Pedagogium

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 17:15, 14 sty 2016 autorstwa Schulz (dyskusja | edycje) (→‎Kaplica Mariacka)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zabudowania Pedagogium przy kościele Mariackim w latach 1577-78

Fundacja Pedagogium

W 1534 roku w Trzebiatowie za zgodą stanów pomorskich wprowadzono na terenie całego księstwa pomorskiego luteranizm, w następstwie czego majątek kościoła katolickiego przeszedł w ręce książąt. Jednocześnie w całym kraju przeprowadzono reformę szkolnictwa w ramach której w Szczecinie postanowiono stworzyć szkołę wyższą. Na potrzeby przyszłego uniwersytetu przeznaczono dochody kolegiaty Mariackiej i kolegiaty św. Ottona. Ostatecznie jednak w 1541 r. książę Barnim XI i Filip I zawarli porozumienie w sprawie założenia szkoły na prawach uczelni wyższej, nazwanej Pedagogium Książęce (Fürstliches Pädagogium), a także Pedagogium Szczecińskim (Paedagogii Stetinensis). Dokument założenia Pedagogium nosi datę 25 października 1543 roku.[1] Na jego siedzibę wyznaczono budynki należące do kapituły przy Kolegiacie Mariackiej.

Zabudowa wokół kolegiaty Mariackiej przed reformacją

Kolegiatę Mariacką zarówno od strony północnej, jak i południowej, otaczały liczne zabudowania i przybudówki. Od północnej strony do budowli kościelnej przylegał krużganek, a także budynek szkoły i kapitularz, natomiast od strony południowej kaplica Mariacka i budynki mieszkalne po obu jej stronach.

Zabudowania Pedagogium według widoku Szczecina od zachodu z 1625 roku

Krużganek

Pochodzący z pierwszej połowy XIV wieku krużganek kolegiaty Mariackiej opierał się o północną nawę kościoła i otaczał wewnętrzny dziedziniec o nieregularnym kształcie. Do naszych czasów zachowało się tylko wschodnie skrzydło.

Budynek szkoły i kapitularz

Od strony zachodniej krużganka przed wprowadzeniem reformacji, na miejscu późniejszych budynków Kleine Domstraße Nr. 25 i Nr. 26, położone były: kapitularz, czyli Dom Kapituły (Kapitelhaus), budynek szkoły katedralnej (określanej jako „łacińskiej”, w odróżnieniu od „niemieckiej” przy kościele św. Jakuba), oraz jeszcze jeden budynek (curia), zamieszkały przez jednego z członków kapituły katedralnej, zakładając, że budynek szkolny nie sięgał do samego rogu. Na północ od niego na miejscu przyszłych budynków przy Königsplatz Nr. 6 i Nr. 7, na tyłach muru miejskiego występowało przejście o szerokości 7¼ m i dwa kolejne dwory (curiae) zamieszkałe przez kanoników. Zarówno szkoła jak i Dom Kapituły zostały wspomniane po raz pierwszy w 1469 roku, a kapitularz w 1543 r. określany był już jako „Stary Dom Kapituły” (alte Kapitelhaus).

Kaplica Mariacka

Wybudowana w XV wieku (w trakcie trzeciego etapu budowy (ok. 14001435), i przylegała do południowej ściany kościoła Mariackiego. Główne wejście do niej prowadziło z kościoła, a od strony południowej można było wejść z terenu cmentarza. W 1778 roku do kaplicy przeniesiono bibliotekę ze wschodniego skrzydła krużganka.

Budynki mieszkalne przyległe do Kaplicy Mariackiej

Od strony południowej kościoła, z obu stron kaplicy usytuowane były budynki mieszkalne. W budynku od strony ulicy Mariackiej zamieszkiwali murarz kościelny i kalikant (Balgentreter). [2] Pomiędzy tym domem a kaplicą mieściło się niewielkie brukowane podwórze z wyjściem na teren cmentarza. Z podwórza można było również wejść do kaplicy. Jakie było przeznaczenie budynku od wschodniej strony kaplicy przed reformacją nie udało się ustalić. Od drugiej połowy XVI wieku określany był nazwą „das alte Konsistorium” (stary konsystorz). W 1609 roku wymieniono go jako budynek mieszkalny, w którym od 1621 r. kolejno zamieszkiwali drukarz, zakrystianin, a na końcu kaznodzieja.

Zabudowania Pedagogium i ich kolejne przebudowy w XVIII i XIX wieku

Zabudowania Pedagogium na szkicu z 1706 roku
A – Audytorium; E - Ekonomia; s - studnia; DE - Dziedziniec Ekonomii; DK - Dom Katedralny; Wh - Wikarówka kościoła Mariackiego; G - Wąski budynek-mieszkania profesorów Pedagogium; a - ubikacje; D – Kleine Domstraße;
H – dziedziniec wewnętrzny, późniejszy Dziedziniec Wapienny; K – kaplica Mariacka;
M – mieszkanie zakrystiana, wcześniej „stary konsystorz”;
N – mieszkanie murarza kościelnego; O – mieszkanie kalikanta, później grabarza; Pd – krużganek-skrzydło południowe;
Pn – krużganek-skrzydło północne; T – Baszta Tortur;
W – krużganek-skrzydło wschodnie; Z – krużganek-skrzydło zachodnie.

Wolą książąt, Barnima i Filipa, było, „by ze szkoły i budynków położonych pomiędzy krużgankiem, kościołem Mariackim i murem miejskim wznieść salę jadalną (refectorium), sypialnie, kuchnie i piwnice”. [3] Stąd też przed przed 1550 rokiem na ich miejscu wzniesiono wielką salę wykładową (Audytorium), jadalnie i pomieszczenia mieszkalne dla uczni (Kleine Domstraße Nr. 25, oraz budynek Ekonomii (Oekonomie, Kleine Domstraße Nr. 26). Następnie pomiędzy rokiem 1563 a 1565 dla potrzeb Pedagogium przebudowano północne i wschodnie skrzydło krużganka. Według Fredricha wygląd zabudowań uczelni przedstawiony na widokach miasta z lat 1577-1578 oraz z 1625 roku nie odpowiada rzeczywistości. [4] Kolejny rysunek z 1790, z uwagi na pewne uproszczenia jest według niego mniej przydatny, natomiast rysunki z 1739 r. i 1799 r., a także szkic usytuowania poszczególnych budynków z 1804 roku są bardziej wiarygodne. [5]

Wielkie Audytorium

Budynek Wielkiego Audytorium w 1799 roku

Pożar kościoła, który wybuchł 5 kwietnia 1579 roku od uderzenia pioruna w wieżę kościelną, nie spowodował większych strat w budynku Audytorium. Uszkodzeniu uległ tylko dach. W 1667 roku Pedagogium zostało przekształcone w szkołę średnią o akademickim profilu nauczania (Regium Gymnasium Carolinum /Królewskie Gimnazjum Karolińskie/). Dziesięć lat później, w czasie oblężenia z 1677 roku, w wyniku ostrzału artyleryjskiego w dniu 16 sierpnia rozżarzona kula armatnia, która trafiła w wieżę kościoła Mariackiego spowodowała jego pożar, a przy okazji pożar zabudowań szkolnych i 3 budynków mieszkalnych Fundacji przy murze miejskim. Zniszczeniu m. in uległ dach i górna kondygnacja Audytorium, oraz uszkodzeniu uległo sklepienie nad salą wykładową. Członkowie kapituły bezskutecznie prosili Wielkiego Elektora o przywrócenie zabudowań do dawnego stanu. W związku z tym wykłady początkowo odbywały się na zamku. Dopiero po zwróceniu Szwecji Pomorza Szwedzkiego, w latach 1681-1687 przeprowadzono remont sali wykładowej i budynków mieszkalnych.
Budynek Audytorium miał 29 metry długości 10,30 szerokości i wraz z dachem 16,50 m wysokości. Pomiędzy nim a kościołem mieścił się budynek bramny, tzw. Kalckhaus, którym poprzez przesklepioną bramę szerokości 3,30 m można było wjechać z ulicy Mariackiej na Dziedziniec Wapienny (Kalkhof). Główne wejście od ulicy stanowił portal obramowany dwoma parami pilastrów, natomiast uczniowie wchodzili do sali wykładowej przez przedsionek (vestibulum) w skrzydle północnym krużganka. Według lustracji z 1709 roku usytuowana w jego dolnej kondygnacji pięcioprzęsłowa sala wykładowa, zwana wówczas „wielkim audytorium”, miała 23 m długości, 8,60 szerokości i 4,50 wysokości. Sufit w całości był przesklepiony i podparty czterema pomalowanymi na brązowo filarami z pozłacanymi głowicami. Pośrodku w poprzek sali stało 8 stołów i ławki oraz katedra, a także czarna tablica. Na południowej ścianie widniały ścienne malowidła, a pod koniec XVII wieku wisiał jeszcze portret króla Karola XI, zastąpiony w drugiej połowie XVIII wieku portretami Fryderyka Wilhelma I i Fryderyka II, a potem aktualnych władców. Od strony zachodniej w ścianie umieszczone były cztery okna otwierane do wewnątrz. Sala była ogrzewana przez stojący w narożniku po zachodniej stronie kaflowy piec, otoczony kratą i opalany w piwnicy Ekonomii. Służyła również za salę jadalną, a po wykładach jako pracownia naukowa. Nad salą wykładową mieściło się 10 pomieszczeń mieszkalnych o powierzchni ok. 4m2 i wysokości do 3 metrów, z których 5 położonych było od strony Mariackiej, a 5 od strony Dziedzińca Wapiennego. Wejście do nich usytuowane było od strony północnego skrzydła krużganka. W sumie w przeszłości (nad audytorium, w Wąskim Budynku i w północnym skrzydle krużganka), było 22 pomieszczeń oznaczonych dużymi literami (rok 1579), natomiast od 1597 roku już tylko 17 pomieszczeń oznaczonych literami A-R, w których spało początkowo sześciu, potem od dwóch do czterech uczni. Wyposażenie pokoi składało się z prostych mebli. Inwentarze z lat 1579-1618 wymieniają łóżka bez posłania, stoły, ławy oraz półki na rzeczy osobiste i książki. Ponad pomieszczeniami mieszkalnymi znajdowało się poddasze na zboże pokryte nowym dachem, w którym umieszczono 6 okien dachowych. Od strony południowej poddasza mieściło się przejście na poddasze budynku Ekonomii, a od strony ulicy Mariackiej nakryty daszkiem kran służący do transportu towarów zaopatrzony w wewnętrzne koło deptakowe napędzane siłą ludzkich mięśni.
Na przełomie XVIII i XIX wieku nie wszystkie pomieszczenia były wykorzystane. W 1818 roku nad audytorium mieszkał krajowy poborca podatków (nazywany Landreiter, czyli poruszający się na koniu), który wcześniej zamieszkiwał na Dziedzińcu Ekonomii. Jego miejsce w 1832 zajął urzędnik Fundacji Mariackiej Piper. Kilka innych pomieszczeń wynajmowano. Dwa z nich, położone od podwórza służyły za karcer dla krnąbrnych chłopów i uczniów. Wcześniej karcer mieścił się w piwnicach Ekonomii.
Ponieważ sala wykładowa dla Gimnazjum Mariackiego, wybudowanego na miejscu rozebranego w latach 1829-1830 kościoła Mariackiego była zbędna, jak również pomieszczenia służbowe w budynku Ekonomii były za małe, w czerwcu 1833 r. doszło do przebudowy Wielkiego Audytorium. Powstał trzy piętrowy budynek o długości 84 stóp, szerokości 48 stóp i wysokości 18 metrów. Pod koniec września 1834 był gotowy. [6] Boczne skrzydło od Placu Żołnierza zachowało dawną bramę i pierwotne pomieszczenia gospodarcze.

Zabudowania dawnej Ekonomii i Audytorium w 1969 roku

Budynek Ekonomii

Zabudowania dawnej Ekonomii i Audytorium w 1915 roku



















Budynek Ekonomii (Oekonomie) został wybudowany przy narożniku ulicy Mariackiej mniej więcej w tym samym czasie, co Audytorium, czyli przed 1550 r. Mieścił w sobie niezbędne pomieszczania dla zarządzającego majątkiem Pedagogium. Do realizacji tych zadań na urząd ekonoma wyznaczono w 1577 roku pisarza kościelnego.
19 lipca 1739 roku król Prus Fryderyk Wilhelm I wydał rozkaz przebudowy budynków Fundacji Mariackiej przylegających do południowej pierzei Białego Placu Parad włącznie z budynkiem Ekonomii.

Wąski budynek

Budynek, zwany „Wąskim budynkiem” (Schmale Gebäude), stał na miejscu późniejszych budynków Königsplatz Nr. 6, Nr. 7, oraz połowy budynku Nr. 8. Mieściły się w nim m.in. pomieszczenia mieszkalne dla nauczycieli i uczni .
Podobnie jak budynek Ekonomii został przebudowany w latach 1740-1742 na jednopiętrowe budynki mieszkalne]] nakryte wspólnym wysokim dachem z narożnym budynkiem dawnej Ekonomii.

Galeria - zabudowania Pedagogium i ich wygląd po przebudowie w XVIII wieku

Dziedziniec Ekonomii

Dziedziniec Ekonomii (Oekonomiehof) położony był na narożniku ulicy Mariackiej i uliczki przymurnej (Kleine Domstraße 1/ Königsplatz 5). Przed reformacją stanowił podwórze gospodarcze dla budynku, będącego miejscem zamieszkania prepozyta tj. przełożonego kapituły kamieńskiej, i jednocześnie przedstawiciela biskupa, na czas pobytu w Szczecinie. Stąd jego nazwa „Dom Katedralny” (curia), położony naprzeciw kolegiaty Mariackiej (Kleine Domstraße 3). Według Fredricha wzmianka o dworze biskupa kamieńskiego w Szczecinie pojawia się już na początku XV wieku, cyt.: „dom /bądź dwór/ należący do kurii /biskupiej/ usytuowany naprzeciw skraju kościoła Błogosławionej Dziewicy /Najświętszej Marii Panny/ starego miasta Szczecin” (domus sive curia nostra in opposito ambitus ecclesie beate Mariae Virginis oppidi antiqua Stettin situato). [7] 29 lipca 1569 roku książę Jan Fryderyk przekazał teren dziedzińca do dyspozycji radcy dworu Otto von Rammin: „/któremu/ puste miejsce na terenie wolnej enklawy kościelnej które to nasi przodkowie i my posiadaliśmy i jeszcze do dzisiaj położonego pomiędzy miejscem zamieszkania Henninga Cöllera i Paula Eppsteina, łaskawie darujemy, dając i odstępując” (die wüste Stelle in der Freiheit wie unsere Vorfahren unnd wir daselbe besessen haben unnd noch jetzt zwischen Henning Cöllers unnd Paul Eppsteins Behausung belegen, gnediglich zugeeignet, gegeben unnd abgetreten). [8] 11 lat później ówczesny książęcy kanclerz szczeciński Rammin zawiera umowę zamiany gruntów (20 września 1583), na mocy której, cyt.: „puste miejsce, zwane także Dziedzińcem Biskupim należy odstąpić Pedagogium /by było użyteczne/ dla poprawy celów wychowawczych tegoż Pedagogium na wielu pożytecznych kierunkach i dobrze położone przy kościele Mariackim w Starym [mieście] Szczecinie przy ulicy Kleine Domstraße /patrząc/ w kierunku głównego muru miejskiego” ("die wüste Stelle, etwa des Bischoffs Hoff gennandt, dem fürstl. Paedagogie /abtrat da sie/ dem Paedagogio und zu Besserung des’selben in viele Wege nützlich und wohl gelegen, /sei/ unter S. Marienkirchen zu Alten Stettin in der kleinen Domstraße zu oberst nach der Stadt Mauren belegen[9]
W 1729 roku wybudowano na nim dwa domy w ciągu fasady budynku Ziemstwa (Landschaftshaus), powstałego w latach 1726-1729. Jeden z nich należał do nadwornego kaznodziei niemieckiego kościoła reformowanego Widekinda (Kleine Domstraße Nr. 774, po 1856 Kleine Domstraße Nr. 1). Do 1905 roku miała tu swoją siedzibę gmina niemiecko-reformowana. Po zaprzestaniu działalności konsystorza ewangelickiego Prowincji Pomorskiej (Konsistorium der Provinz Pommern) 16 maja 1905 powstał projekt nowej kamienicy mieszczącej drukarnię „Buchdruckerei Hermann Saran” (Kleine Domstraße 1). Drugi budynek przy Königsplatz 5 (do 1856 r.: Königsplatz 823), należał do francuskiego nadwornego kaznodziei Mauclere. W 1841 r. gmina francuska założyła tu francusko-reformowaną szkołę dla dziewcząt (Französisch-Reformierte Töcherschule), która jako Elisabeth-Mädchemittelschule w 1894 przeprowadziła się do budynku dawnej Friedrich-Wilhelm-Schule, Mönchenstraße 32-33. Natomiast stary budynek przy Königsplatz Nr. 5 rozebrano. W sierpniu 1900 powstał projekt nowego budynku i w 1901 r. wybudowano na tej parceli kamienicę zachowaną do naszych czasów (Plac Żołnierza Polskiego 5).

Galeria, współczesna zabudowa dawnego Dziedzińca Ekonomii

Zabytek

Przebudowane w pierwszej połowie XVIII wieku budynki dawnej Ekonomii, dawnych domków profesorskich oraz zachowanego skrzydła krużganka kościoła Mariackiego przetrwały bombardowania alianckie, i po renowacji w pierwszej połowie XX wieku zostały wpisane do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 15 /decyzja Kl.V-0/16/54 z dnia 18 czerwca 1954, nazwa na liście: domki profesorskie (zespół), krużganek Mariacki (relikt kościoła Mariackiego)/.

Przypisy

  1. M. Wehrmann, Festschrift zum dreihundertfünfzigjährigen Jubiläum des Königlichen Marienstifts-Gymnasiums zu Stettin am 24. und 25. September 1894. Stettin 1894, s. 6-14.
  2. Kalikant, kalikancista (łac. calcare - deptać) – osoba wprawiająca w ruch miechy w organach piszczałkowych. Dawniej funkcja kalikanta była zawodem; zob. Dokładny Niemiecko-Polski Słownik: Ausführliches deutsch-polnisches Wörterbuch. Herausgegeben von C.C. Mrongovius. Dritte Auflage. Königsberg in Pr. 1854, s. 131.
  3. Ein Reich-Paedagogium soll eingerichtet werden, und für dasselbe sollen aus dem alten Schulhause und den Häusern, die zwischen dem Creutzgange. Marienkirche unnd der Stadtmauer gelegen, errichtet werden ein Refectorium, schlaffhaus, küche und keller, hergestellt werden; zob. M. Wehrmann, Festschrift zum dreihundertfünfzigjährigen Jubiläum des Königlichen Marienstifts-Gymnasium...op. cit., , s. 18, także C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 27.
  4. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2...op. cit., s. 28, przyp. 1; C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1 W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918, s. 166, ryc. 3, 5.
  5. Zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2...op. cit., s. 28, przyp. 1, tamże ryc. 34, 45;
  6. Pod koniec lat 70. XX wieku zniszczony w latach II wojny światowej budynek poddano remontowi kapitalnemu, i 15 stycznia 1980 roku przekazano do dyspozycji służb eksploatacyjnych Centrali Ruchu Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacji Miejskiej.
  7. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz..., T. 2., op. cit., s. 36, także przyp. 2.
  8. Tamże, s. 36; według szkicu parceli należących do wolnej enklawy kościelnej kościoła Mariackiego był to plac o numerze katastralnym 191 (Kleine Domstraße 1/ Königsplatz 5), położony pomiędzy parcelą nr 192 (Kleine Domstraße 2) i nr 224 (Königsplatz 4), zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1 W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918, s. 164, ryc. 2.
  9. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2...op. cit., s. 36; zob. także J.S. Hering, Historische Nachrichten von den beiden Collegiatkirchen zu St. Marien und St. Otto zu Stettin. Stettin 1725, s. 38.

Bibliografia

  • Hering J.S., Historische Nachrichten von den beiden Collegiatkirchen zu St. Marien und St. Otto zu Stettin. Stettin 1725.
  • Wehrmann M., Festschrift zum dreihundertfünfzigjährigen Jubiläum des Königlichen Marienstifts-Gymnasiums zu Stettin am 24. und 25. September 1894. Stettin 1894.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1 W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
  • Dokładny Niemiecko-Polski Słownik: Ausführliches deutsch-polnisches Wörterbuch. Herausgegeben von C.C. Mrongovius. Dritte Auflage. Neu bearbeitet und ausehnlich vermehrt durch Dr. W. Wyszomierski. Königsberg in Pr. 1854.

Zobacz też

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk