodami łączącymi tę ulicę ze skrzyżowaniem ulic Matejki, Gontyny i Księżnej Salomei [35] oraz towarzyszących jej kół do łamania kości. [36]

Szubienica kolankowa przy Bramie Parnickiej

W 1725 roku, na życzenie mieszczan szczecińskich szubienicę z Rynku Siennego przeniesiono na Łasztownię, gdzie w dalszym ciągu była wykorzystywana przez wojskowy wymiar sprawiedliwości w formie szubienicy kolankowej, ustawionej po lewej stronie odwachu przy Bramie Parnickiej. Podobnie, jak na poprzednim miejscu wieszano na niej dezerterów, lub przybijano do słupa szubienicy nazwiska zbiegów z armii pruskiej lub ich wizerunki. [37]

Przypisy

  1. Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert. Siebenter Band. Leipzig 1869 : Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg. Erster Band. Leipzig 1869. Buch III. 1411, s. 330 i n.; według zachowanego w zbiorach Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza rękopisu opisującego spalenie psychicznie chorego, podającego się za Syna Bożego, wydarzenie to miało miejsce w 1410 roku, zob. K. Graebert, Verbrennung eines Geisteskranken in Stettin (1410). W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Sechszehnter Jahrgang. Stettin 1902, s. 1 i n. (zbiory Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Lӧpersche Samlung nr 204).
  2. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...] Gedruckt zu Alten Stettin, 1613. Das ander Buch, s. 138; także M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 264; a także A. Haas, Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert. W: BSt NF Bd. XXXIV, Stettin 1932, s. 162.; zob. również Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert. Siebenter Band. Leipzig 1869 : Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg. Erster Band. Leipzig 1869. Buch III. 1411, s. 330 i n; a także Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. Sidonia Borcke. III. Band. Sidonia Borcke. II. Teil: Vermischte Urkunden. Berlin 1910, s. 253. O straceniu Elisabeth von Doberschütz z d. von Strantz zobacz także u Maxa v. Stojentina, Der große Hexenbrand in Neustettin von 1586–1592. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Zwölfter Jahrgang. Stettin 1898, ss. 41-46 oraz s. 61, a także Das Hexen- und Zauberwesen In Pommern zum Jahre 1637. W: Aus Pommerns Herzogstagen. Kulturgeschichtliche Bilder. Verlag Herrcke & Lebeling,. Stettin 1902, s. 16–29.
  3. Rozwidlenie dróg do Krzekowa i Tanowa jest kolejnym średniowiecznym miejscem kaźni usytuowanym poza bramami miasta; zob. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. III. Band. Familiengeschichtliche Urkunden des 16. u. 17. Jahrhunderts. I. Teil: Urkunden. Berlin 1907, s. 808.
  4. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern..., op. cit. Das drite Buch, s. 3; także A. Haas, Ūber das Pommersche Hexenwesen..., op. cit., s. 162.
  5. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I...., op. cit., s. 84; dokładne miejsce położenia szubienicy na widocznym tu planie Szczecina] opracowanym przez prof. Carla Friedricha Meyera w 1882 roku na podkładzie szwedzkiego planu katastralnego okolic Szczecina z 1693 roku opisano nazwą „Szubienica” (Galgen); por. publikacja C.Fr. Meyera Stettin im Jahre 1693, nach der schwedischen Landesvermessung reducirt und mit Andeutung der späteren Anlagen versehen v. Dr C.Fr. Meyer. W: Stettin zur Schwedenzeit. Stadt, Festung und Umgebund am Ende des 17. Jahrhunderts mit besonderer Berücksichtigung der Belagerung von 1677. Mit einer Karte und zwei Plänen. Dargestellt von Dr. C. F. Meyer, Oberlehrer am Realgymnasium (Friedrich-Wilhelm-Schule). Stettin: Druck und Verlag von Ewald Gentzsohn 1886.
  6. Por. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  7. Tamże, s. 228.
  8. Zwany co prawda w średniowieczu woźnym sądowym, ale tu w znaczeniu siepacz, oprawca (Frohnbote, Fronbote, w dialekcie dolnoniemieckim vronenbode; por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. 5. Bremen 1880, s. 539 w: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  9. W dialekcie dolnoniemieckim, m. in w wielu miejscowościach Dolnej Saksonii tak określano więzienie dla niemoralnie prowadzących się ludzi: stąd określenie „Finkenherr”, urzędnik policyjny ścigający męty społeczne, a także „Finkengeld” oznaczające karę dla schwytanych prostytutek. Zob. Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm. 16 Bde. in 32 Teilbänden. Leipzig 1854-1961. Que llenverzeichnis Leipzig 1971, tu także wynik wyszukiwania w witrynie woerterbuchnetz.de.
  10. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 223, także 228.
  11. Zob. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. III. Band. Familiengeschichtliche Urkunden des 16. u. 17. Jahrhunderts. I. Teil: Urkunden. Berlin 1907, s. 808. Podobnie jak na wspomnianym już wyżej planie opracowanym przez prof. C.F. Meyera w 1882 r., również to miejsce opisano nazwą Galgen. Jest to plac wymieniony w recesie o podziale szczecińskiego pola miejskiego sporządzonym 16 października 1830 roku w poz. 27: „Der Gerichtsplatz”, zob. Heinrich K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 830 (poz. 27-29); por. także M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  12. Zob. Gottfried J.G. von Bülow, Kleinodiendiebstahl auf dem herzoglichen Schlosse zu Stettin 1574. W: BSt, AF XXIX, Stettin 1879, s. 164. Köppengericht - w wolnym tłumaczeniu to miejsce wyznaczone przez sąd do ścinania głów (od koppen - ściąć komuś głowę; por. DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. Samo miejsce na którym postawiono szafot zwykle określano nazwą köpfplatz (plac na którym ścinano głowy), także köpfanger (łąka na której ścinano głowy), lub köpfgrube (piach, na który spada ścięta głowa).
  13. Rabenstein - kamienny szafot; jego pierwszy człon pochodzi od wyrazu raben, rabe, rab, czyli Rabe (kruk), natomiast drugi człon, rzeczownik Stein określa nam tu rodzaj murowanej budowli. Stąd w wolnym tłumaczeniu polska nazwa „Kruczy Kamień”. Żyjący w XVII wieku prawnik Jacob Döpler tak to wyjaśniał: Raben-Stein heisset der Orth deswegen, weil die Raben derer auf Räder allda gelegten, oder an Galgen gehengten Cörper zerhacken und fressen, auch sich deshalber an solchen Orthen häufig einfinden und aufhalten (to, iż te miejsca zwano Raben-Stein, wynikało z tego powodu, że na kołach egzekucyjnych siadały przeważnie kruki, które rozszarpywały i zjadały leżące na nich i wiszące na szubienicy ciała, a także z tego powodu [te ptaki] najczęściej w tych miejscach pojawiały się i zatrzymywały); zob. Urs Herzog, Der vom Tode erlösete Mißethäter [tu: Anm. 125, Jacob Döpler: Theatrum Poenarum, suppliciorum et executionum criminalium. Oder: Schau-Platz derer Leibes- und Lebens-Straffen, welche nicht allein vor althers bey allerhand Nationen und Völckern in Gebrauch gewesen, sondern auch noch heut zu Tage in allen vier Welt-Theilen üblich sind, 2 Bde., Sonderhausen 1693/1697, s. 602]); por. D. Wojtucki, Rabenstein - honorowe miejsce straceń nowożytnego miasta (artykuł ze strony internetowej: Zabytki Jurysdykcji Karnej na Śląsku – Historia zapomnianych zabytków archeologii prawnej), tamże link obrazujący przedstawioną tu rekonstrukcję Rabenstein'u, której autorem jest Robert Heś.
  14. Na początku lat dwudziestych ubiegłego wieku, w trakcie prac budowlanych na tej parceli oznaczonej do roku 1936 numerem 36 (Falkenwalderstraße Nr. 36) znaleziono dwa szkielety; zob. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 83.
  15. Zob. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  16. Gottfried J.G. von Bülow, Kleinodiendiebstahl auf dem herzoglichen Schlosse..., op. cit., s. 164 .
  17. Został schwytany po dwóch tygodniach i po przewiezieniu do Szczecina skazany przez szczeciński sąd ławniczy (Schöppenstuhl zu Stettin), na śmierć przez powieszenie. Zanim wyrok wykonano zamknięto go w Baszcie Tortur (Baszta Więzienna Rady Miejskiej, późniejsza Baszta Prochowa usytuowana w murze miejskim na wysokości budynków mieszkalnych Pedagogium), gdyż w ocenie Rady Miasta więzienie książęce na zamku nie było przystosowane do przetrzymywania tego rodzaju więźniów; zob. Gottfried J.G. von Bülow, Kleinodiendiebstahl..., op. cit., s. 143.
  18. Gottfried J.G. von Bülow..., op. cit., s. 163.
  19. Tamże, s. 164.
  20. Określenie „Köpfhaus” ma związek z czasownikiem köpfen, czyli „ściąć komuś głowę” (por. przyp. nr 10), natomiast jego drugi człon Haus oznacza tu murowaną budowlę, na której wykonywano karę ścięcia; zob. także D. Wojtucki, Rabenstein - honorowe miejsce straceń..., op. cit.
  21. Gottfried J.G. von Bülow, Kleinodiendiebstahl..., op. cit., s. 165.
  22. Tamże, s. 165.
  23. M. Wehrmann, Geschichte..., op. cit., s. 228, także C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 84.
  24. Gottfried J.G. von Bülow, Kleinodiendiebstahl..., op. cit., s. 165.
  25. Podano tu dwie daty, gdyż różnica dat nowego (gregoriański) i starego porządku (juliański) wynosi obecnie 13 dni; por. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke..., op. cit., Bd. III., T. II., s. 253.
  26. Dostępne źródła podają co prawda, że Sydonia w chwili śmierci miała 81 lat, ale przyjmując, iż Sydonia jako trzecie najmłodsze dziecko Ottona von Borck urodziła się pomiędzy 1548 a 1551 rokiem (rok 1551 - data śmierci Ottona, jej ojca), a jego najstarsza córka Dorota urodziła się przed synem Urlichem (który urodził się w 1545 lub 1546 r.), należy przyjąć, że Sydonia w chwili śmierci miała około 70 lat; zob. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke..., op. cit., Bd. III., T. II., s. 5; por. Joachim Bernhard Steinbrück, Das ehemalige Karthäuser-Kloster Gottes-Gnade, und nachherige Fürstlich Pommersche Lust-Schloss bei Alten Stettin, Oderburg. Stettin 1780 s. 37, także Christian F. Wutstrack, Kurze historisch-geographisch-statistische Beschreibung von dem königlich- preussischen Herzogthume Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1793, s. 521.
  27. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke..., op. cit., Bd. III., T. I., s. 807-808, podobnie M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 264.
  28. Zob. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke..., op. cit. Bd. I. T., s. 808. Friedrich Thiede podaje, że na terenie cmentarza dla ubogich (określonego przez niego jako St. Georgs Kirchhof), na skraju stoku Fortu Prusy znajdował się stary, do połowy zagłębiony w ziemi kamień upamiętniający miejsce pochówku Sydonii v. Borck, zob. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849. s. 625). Georg Sello, niemiecki historyk i archiwista, w cytowanej tu wielokrotnie publikacji umieścił nawet szkic położenia tego grobu, wykonany 28 sierpnia 1863 r. przez podoficera Gürtnera (szkic znamy również z dyskusji na portalu sedina.pl; por. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke..., op. cit., Bd. III., T. I., s. 808-809, także T. II., s. 255. Te dwie ostatnie informacje (pochodzące od Thiede i Sello), śmiało możemy zaliczyć do ludowej legendy, co podsumował Adolf Stubenrauch w przypisie do artykułu pt. Bilder der Sidonia von Borcke, opublikowanym w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde (Siebenter Jahrgang). Stettin 1893, s. 58.
  29. Droga w tym miejscu była jednocześnie granicą pomiędzy miastem Szczecin i wioską Grabowo; zob. wspomniany już wcześniej plan Szczecina z 1882 roku na podkładzie szkicu katastralnego z 1693 r.; położenie miejsca kaźni zaznaczone jest także na fotokopii planu z 1631 roku, wykonanej w płowie XX wieku, i opisane nazwą „Galgen” (Stettin mit seinen Festungswerken nach einem Entwurf aus dem Jahre 1631. Masstab 1:8000, fotokopia ze zbiorów Archiwum Państwowego w Szczecinie).
  30. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins...op. cit., s. 81, 84.
  31. Wykonana przez sztycharza Johanna Georga Ringlina (1691-1761), i wydana ok. 1735 roku w ramach cyklu 94 widoków miast Europy jako arkusz nr 50 przez oficynę Martina Engelbrechta (1684-1756) w Augsburgu; por. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001, s. 174, tamże przyp. 60.
  32. Kompozycja, w której zestawiono widok z lotu ptaka Matthäusa Seuttera z panoramą F.B. Wernera wydana została w latach 1740-1742 przez tzw. wikariat rządowy w zbiorowym wydaniu w formie atlasu, o czym świadczy formuła przywileju zaznaczona poniżej ramki panoramy (Cum Gratia et Privil. S.R.I. Vicariatq. In partibq. Rhein. Svevioe, et Juris Franconici); por. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta..., op. cit., s. 186, tamże przyp. 97.
  33. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 82, 83. Wspomniane tu przez Fredricha, i nie wyjaśnione przez niego miano „Drabina do nieba” (Himmelsleiter) ma prawdopodobnie związek z tym, że kat wieszając skazańca dostawiał drabinę do jednej z belek szubienicy, a następnie wchodził na nią prowadząc za sobą skazanego (Himmelsleiter w języku niemieckim określa biblijną Drabinę Jakuba).
  34. Podobnie ujęto to na szkicu Matthäusa Meriana i Martina Zeillera z 1652 roku w: Topographia Electoratus Brandenburgici et Ducatus Pomeraniae: Stetin. Merian, Frankfurt am Main 1652, s. 102–107, opisanym jako Stetinum, Stettin. Abriss Der Vornehmen Fürstlichen Residens Stadt vnd Vöstungh Stetin.
  35. Wygląd szubienicy kolankowej przedstawia nam ilustracja umieszczona w pracy licencjackiej Bartłomieja Szwajgera, Archeologia miejsc straceń w późnym średniowieczu i wczesnym okresie nowożytnym (XIII-XVIII wiek) na ziemiach polskich. Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Wydział Nauk Historycznych i Społecznych. Instytut Archeologii. Warszawa 2018, s. 118, il. 25 (Szubienica kolankowa na Galgenbergu w Bydgoszczy, miedzioryt z XIX wieku).
  36. Miejsce położenia tego miejsca straceń widnieje na wspomnianym już planie umocnień szwedzkich Befestigungsplan Stettin opisującym ich stan w 1652 roku.
  37. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 84; szubienica została prawdopodobnie zlikwidowana po zniesieniu w tym miejscu wału fortyfikacji i stojącego przy nim odwachu.


Bibliografia

  • Friedeborn P., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...] Gedruckt zu Alten Stettin, 1613.
  • Steinbrück J.B., Das ehemalige Karthäuser-Kloster Gottes-Gnade, und nachherige Fürstlich Pommersche Lust-Schloss bei Alten Stettin, Oderburg. Stettin 1780.
  • Wutstrack, Chr.F., Kurze historisch-geographisch-statistische Beschreibung von dem königlich- preussischen Herzogthume Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1793.
  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849
  • Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg. Erster Band. Leipzig 1869. Buch III. W: Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert. Siebenter Band. Leipzig 1869.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Bülow Gottfried J.G., Kleinodiendiebstahl auf dem herzoglichen Schlosse zu Stettin 1574. W: BSt, AF XXIX, Stettin 1879.
  • Stettin zur Schwedenzeit. Stadt, Festung und Umgebund am Ende des 17. Jahrhunderts mit besonderer Berücksichtigung der Belagerung von 1677. Mit einer Karte und zwei Plänen. Dargestellt von Dr. C. F. Meyer, Oberlehrer am Realgymnasium (Friedrich-Wilhelm-Schule). Stettin: Druck und Verlag von Ewald Gentzsohn 1886.
  • Meyer W.H., Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887.
  • Stubenrauch A., Bilder der Sidonia von Borcke w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde (Siebenter Jahrgang). Stettin 1893.
  • Stojentin M. von, Der große Hexenbrand in Neustettin von 1586–1592. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Zwölfter Jahrgang. Stettin 1898.
  • Stojentin M. von, Das Hexen- und Zauberwesen In Pommern zum Jahre 1637. W: Aus Pommerns Herzogstagen. Kulturgeschichtliche Bilder. Verlag Herrcke & Lebeling, Stettin 1902.
  • Graebert K., Verbrennung eines Geisteskranken in Stettin (1410). W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Sechszehnter Jahrgang. Stettin 1902.
  • Sello G., Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. III. Band. Familiengeschichtliche Urkunden des 16. u. 17. Jahrhunderts. I. Teil: Urkunden. Berlin 1907.
  • Sello G., Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. III. Band. Sidonia Borcke. II. Teil: Vermischte Urkunden. Berlin 1910.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Haas A., Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert. W: BSt NF Bd. XXXIV, Stettin 1932.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
  • Wojtucki D., Rabenstein - honorowe miejsce straceń nowożytnego miasta. Wrocław 2011 [dostęp 2019-09-26]
  • Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Wydział Nauk Historycznych i Społecznych. Instytut Archeologii. Szwajger Bartłomiej, Archeologia miejsc straceń w późnym średniowieczu i wczesnym okresie nowożytnym (XIII-XVIII wiek) na ziemiach polskich. Warszawa 2018, praca licencjacka. [dostęp 2019-11-30]
  • Herzog U., Der vom Tode erlösete Mißethäter. Universität Zürich 2018 [dostęp 2029-09-26]

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk