Płyta z portretami księcia Barnima IX (XI) i jego żony Anny Brunszwicko-Lüneburskiej z Kołbacza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 14:38, 3 lut 2017 autorstwa Sylwia Wesołowska (dyskusja | edycje) (→‎Autor)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Płyta z portretami księcia Barnima IX (XI) i jego żony Anny Brunszwicko-Lüneburskiej z Kołbacza
Płyta z portretami księcia Barnima IX (XI) i jego żony Anny Brunszwicko-Lüneburskiej z Kołbacza
Fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak, 2011.
Autor nieznany rzeźbiarz z kręgu Hansa Schencka zw. Scheusslich
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie – Muzeum Tradycji Regionalnych, ul. Staromłyńska 27, wystawa stała: Złoty Wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku;

Nr inw.: MNS/Szt/623

Data powstania 1545 r.
Materiał wapień gotlandzki, pierwotnie polichromowany

87 x 145 x 13 cm

Wymiary {{{wymiary}}}


Płyta z portretami księcia Barnima IX/XI i jego żony Anny Brunszwicko-Lüneburskiej z Kołbacza – kamienny renesansowy relief z podwójnym portretem pary książęcej pochodzący z rezydencji Barnima IX (XI) w Kołbaczu.

Opis

Płaskorzeźba wykonana jest w jednym bloku wapienia o kształcie poziomego prostokąta, zamkniętego odcinkowo. Obramienie tworzy iluzję wnęki, w której na gładkim tle przedstawiono w półpostaci parę książęcą, po lewej Barnima IX/XI, po prawej Annę. Postaci ukazano niemal frontalnie, z lekko skierowanymi ku sobie głowami. Ułożone na dolnej krawędzi przedramiona, nadają stabilności wizerunkom. W pustej przestrzeni między nimi podwieszona jest półkolista draperia z inskrypcją, ozdobiona frędzlami i chwostem.

Twarze ukazanych w dojrzałym wieku postaci mają charakter portretowy. Analogiczne przedstawienia znane są z obrazów w "Księdze Wizerunków" ("Visierungsbuch") czy na skrzydłach tryptyku ze sceną "Ukrzyżowania". Z wielką precyzją zostały oddane stroje oraz biżuteria książąt, charakterystyczne dla połowy XVI w. Barnim ubrany jest w wams oraz szubę z futrzanym kołnierzem i bufiastymi rękawami oraz beret przybrany piórem. Na szyi nosi podwójnie spleciony łańcuch. Anna ubrana jest w suknię z podwyższonym stanem o bufiastych rękawach. Jej ramiona ciasno opina sztywna wąska pelerynka, wyszywana haftem i perłami. Szyję zdobią trzy sploty nisko opuszczonego łańcucha i wąski naszyjnik z romboidalnym wisiorem. Głowę okrywa ukośnie nałożony kapelusz ze strusim piórem.

Charakterystyczne dla płaskorzeźby są: kompozycja z wyraźnym oddzieleniem postaci, funkcjonujących jako samodzielne portrety wewnątrz wspólnej ramy oraz surowy, reprezentacyjny charakter wizerunków.

Historia i znaczenie

Płyta pochodzi z letniej rezydencji Barnima, powstałej po sekularyzacji (1535 r.) i przebudowie dawnego klasztoru cysterskiego w Kołbaczu. Dokładna pierwotna lokalizacja i funkcja płaskorzeźby nie są znane. Hellmuth Bethe przypuszczał, że jest ona jedną z płyt kamiennych z prezbiterium kołbackiego kościoła, o których wspomina Filip Hainhofer w dziennikach z podróży po Pomorzu w 1617 r. Ostatecznie uznaje jednak, że lokalizowanie płyty fundacyjnej przy ołtarzu jest nietypowe i zakłada, że pochodziła ona raczej znad kominka w rezydencji kołbackiej.[1] Maria Glińska przypuszcza ponadto, że płyta mogła powstać z okazji dwudziestej rocznicy ślubu książąt.[2] Ostatnio Andreas Cante powrócił do hipotezy o pochodzeniu płyty z chóru kościoła, o czym świadczy nie tylko opis Hainhofera, lecz także kompozycja płyty w kształcie loży. Płaskorzeźba umieszczona w prezbiterium, naprzeciwko płyty z wizerunkiem pierwszego opata, miałaby gloryfikować parę książęcą, która poprzez przyjęcie reformacji zasłużyła się w przywróceniu pierwotnej czystości Kościoła na Pomorzu. Barnim i Anna mieliby tu wystąpić w roli adoratorów oraz „wiecznych słuchaczy kazania” i Słowa Bożego.[3]

Płyta została zakupiona przez Towarzystwo Historii i Starożytności Pomorza (niem. Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde) między 1868 a 1873 r.[4] Wraz z innymi obiektami z kolekcji towarzystwa trafiła do Muzeum Miejskiego, a następnie do utworzonego w 1928 r. Prowincjonalnego Muzeum Starożytności w Szczecinie (niem. Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer). W czasie drugiej wojny światowej płytę wywieziono i złożono w podziemiach zamku w Swobnicy, gdzie została odnaleziona w 1954 r. i przekazana do szczecińskiego Muzeum Pomorza Zachodniego, obecnie Muzeum Narodowego w Szczecinie. Prezentowana jest na stałej wystawie „Złoty wiek Pomorza”, gdzie stanowi jeden z najcenniejszych przykładów nielicznie zachowanej rzeźby, związanej z nowożytną historią rodu Gryfitów.

Autor

Lucas Cranach Starszy (?), szkic do portretu księżnej Anny brunszwicko-lüneburskiej, z "Księgi wizerunków" Filipa II, ok. 1545, zaginiony, stan przed 1945, fot. Archiwum MNS.

Autor płaskorzeźby jest nieznany. Początkowo wiązano ją z rzeźbiarzem o nieznanym imieniu, wymienianym w korespondencji Barnima IX/XI z lat 1547–1549.[5] Od badań Georga Habicha autorstwo płyty przypisuje się Hansowi Schenckowi, którego działalność przy książęcych fundacjach w latach 1545–1548 również potwierdzona jest źródłowo. Atrybucję ustalano na podstawie analogii portretów na płaskorzeźbie do wizerunków na medalach wykonanych przez Schencka w 1545 r.[6] oraz do wiązanych z artystą, reliefu z Bagow z portretem Albrechta von Schliebena (ok. 1545) i epitafium Gregora Bagiusa z kościoła św. Mikołaja w Berlinie (około 1549–1550).[7]

Autorstwo Schencka odrzuca Maria Glińska. Zauważa odmienność płaskorzeźby utrzymanej w konwencji cranachowskich portretów od powstałej zaledwie rok później płyty fundacyjnej z portretem Filipa I, zawierającej charakterystyczną dla rzeźbiarza ramę o manierystycznej dekoracji. Twórczość mistrza, który wykonać miał zdaniem autorki również zachowaną do dziś w kościele w Kołbaczu płytę z gryfem pomorskim i puttami, określa mianem „mistrza płyt kołbackich”. Jego twórczość wywodzi z terenu południowych Niemiec, znajdując analogie w obrazach i grafikach między innymi Christopha Ambergera, Albrechta Altdorfera, Heinricha Aldegrevera oraz plastyce Hansa Dauchera, Petera Flötnera, Friedricha Hagenauera, Loya Heringa, a szczególnie mistrza plakietki Marii Jakuby Bawarskiej z ok. 1530 r.[8]

Cante przeprowadził ostatnio analizę formalną płaskorzeźby z portretami Barnima IX/XI i Anny. Dostrzegł liczne podobieństwa do późniejszych dzieł wiązanych z twórczością Schencka: epitafium Gregora Bagiusa z ok. 1549 r. oraz Paula Praetoriusa i Johanna Zeidlera z 1556 r. w kościele św. Mikołaja w Berlinie (Märkisches Museum w Berlinie). Zauważa również elementy podważające jego autorstwo, m.in. zbyt drobiazgowo potraktowaną partię rękawów Anny, o skomplikowanym układzie przecinających się wzajemnie paralelnych wiązkach fałd. Ostatecznie wysuwa przypuszczenie, że twórcą płaskorzeźby mógł być uczeń Schencka lub artysta działający pod jego wpływem.[9]

Kwestia autorstwa pozostaje otwarta. Atrybucję komplikuje niepewność co do autorstwa licznych przypisywanych Schenkowi dzieł. Jedyną sygnowaną przez niego pracą jest powstały w 1558 r. pomnik nagrobny Fryderyka II w katedrze w Halberstadt.

Inskrypcja

BARNIM V. G. G. (VON GOTTES GNADEN) HERT / ZOG Z. (ZU) STET. (STETTIN) POM. (POMMERN) Ze (etc.) / ANNA GE. (GEBORENE) V.(VON) BRAVN (BRAVNSCHWEIG) / V.(VND) L{O). (LONEBURG) HERT{Z).(HERZOGIN) IN POM (POMMERN) / 1545

Barnim z bożej łaski książę szczeciński, pomorski i Anna brunszwicko-lüneburska (urodzona z rodów Brunszwik i Lüneburg) księżna na Pomorzu 1545

Przypisy

  1. H. Bethe, Studien zur Renaissanceplastik in Pommern, „Baltische Studien”, N.F., 1932, Bd. 34, s. 204; tegoż, Die Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge, Berlin 1937, s. 28.
  2. M. Glińska, Z. Fafis, Z. Radacki, Mecenat książąt zachodniopomorskich w XVI i XVII w., [w:] Funkcja dzieła sztuki. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Szczecin, listopad 1970, red. E. Studniarkowa, Warszawa 1972, s. 15.
  3. A. Cante, Der Bildhauer und Medailleur Hans Schenck oder Scheußlich. Ein Künstler der Renaissance in Zeiten der Reformation, Bd. 1, Hamburg–Berlin 2007, s. 607–608.
  4. Erwerbungen des antiquarischen Museums vom 13. Mai 1868 zum 1. Mai 1874, „Baltische Studien”, A.F., 1874, Bd. 25, H. 1, s. 157, poz. 50.
  5. H. Petersdorf, Herzog Barnim XI. von Pommern und Steinmetz Hans Scheusslich, „Archiv für Kulturgeschichte” 1917, Bd. 13, s. 129.
  6. G. Habich, Die deutschen Schaumünzen des XVI. Jahrhunderts, Bd. 2, 1, München 1932, s. 316.
  7. H. Bethe, Studien zur Renaissanceplastik in Pommern, „Baltische Studien”, N.F., 1932, Bd. 34, s. 205–206.
  8. M. Glińska, Zespół pomorskich płyt kamiennych architektoniczno-dekoracyjnych z lat około 1545–1548, „Materiały Zachodniopomorskie” 1969, t. 15, 353–357.
  9. A. Cante, op. cit., s. 609.


Bibliografia

  • Heinrich Bethe, Studien zur Renaissanceplastik in Pommern, „Baltische Studien”, N.F., 1932, Bd. 34, s. 204–206.
  • Heinrich Bethe, Die Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge, Berlin 1937.
  • Andreas Cante, Der Bildhauer und Medailleur Hans Schenck oder Scheußlich. Ein Künstler der Renaissance in Zeiten der Reformation, Bd. 1, Hamburg–Berlin 2007.
  • Erwerbungen des antiquarischen Museums vom 13. Mai 1868 zum 1. Mai 1874, „Baltische Studien”, A.F., 1874, Bd. 25, H. 1, s. 157.
  • Fafius Z., Glińska M., Radacki Z., Mecenat książąt zachodniopomorskich w XVI i XVII w., [w:] Funkcja dzieła sztuki. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Szczecin, listopad 1970, red. E. Studniarkowa, Warszawa 1972, s. 150.
  • Maria Glińska, Zespół pomorskich płyt kamiennych architektoniczno-dekoracyjnych z lat około 1545–1548, „Materiały Zachodniopomorskie” 1969, t. 15, s. 307–316, 353–355.
  • Georg Habich, Die deutschen Schaumünzen des XVI. Jahrhunderts, Bd. 2, 1, München 1932, s. 316.
  • Kinga Krasnodębska, Nowożytna rzeźba kamienna na dworach książąt pomorskich w okresie złotego wieku Pomorza, [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku, pod red. R. Makały, kat. wyst., Szczecin 2013, s. 61–79.
  • Kinga Krasnodębska, Płyta z portretami księcia Barnima IX (XI) i jego żony Anny brunszwicko-lüneburskiej, [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku, pod red. R. Makały, kat. wyst., Szczecin 2013, s. 189–194.
  • Herman Petersdorff, Herzog Barnim XI. von Pommern und Steinmetz Hans Scheusslich, „Archiv für Kulturgeschichte” 1917, Bd. 13, s. 127–132.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska