Płyta fundacyjna z portretem Filipa I z zamku w Ueckermünde

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Płyta fundacyjna z portretem Filipa I z zamku w Ueckermünde
Płyta fundacyjna z portretem Filipa I z zamku w Ueckermünde
Fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak, 2011.
Autor Hans Schenck zw. Scheusslich
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie – Muzeum Tradycji Regionalnych, ul. Staromłyńska 27, wystawa stała: Złoty Wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku;

Nr inw.: MNS/Szt/534

Data powstania 1546 r.
Materiał piaskowiec saksoński

145,5 x 115 x 11 cm

Wymiary {{{wymiary}}}


Płyta fundacyjna z portretem Filipa I z zamku w Ueckermünde – płaskorzeźba ufundowana przez księcia Filipa I na pamiątkę przebudowy rezydencji książęcej w Ueckermünde (Wkryujściu) w 1546 r. Dzieło znanego berlińskiego rzeźbiarza i medaliera Hansa Schencka, zwanego Scheusslich. Stanowi wczesny przykład sztuki manieryzmu w północnej Europie, zaś na terenie Pomorza jest pierwszym dziełem z wyraźnymi wpływami plastyki o niderlandzkim charakterze.

Opis

Płaskorzeźba składa się z siedmiu prostokątnych płyt. Zawiera portret w półpostaci Filipa I w architektonicznej ramie zwieńczonej herbem, oraz umocowaną od dołu tablicę inskrypcyjną. Książę zwrócony w prawą stronę ukazany jest w manierystycznej pozie, według idei figury serpentinata – biodra widoczne są niemal frontalnie, korpus w trzech czwartych, głowa natomiast z profilu. Ubrany jest w płytową zbroję maksymiliańską oraz w kapelusz dekorowany strusimi piórami. Przy lewym boku nosi miecz, zaś przy prawym sztylet, zawieszone na szarfie, którą jest przepasany.

Obramienie portretu tworzą pilastry hermowe wpisane między gzyms koronujący i znajdujące się poniżej listwy. Herma po lewej stronie jest wizerunkiem mężczyzny z rozwianą brodą, po prawej zaś (zaginiona w czasie II wojny światowej) ukazuje młodą kobietę o wydatnych piersiach. Ich nogi przebijają dolną listwę obramienia i skrępowane są w kostkach wygiętym rollwerkowym elementem. Po zewnętrznej stronie pilastrów upozowane na kształt uszaków balansują dwa małe satyry grające na rogu i flecie. Dwa kolejne satyry grające na trąbkach fanfarowych wyobrażono na wspiętych koniach powyżej pilastrów.

Na uwagę zasługuje znajdujący się w górnej partii płyty dziewięciopolowy herb, którego charakterystyczny układ z trzymaczami w postaci dwóch dzikich mężów – tu stojących w swobodnych pozach i dmących w rogi - powtarzał się niemal we wszystkich fundacjach książąt pomorskich. Rollwerkowo wywinięta płyta inskrypcyjna, podwieszona pod portretem księcia, ujęta jest po bokach maszkaronami, zaś od dołu głową lwa

W opracowaniach dotyczących płaskorzeźby z zamku w Ueckermünde podkreślana jest odmienność tradycyjnie ujętego portretu księcia od innowacyjnej ramy. Wśród wzorów obrazowych dla wizerunku księcia wymienia się szkic olejny (Musée des Beaux-Arts w Reims) i obraz pędzla Lucasa Cranacha Starszego z 1541 r. (Muzeum Narodowe w Szczecinie), medal Filipa I wykonany przez Matthesa Gebela (1541 r.), portret księcia autorstwa Antoniego de Widy z 1545 r. (znany jedynie ze zdjęć siedemnastowiecznej kopii), grafiki Hansa Brosamera, zwłaszcza rycina przedstawiająca landgrafa heskiego Filipa I oraz medale Hansa Dauchera z 1527 r. z portretami palatyna Ottona Henryka i Filipa z Palatynatu-Neuburga.[1] Elementy obramienia architektonicznego, szczególnie odcinki krępujące stopy herm oraz postaci groteskowych satyrów, wywodzą się natomiast ze sztychów Cornelisa Bosa oraz Cornelisa Florisa i Virgila Solisa.[2] Tematyka przedstawień ramy dotyczy gloryfikacji portretowanego - księcia Filipa I. Grający na trąbach satyrowie i dzicy mężowie symbolizują sławę księcia i jego rodu, lew umieszczony pod inskrypcją wskazuje na jego męstwo i siłę. Hermy w postaci mężczyzny, od którego odwraca się książę (starość) oraz kobiety, ku której patrzy (młodość) są symbolami czasu i przemijania.[3]

Autor

Płaskorzeźba z Ueckermünde została wykonana przez rzeźbiarza i medaliera Hansa Schencka,zwanego Scheusslich, znanego artystę berlińskiego, tworzącego ok. połowy XVI w. na zlecenie książąt i możnych niemieckich z Berlina i Marchii Brandenburskiej. Schenck pracował również dla Barnima IX/XI i Filipa I w latach 1545–1548, co potwierdza zbiór medali wykonanych w tym czasie dla pomorskich książąt, zwłaszcza medal łaskawości Filipa I z podobnym portretem z 1546 r. (przypisywany Schenkowi) oraz korespondencja artysty z Barnimem IX/XI.[4]

Monumentalny portret Filipa I uznawany jest za jedno z jego pierwszych manierystycznych dzieł. Charakterystyczne dla wczesnej fazy twórczości rzeźbiarza jest całkowite wykorzystanie przestrzeni wewnątrz architektonicznej ramy, jakby opisanej na przedstawieniu, co widoczne jest również na epitafium Joachima Zerera (zm. 1543 r.). Niezwykła w ówczesnej sztuce północno-wschodnich Niemiec jest jego umiejętność uzyskania wrażenie ruchu, nieskrępowanego sztywnym pancerzem i spotęgowanego frontalnym ukazaniem korpusu, przy jednoczesnym profilowym ułożeniu głowy – co podkreśla monografista artysty – Andreas Cante.[5] Rollwerkowo wygięte fragmenty krępujące stopy herm na pilastrach w obramieniu portretu księcia, fantazyjne niemal nienaturalnie pozy swobodnie wygiętych ciał, satyry grające na różnych instrumentach gloryfikujące przedstawioną postać, tu zastosowane jeszcze oszczędnie, w późniejszych dziełach Schencka stały się jego znakiem rozpoznawczym (por. zwł. epitafium radcy Gregora Bagiusa w kościele św. Mikołaja w Berlinie z 1549/1550 r. lub jedyne sygnowane dzieło Schencka - pomnik nagrobny Fryderyka IV – arcybiskupa Magdeburga – w katedrze w Halberstadt z 1558 r.).

Znaczenie

Płyta z portretem Filipa I jest najcenniejszym z zachowanych obiektów kamiennych związanych z dworami rodu Gryfitów. Ma istotne znaczenie w obrębie artystycznej ewolucji Schencka. Jest jednym z pierwszych w pełni manierystycznych dzieł berlińskiego rzeźbiarza. Koncepcja obrazu – stosowana w późniejszych jego dziełach – pełna swobodnych, ruchliwych, często nienaturalnie powyginanych postaci, groteskowych satyrów wplecionych w skomplikowane konstrukcje rusztowań utworzonych z giętych belek czy małych figur muzykantów, ma swój początek w ramie portretu Filipa I.[6] Płaskorzeźba jest nowatorska również w obrębie ówczesnej sztuki Pomorza. Jest pierwszym na tych terenach przykładem dzieła o niderlandyzującym charakterze. Stanowi tym samym o upodobaniach fundatora - księcia Filipa I - zainteresowanego najnowszymi tendencjami w sztuce.

Historia

Płaskorzeźba pierwotnie wmurowana była nad wejściem do wieży południowego skrzydła zamku w Ueckermünde jako płyta fundacyjna upamiętniająca rozbudowę rezydencji dokonaną przez Filipa I.[7] Po 1937 r. została zdemontowana i przewieziona do Pomorskiego Muzeum Krajowego w Szczecinie, a na jej miejscu wmurowano kopię. Po wojnie płaskorzeźba trafiła do zbiorów Muzeum Pomorza Zachodniego, obecnie Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Stan zachowania

Płaskorzeźba została znacznie uszkodzona podczas drugiej wojny światowej – zapewne na skutek ewakuacji. Wówczas pęknięciu uległy: płyta z portretem na wysokości ok. jednej czwartej od dołu oraz górne płyty ramujące tuż nad gzymsem, liczne fragmenty powierzchni zostały uszczerbione. Fragment zawierający popiersie kobiecej hermy zaginął. W 1982 r. płyta została poddana konserwacji, podczas której scalono pęknięte elementy oraz uzupełniono ubytki.[8]W latach 2010–2011 na podstawie archiwalnych zdjęć zrekonstruowano odłamany fragment rękawicy opartej na rękojeści miecza oraz zaginiony fragment z górną partią kobiecej hermy.

Inskrypcja

VON G.G. [GOTTES GNADEN] PHILIPPVS I ZV STETTIN POMME. [POMMERN] / DER CASSVWEN VND WENDEN HERTZ / ZOG FVRST ZV RVGEN VND GRAF / ZV GOECZKA[V] – [N]O[C]H CHRISTI / GEBVRT M[CCCC]CXLVI

Z bożej łaski Filip I książę szczeciński, pomorski, Kaszubów i Wenedów, książę Rugii i hrabia Gützkowa. Po narodzeniu Chrystusa 1546 [rok]

Przypisy

  1. Patrz stan badań [w:] K. Krasnodębska, Płyta fundacyjna z portretem księcia Filipa I, [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku, pod red. R. Makały, kat. wyst., Szczecin 2013, kat. 14, s. 197–202.
  2. M. Glińska 1969, Maria Glińska, Zespół pomorskich płyt kamiennych architektoniczno-dekoracyjnych z lat około 1545–1548, „Materiały Zachodniopomorskie” 1969, t. 15, s. 326–330.
  3. Tamże, s. 323, 325.
  4. H. Bethe, Studien zur Renaissanceplastik in Pommern, „Baltische Studien”, N.F., 1932, Bd. 34, s. 205, 207.
  5. A. Cante, Der Bildhauer und Medailleur Hans Schenck oder Scheußlich. Ein Künstler der Renaissance in Zeiten der Reformation, Bd. 1, Hamburg–Berlin 2007, s. 431.
  6. Tamże, s. 432.
  7. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, Stettin 1840, s. 231.
  8. E. Grabarczyk, Płyta erekcyjna Filipa I, dokumentacja konserwatorska, PKZ Oddział w Szczecinie, Pracownia Konserwacji Dzieł Sztuki, Szczecin 1983, [maszynopis w Muzeum Narodowym w Szczecinie].


Bibliografia

  • Hellmuth Bethe, Studien zur Renaissanceplastik in Pommern, „Baltische Studien”, N.F., 1932, Bd. 34, s. 206–207.
  • Andreas Cante, Der Bildhauer und Medailleur Hans Schenck oder Scheußlich. Ein Künstler der Renaissance in Zeiten der Reformation, Bd. 1, Hamburg–Berlin 2007, 429–433.
  • Maria Glińska, Zespół pomorskich płyt kamiennych architektoniczno-dekoracyjnych z lat około 1545–1548, „Materiały Zachodniopomorskie” 1969, t. 15, s. 321–331, 353–355.
  • Maria Glińska, Plastyka kamienna na Pomorzu Zachodnim w latach 1530–1640, [w:] Sztuka Pomorza Zachodniego, red. Z. Świechowski, Warszawa 1973, s. 319–322.
  • Maria Glińska, Książęce fundacje w zakresie rzeźby kamiennej, [w:] Mecenat artystyczny książąt Pomorza Zachodniego. Materiały z sesji Oddziału Szczecińskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki w Zamku Królewskim w Warszawie 22–23 listopada 1986, red. W. Filipowiak, B. Januszkiewicz, Szczecin 1990, s. 81–82.
  • Maria Glińska, Wpływy niderlandzkie w sztuce Pomorza Zachodniego w czasach nowożytnych, [w:] Niderlandyzm na Śląsku i w krajach ościennych, red. M. Kapustka, A. Kozieł, P. Goszczanowski, Wrocław 2003, s. 277.
  • E. Grabarczyk, Płyta erekcyjna Filipa I, dokumentacja konserwatorska, PKZ Oddział w Szczecinie, Pracownia Konserwacji Dzieł Sztuki, Szczecin 1983, [maszynopis w Muzeum Narodowym w Szczecinie].
  • Kinga Krasnodębska, Nowożytna rzeźba kamienna na dworach książąt pomorskich w okresie złotego wieku Pomorza, [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku, pod red. R. Makały, kat. wyst., Szczecin 2013, s. 67–68.
  • Kinga Krasnodębska, Płyta fundacyjna z portretem księcia Filipa I, [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku, pod red. R. Makały, kat. wyst., Szczecin 2013, kat. 14, s. 195–202. [zawiera aktualne zestawienie pełnej bibliografii rzeźby]
  • Franz Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, Stettin 1840, s. 231.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska