Poliptyk stargardzki

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 17:23, 1 lut 2017 autorstwa Sylwia Wesołowska (dyskusja | edycje)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Poliptyk stargardzki
Poliptyk stargardzki
Poliptyk stargardzki w kościele św. Jana w Stargardzie, wnętrze ołtarza, stan przed 1945.
Autor warsztat Mistrza Poliptyku Stargardzkiego
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, ul. Wały Chrobrego 3, wystawa Magazyn Sztuki Dawnej, nr inw. MNS/Szt/120–123, 196–213
Data powstania ok. 1450–1460
Materiał drewno dębowe, tempera, złocenia

230 x 260 cm (zamknięty); 230 x 520 cm (otwarty); bez predelli


Cykl maryjny i cykl chrystologiczny poliptyku stargardzkiego (przy zamkniętej wewnętrznej parze skrzydeł ołtarza), kościół św. Jana w Stargardzie, stan przed 1945 r., fot. Archiwum MNS.
Chrzest Chrystusa w Jordanie, poliptyk świętojański, ołtarz zamknięty, kościół św. Jana w Stargardzie, stan przed 1945 r., fot. Archiwum MNS.

Poliptyk Stargardzki (poliptyk świętojański ze Stargardu, ołtarz Koronacji Marii ze Stargardu) - gotycki ołtarz główny z kościoła św. Jana w Stargardzie z ok. 1450–1460 r.; pierwotnie w formie pentaptyku o tematyce związanej głównie z postacią św. Jana Chrzciciela. Jeden z najcenniejszych zabytków sztuki gotyckiej - zwłaszcza w kategorii malarstwa tablicowego - na Pomorzu Zachodnim.

Opis

Poliptyk Koronacji Marii ze Stargardu znany jako świętojański lub stargardzki stanowi przykład ołtarza szafiastego w formie pentaptyku – skrzyniowej nastawy ołtarzowej o konstrukcji szafy złożonej z części centralnej i podwójnej pary ruchomych skrzydeł. Zachowany jest częściowo (brak szafy centralnej i kilkunastu przedstawień rzeźbionych z wnętrza). Wnętrze ołtarza niegdyś wypełnione było przedstawieniami rzeźbionymi ustawionymi w niszach zdobionych maswerkowo. Przedstawienie Koronacji Marii (ok. 115 x 116 cm) stanowiło dominujący akcent szafy centralnej. Poniżej znajdowały się cztery płaskorzeźby o tematyce związanej z postacią św. Jana Chrzciciela (każde ok. 50 x 57 cm):

  • „Taniec Salome”,
  • „Chrzest Chrystusa w Jordanie”,
  • „Ścięcie św. Jana”
  • i „Prezentacja głowy św. Jana Herodowi”.

Pozostałe nisze szafy środkowej oraz w awersach zachowanej wewnętrznej pary skrzydeł wypełnione były niewielkich rozmiarów figurkami świętych (ok. 47–50 x 18 cm). Odwrocia (rewersy) wewnętrznej pary skrzydeł i zewnętrzne skrzydła (obustronnie) są malowane.

Po zamknięciu pierwszej pary skrzydeł ołtarz prezentował cykl scen o tematyce maryjnej i chrystologicznej. Płaszczyzny skrzydeł podzielone na sześć kwater każde zawierają kolejno następujące przedstawienia (od lewej):

cykl maryjny: na awersie skrzydła zewnętrznego i rewersie skrzydła wewnętrznego

  1. Zaślubiny Najświętszej Marii Panny
  2. Zwiastowanie Marii
  3. Nawiedzenie św. Elżbiety
  4. Boże Narodzenie
  5. Obrzezanie Jezusa
  6. Pokłon Trzech Króli
  7. Ucieczka do Egiptu
  8. Ofiarowanie w świątyni
  9. Rzeź niewiniątek
  10. Znalezienie Jezusa w świątyni (Poszukiwanie Jezusa w świątyni)
  11. Zaśnięcie
  12. Zesłanie Ducha Świętego

cykl obrazów związanych z życiem i Pasją Chrystusa: na rewersie skrzydła wewnętrznego i awersie skrzydła zewnętrznego

  1. Ostatnia Wieczerza
  2. Modlitwa w Ogrójcu
  3. Naigrywanie
  4. Chrystus przed Piłatem
  5. Biczowanie
  6. Cierniem koronowanie
  7. Niesienie krzyża
  8. Przybicie do krzyża
  9. Ukrzyżowanie
  10. Zdjęcie z krzyża
  11. Złożenie do grobu
  12. Zmartwychwstanie

Na co dzień, po zamknięciu wszystkich skrzydeł, ołtarz prezentował monumentalnych rozmiarów dwudzielną scenę „Chrztu Chrystusa w Jordanie”. Na rewersie lewego skrzydła zewnętrznego znajduje się przedstawienie Chrystusa, na rewersie prawego św. Jana Chrzciciela. Postaci ukazane w trzech czwartych zwrócone są ku sobie i występują w asyście stojących za nimi aniołów. Na niezachowanej predelli ołtarza namalowana była przypowieść o pannach mądrych i głupich.

Cykl maryjny i cykl chrystologiczny Poliptyku Stargardzkiego, warsztat Mistrza Poliptyku Stargardzkiego, ok. 1450–1460, tempera na desce, złocenia, Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. G. Solecki, 2009 r.; E. Daszyńska 1994 r.

Datowanie

Początkowo ołtarz datowany był na koniec XV wieku.[1] Ernst Schneider w oparciu o analizę kostiumologiczną scen rzeźbiarskich ustalił czas powstania zabytku tuż po połowie XV w.[2] Podobnie Alicja Karłowska-Kamzowa, podając liczne przykłady ołtarzy analogicznych pod względem stylistycznym i formalnym.[3] Zofia Krzymuska-Fafius zawęża datowanie do lat 1450–1460.[4]

Warsztat – geneza artystyczna

Poliptyk stargardzki formalnie (konstrukcyjnie) reprezentuje typ ołtarzy rozpowszechnionych w okresie gotyku na terenach Meklemburgii i Pobrzeża Bałtyku. Charakterystyczna jest zwłaszcza kompozycja części centralnej „Maestas Maria” z szeregiem postaci świętych.[5] Zróżnicowany poziom wykonania poszczególnych części świadczy o pracy kilku artystów w obrębie jednego warsztatu. Część rzeźbiona stanowi typowy przykład produkcji cechowej. Szablonowe wizerunki świętych pozbawione są wyrazu emocjonalnego i prawidłowych proporcji budowy anatomicznej. Formalne analogie do ołtarza św. Krzyża w Rostoku (figury siedzące w dolnej partii) pozwalają wiązać ich twórcę/twórców z tamtejszym środowiskiem artystycznym. Płaskorzeźby zawierające bardziej zindywidualizowane wizerunki i elementy ówczesnych strojów, wyróżniają się „miękkim” opracowaniem i smukłymi proporcjami postaci - cechami charakterystycznymi dla poprzedniej epoki stylowej 1 poł. XV w.[6]

Scena chrztu Chrystusa w Jordanie, Poliptyk Stargardzki, warsztat Mistrza Poliptyku Stargardzkiego, ok. 1450–1460, tempera na desce, złocenia, Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. G. Solecki, 2009 r.

Lepiej oceniane pod względem jakości artystycznej partie malowane ołtarza, mimo różnic w sposobie modelowania i operowania konturem, zwłaszcza między obrazami partii zewnętrznej i wewnętrznej, świadczą raczej o wykonaniu przez jednego mistrza (bardziej linearnie opracowane kwatery mógł współtworzyć pomocnik mistrza).[7] Brak jednolitości wynikać może z przełomowego charakteru jego twórczości. Cykle maryjny i chrystologiczny reprezentują zwarty w ogólnej kompozycji treściowej bogaty program ikonograficzny. Poszczególne sceny w schemacie kompozycyjnym nawiązują do tradycyjnych rozwiązań znanych w malarstwie północno-niemieckim XIV w. i pierwszej połowy XV w. (np. „Pokłon Trzech Króli”, „Zdjęcie z krzyża”), inne do nowatorskich rozwiązań związanych z pojawieniem się praktyk religijnych związanych z rozwojem kultu maryjnego („Zaśnięcie Marii” ukazujące świeckie obrzędy nad zmarłym, motyw popularny od poł. XV w.), czy pod wpływem malarstwa niderlandzkiego („Zwiastowanie” w oparciu o obrazy związane z Mistrzem z Flemal i Rogerem). Charakterystyczne dążenie do urealnienia przedstawień poprzez próbę prawidłowej organizacji wnętrz, wprowadzenie elementów rodzajowości (nastrój uczty w scenie „Ostatniej Wieczerzy”, palec w buzi Dzieciątka w scenie „Narodzenia”), czy ukazanie pospolitych typów twarzy i proporcji postaci, to cechy typowe dla nowożytnego malarstwa XV w. Szereg analogii pozwala wiązań obrazy stargardzkie pośrednio ze środowiskiem Hamburga i twórczością Mistrza Francke (por. zwłaszcza obrazy pasyjne Mistrza Ołtarza z Schlägl z ok. 1440–1450 r.), a także zależnych od jego twórczości dzieł związanych z Rostokiem.[8] Monumentalnych rozmiarów przedstawienie „Chrztu Chrystusa w Jordanie” osadzone w scenerii krajobrazowej, świadczy, że twórca tego niezwykłego malowidła zaznajomiony był z nowatorskimi tendencjami sztuki niderlandzkiej.[9]

Historia i stan zachowania

Ołtarz pierwotnie znajdował się jako ołtarz główny w kościele p.w. św. Jana w Stargardzie. Ewakuowany w okresie II wojny światowej (w 1944 r.)[10]. Cztery skrzydła ołtarza i tylko dwie figurki z jego wnętrza: św. Jakuba Starszego i św. Pankracego, zostały odnalezione i przekazane do Muzeum Pomorza Zachodniego (obecnie Narodowego w Szczecinie) po 1945 r. W 1960 r. wiele elementów z wyposażenia rzeźbiarskiego ołtarza zostało znalezionych w kościele w Tychowie (w 1958 r.) i również znalazło się w zbiorach szczecińskiego Muzeum. Są to: scena Koronacji Marii, płaskorzeźby: „Ścięcie” i „Prezentacja głowy św. Jana” oraz 15 figurek świętych. Rekonstrukcja ołtarza eksponowana na stałej wystawie Sztuki Pomorza Zachodniego (do 2015 r.), nie uwzględniała jego pierwotnej konstrukcji ani właściwej lokalizacji zachowanych elementów rzeźbiarskich (jedno ze skrzydeł odwrócone było częścią malowaną do ściany, a nisze jego odwrocia wypełnione były przypadkowo ulokowanymi figurkami). Obecnie poszczególne części ołtarza prezentowane są oddzielnie. Ołtarz przeznaczony jest do konserwacji.

Za wciąż zaginione uznaje się: szafę centralną ołtarza, płaskorzeźby: „Taniec Salome”, „Chrzest Chrystusa” oraz 15 figurek świętych (trzy z części centralnej, cztery z lewego skrzydła i osiem z prawego).

Przypisy

  1. m. in. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, Stettin 1840, s. 211.
  2. S. Schneider, Schnitzaltäre des 15. und des frühen 16. Jahrhunderts in Pommern, Berlin 1914, s. 33.
  3. A. Kałowska, Poliptyk świętojański ze Stargardu, „Materiały Zachodniopomorskie” 1958, nr. 4, s. 365, 369–373.
  4. Z. Krzymuska-Fafius, Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 1962, kat. 30z, s. 58
  5. A. Karłowska, op. cit., s. 366.
  6. Z. Krzymuska-Fafius, op. cit, s. 57–58.
  7. J. Domasłowski zakłada współpracę przynajmniej dwóch malarzy [w:] tegoż, Gotyckie malarstwo tablicowe Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, „Materiały Zachodniopomorskie” 1995 (1997), t. 41, s. 345.
  8. A. Karłowska, op. cit., s. 364, 369–371.
  9. Z. Krzymuska-Fafius, op. cit., s. 58.
  10. D. Kaczmarzyk, Straty wojenne Polski w dziedzinie rzeźby, Warszawa 1958, s. 110.


Bibliografia

  • Gwido Chmarzyński, Pomorze Zachodnie, cz. 1, red. J. Deresewicz, Poznań 1949, s. 192.
  • Jerzy Domasłowski, Gotyckie malarstwo tablicowe Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, „Materiały Zachodniopomorskie” 1995 (1997), t. 41, , s. 344-346.
  • Dariusz Kaczmarzyk, Straty wojenne Polski w dziedzinie rzeźby, Warszawa 1958, s. 110.
  • Alicja Karłowska, Poliptyk świętojański ze Stargardu, „Materiały Zachodnio-Pomorskie” 1958, nr. 4, s. 363-374.
  • Zofia Krzymuska-Fafius, Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 1962, kat. 30a-30z, s. 52-58.
  • Franz Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, „Baltische Studien“, Bd. 8, 1840, s. 211-212.
  • Ernst Schneider, Schnitzaltare des XV und XVI Jahrhunderts in Pommern, Berlin 1914, s. 31-33.
  • Otto Zuck, Führer durch Stargard in Pommern, Stargard 1900, s. 27.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska