Płaskorzeźby ołtarza ze Szczecina-Dąbia

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 14:46, 7 lut 2020 autorstwa Sylwia Wesołowska (dyskusja | edycje)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Płaskorzeźby ołtarza głównego ze Szczecina-Dąbia
Płaskorzeźby ołtarza głównego ze Szczecina-Dąbia
Apostołowie: Bartłomiej, Szymon, Andrzej.
Fot. A. Piętak, G. Solecki
Autor Mistrz ołtarza z Dąbia
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, ul. Wały Chrobrego 3, Magazyn Sztuki Dawnej, nr inw.: MNS/Szt/170,169,8,9
Data powstania ok. 1510-1520 r.
Materiał drewno dębowe, polichromia, złocenia
Opłakiwanie: 113 x 63,5 x 10,5 cm;
Złożenie do grobu: 104 x 62 x 10,5 cm;
Apostołowie: Paweł, Tomasz, Jakub Starszy: 52 x 46 x 21 cm;
Apostołowie: Bartłomiej, Szymon, Andrzej: 49,5 x 44 x 19,5 cm;
Wymiary {{{wymiary}}}


Ołtarz główny z Dąbia – późnogotyckie retabulum ołtarzowe o tematyce pasyjnej, zachowane w formie czterech płaskorzeźb, dwóch z wnętrza szafy ołtarza i dwóch stanowiących niegdyś dekorację predelli; datowany na lata 1510-1520; wiązany z twórczością jednego z wiodących warsztatów późnogotyckich działających na terenie Szczecina i okolic, określanego od nazwy ołtarza warsztatem Mistrza ołtarza z Dąbia; stanowił wyposażenie kościoła św. Mikołaja w Dąbiu Szczecińskim (niem. Altdamm) jako ołtarz główny.

Opis

Nieznana jest dokładna pierwotna forma szafiastego retabulum ołtarzowego z kościoła w Dąbiu. Tematyka ołtarza związana była z Pasją Chrystusa. Zgodnie z opisem Franza Kuglera, w części centralnej znajdowała się scena Ukrzyżowania,[1] a awersy skrzydeł wypełnione były płaskorzeźbionymi przedstawieniami Pasji Chrystusa. Mniejsze płaskorzeźby stanowiły dekorację predelli, tj. skrzyniowej podstawy na której ustawiony był ołtarz.

Płaskorzeźba ze sceną Opłakiwania:
Scena "Opłakiwania".
Fot. A. Piętak, G. Solecki

Na pierwszym planie sylwetka martwego Chrystusa w pozycji półleżącej, z nogami wyprostowanymi w prawą stronę. Obok okrągły kształt plecionej korony cierniowej leżącej na ziemi. Przy synu przyklęka Maria czule ujmując Jego dłoń. Za nimi na tle górzystego pejzażu krzyż z przystawioną wzdłuż belki długą drabinką. Po lewej stronie krzyża grupa stłoczonych postaci skupiona przy Chrystusie – Józef z Arymatei podtrzymujący Jego martwe ciało, św. Jan z dłonią ułożoną w czułym geście na ramieniu Marii, a za nimi dwie Marie stojące blisko siebie z dłońmi ułożonymi w geście modlitwy. Po prawej stronie krzyża Nikodem trzymający uniesioną dłonią szczebel drabiny.

Płaskorzeźba ze sceną Złożenia do grobu:
Scena "Złożenia do grobu".
Fot. A. Piętak, G. Solecki

W górzystej scenerii, przy sarkofagu ustawionym poprzecznie stłoczona grupa osób. Józef z Arymatei i Nikodem składają częściowo owinięte w całun ciało Chrystusa. Maria czule ujmuje głowę i nagi tors martwego syna. Obok niej z pochyloną głową płacząca Maria Magdalena. Za nimi Maria Kleofasowa i Maria Salome, jedna z nich z dłońmi złożonymi w geście modlitwy, a druga trzymająca puszkę na olejki do namaszczania ciała. Za nimi w tle uczniowie Chrystusa: Jan i brodaty mężczyzna z dłońmi w geście przysięgi, zapewne Piotr. Przed sarkofagiem, na ziemi, leży pleciona korona cierniowa.

Płaskorzeźby z przedstawieniami apostołów:
Apostołowie: Paweł, Jakub i Tomasz.
Fot. A. Piętak, G. Solecki

Na tle czerwonej kotary ukazani zostali apostołowie o krępej budowie ubrani w tuniki i obszerne, obficie drapowane złote płaszcze. Jedna z płyt zawiera wizerunki Bartłomieja, Szymona i Andrzeja. Druga - Pawła i Jakuba oraz stojącego za nimi Tomasza. Apostołowie przedstawieni są z charakterystycznymi dla siebie atrybutami: Bartłomiej z nożem, którym obdzierano go ze skóry, Szymon z piłą, którą go przecięto na pół, Andrzej z krzyżem o kształcie litery X, Paweł z mieczem, którym został ścięty, Tomasz z włócznią, którą go przebito oraz Jakub jako pielgrzym, w butach i kapeluszu dekorowanym muszelką oraz z sakwą przy boku.

Płaskorzeźby ołtarza z Dąbia Szczecińskiego na ekspozycji w Muzeum Miejskim w Szczecinie, ok. 1913 r., fot. MNS

Historia

Płaskorzeźby stanowiły części ołtarza głównego wykonanego dla kościoła św. Mikołaja w Dąbiu Szczecińskim w latach ok. 1510-1520. Osiem fragmentów ołtarza trafiło do kolekcji szczecińskiego Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde), przed 1890 r., na co wskazuje niski numer inwentarzowy zachowany na obiektach (mniejsze płyty: P.S. 727, większe płyty: P.S. 730).[2] Mogły tam trafić tuż po pożarze kościoła w Dąbiu, który miał miejsce w 1863 r. W 1913 r. płaskorzeźby były prezentowane na ekspozycji nowo powstałego Muzeum Miejskiego (Stadtmuseum Stettin). W 1928 r. zbiór przeniesiono do Muzeum Prowincjonalnego (Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer). W czasie wojny rzeźby były ewakuowane. Dwie z większych płaskorzeźb: Biczowanie i Cierniem Koronowanie oraz dwie płyty z przedstawieniami apostołów zaginęły. Pozostałe trafiły do zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie (płaskorzeźby Opłakiwanie i Złożenie do grobu powróciły do muzeum w 1956 r. jako rewindykat z Moskwy).

Charakterystyka

Ołtarz z Dąbia Szczecińskiego zawierał płaskorzeźbione przedstawienia związane z Pasją Chrystusa. Zofia Krzymuska-Fafius wskazywała, że „estradowo” budowana kompozycja przedstawień oparta jest na wzorach graficznych Hansa Schäuffelina.[3] Retabulum ołtarza z Dąbia ustawione było na predelli zawierającej płaskorzeźbione przedstawienia 12 apostołów. Rzeźby apostołów, w porównaniu do płasko potraktowanych przedstawień z awersów skrzydeł, charakteryzuje lepsze zachowanie stosunków przestrzennych i budujący kubaturę postaci światłocieniowy modelunek dekoracyjnie potraktowanych fałdowań szat. Pozy i spojrzenia Apostołów zwróconych w różnych kierunkach wprowadzają element dynamiczny, dający efekt poruszenia. Dzieło wiązane jest z twórczością jednego z wiodących warsztatów późnogotyckich na Pomorzu Zachodnim działajłących na terenie Szczecina i okolic. Warsztat od nazwy ołtarza określany jest warsztatem Mistrza ołtarza z Dąbia. Proweniencja artystyczna warsztatu sięga terytorium Dolnych Niemiec, zwłaszcza Szlezwiku, Holsztynu i Meklemburgii. Dzieło wykazuje wiele analogii z westfalskim ołtarzem z Zwischenahn, w którym odnaleźć można kompozycję trójosobowych grup Apostołów w predelli oraz pośrednio z twórczością, westfalskiego artysty Hansa Brüggemanna.[4]

Przypisy

  1. Kugler Franz, Pommersche Kunstgeschichte, Stettin 1940, s. 219.
  2. Najstarsza z zachowanych ksiąg inwentarzowych, znajdująca się w Muzeum Narodowym w Szczecinie, zawiera wpisy nabytków z lat 1890-1892 z numerami inwentarzowymi od P.S.2764.
  3. Krzymuska-Fafius Z., Późnogotycka rzeźba Szczecina. Tendencje i powiązania, [w:] Studia nad rzeźbą średniowieczną na Pomorzu Zachodnim, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Szczecin 2009, s. 95.
  4. Krzymuska-Fafius Z., Krzymuska-Fafius Z., Późnogotycka rzeźba Szczecina. Tendencje i powiązania, „Biuletyn Historii Sztuki”, R. 54, nr 3, Warszawa 1992, s. 14, 28; Krzymuska-Fafius Z., Późnogotycka rzeźba Szczecina. Tendencje i powiązania, [w:] Studia nad rzeźbą średniowieczną na Pomorzu Zachodnim, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Szczecin 2009, s. 96, 108.

Bibliografia

  • Kugler Franz, Pommersche Kunstgeschichte, Stettin 1940, s. 219.
  • Krzymuska-Fafius Z., Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim. Katalog zbiorów. Szczecin 1962, s. 91-92, kat. 79.
  • Krzymuska-Fafius Z., Późnogotycka rzeźba Pomorza Zachodniego. Przyczynek do dziejów geografii artystycznej pobrzeża Bałtyku, [w:] * Sztuka pobrzeża Bałtyku. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Gdańsk 1976, red. T. Jaroszewski, Warszawa 1978, s. 241–266.
  • Krzymuska-Fafius Z., Średniowieczna rzeźba Szczecina [w:] Sztuka średniowieczna n Pomorzu, Szczecin 1989, 64-85.
  • Krzymuska-Fafius Z., Późnogotycka rzeźba Szczecina. Tendencje i powiązania, „Biuletyn Historii Sztuki”, R. 54, nr 3, Warszawa 1992, s. 13–30.
  • Krzymuska-Fafius Z., Późnogotycka rzeźba Szczecina. Tendencje i powiązania, [w:] Studia nad rzeźbą średniowieczną na Pomorzu Zachodnim, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Szczecin 2009, s. 93-108.
  • Knüvener P., Die spätmittelalterliche Skulptur und Malerei in der Mark Brandenburg, Worms 2011, s. 292.
  • Krasnodębska K., Knüvener P., Pommern und Mark Brandenburg, [w:] Im Dialog mit Raubrittern und schönen Madonnen. Die Mark Brandenburg im späten Mittelalter, Berlin 2011, s. 362–369




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska