Polskie Pismo i Książka

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Monobook icon.svg.png Ten artykuł jest w trakcie opracowywania. Prosimy nie edytować strony do czasu zniknięcia tej wiadomości. Nazwa użytkownika, który dodał tę wiadomość, jest wyświetlona na stronie historii.


„Polskie Pismo i Książka” - Spółdzielnia Wydawniczo - Handlowa Byłych Więźniów Politycznych, działająca w Szczecinie w latach 1945-1949, pierwsze wydawnictwo w powojennym Szczecinie.

Historia

Początki Spółdzielni sięgają połowy 1943 roku, kiedy to Leon Królak - więzień obozu jenieckiego Mauthausen-Gusen wystąpił z inicjatywą założenia po wojnie na tzw. Ziemiach Odzyskanych oficyny wydawniczej. Pragnął drukować tanie książki: by za 1 złoty każdy mógł sobie kupić „Pana Tadeusza”. Wokół siebie skupił grupę współwięźniów, składającą się z literatów, zecerów, grafików, drukarzy, poligrafów. Grupa przeszła regularne przeszkolenie w zakresie wiedzy o książce, redagowania i wydawania wydawnictw. Jednym z instruktorów był Czesław Piskorski, który przekonał Królaka aby oficyna wydawnicza powstała w Szczecinie.

11 lipca 1945 roku w Poznaniu odbyło się zebranie założycielskie (konstytucyjne) spółdzielni (z udziałem 6 osób) na którym postanowiono, że polskie słowo najbardziej potrzebne jest w Szczecinie. Wytyczono główne cele działalności:

  • służba kulturze polskiej poprzez dobre a nade wszystko tanie wydawnictwa tj. pism i książek, wydawnictw artystycznych i podstawowych akcydensów według ideowego programu zrodzonego wśród cierpień,
  • poprzez umiejętne i fachowe produkowanie i rozprowadzanie wydawnictw podnieść kompletnie zrujnowane długoletnim cierpieniem w kacetach własne warsztaty pracy oraz odbudować się gospodarczo,
  • z zysków Spółdzielni ustalać corocznie pewien znaczny odsetek dla wdów i sierot po zamordowanych współtowarzyszach niedoli w kacecie Gusen. [1]

Na zebraniu wyłoniono zarząd Spółdzielni w składzie:

  • Leon Królak – kierownik Spółdzielni i dział organizacyjny,
  • Wincenty Szałek – sekretariat i księgowość,
  • Czesław Piskorski – dział redakcyjny,
  • Marian Kwintkiewicz, Franciszek Belling – dział techniczny,
  • Marian Małolepszy, Stefan Pełczyński – dział sprzedaży.

Ustalono udział 5.000 zł oraz minimum kapitału zakładowego na 100.000 zł. [2]

Szczecińskie początki

16 lipca 1945 roku w Szczecinie, na spotkaniu z wiceprezydentem Szczecina Franciszkiem Jamrożym i naczelnikiem wydziału oświaty Brunonem Taydeltem, Królak otrzymał zezwolenie na założenie wydawnictwa. Początkowo władze przydzieliły spółdzielni lokal przy ul. Kilińskiego, a następnie przy al. Wojska Polskiego 39/41, w zdewastowanym budynku dawnej fabryki torebek papierowych. Członkowie Spółdzielni i ich rodziny z wielkim wysiłkiem i zaangażowaniem przystąpili do odgruzowania i remontu budynku. Spod gruzów wydobywano nieczynne maszyny, farbę drukarską, papier pakowy. Znaleziony kamień litograficzny wymieniono w Poznaniu na polskie czcionki. 23 września 1945 roku w mieszkaniu Królaka przy ul. Mazurskiej odbyło się zebranie organizacyjne, na którym przyjęto statut, który określał cel spółdzielni jako służbę kulturze polskiej przez wydawanie i popularyzację pism i broszur oraz książek ze szczególnym uwzględnieniem wydawnictwa związanych z Pomorzem Szczecińskim albo dla Pomorza Szczecińskiego szczególnie potrzebnych. [3] Na zebraniu wyłoniono zarząd oraz główne działy Spółdzielni:

  • zarząd (L. Królak – prezes, W. Szałek, Z. Mieszkowski-wiceprezesi),
  • drukarnia (kier. Z. Niewiada),
  • litografia (kier. M. Sławiński),
  • chemiografia (kier. M. Kwintkiewicz),
  • dział wydawniczy (kier. Cz. Piskorski),
  • introligatornia (kier. Bronisław Pater),
  • agencja reklamy (kier. Stefan Pełczyński i Stefan Mróz),
  • dział handlowy (kier. Marian Małolepszy),
  • księgarnia i wypożyczalnia książek,
  • wytwórnia stempli (kier. Jan Piechocki),
  • wytwórnia kartonów i torebek (kier. Stanisław Górecki),
  • dział papierniczy (kier. Stanisław Ławicki).[4]

Działalność wydawnicza

Prasa

We wrześniu 1945 roku wydano dwa numery pisma Pionier Szczeciński, tygodnika regionalnego przeznaczonego dla bieżących potrzeb napływającej do miasta ludności. Komitet redakcyjny tworzyli: Ignacy Brożyna, Leon Mocydlarz i Czesław Sobczyk. W czerwcu tegoż roku zaczął ukazywać się „Szczecin. Tygodnik Miasta Morskiego”, którego zadaniem była popularyzacja idei Szczecina, polskiego miasta u ujścia Odry oraz spraw morskich i zagadnień związanych z odbudową i rozbudową polskiej gospodarki morskiej. W skład komitetu redakcyjnego wchodzili: Roman Łyczywek, Czesław Piskorski i Stanisław Telega. W roku 1947 zmieniono podtytuł na „Tygodnik Pomorza Zachodniego”. W roku 1948 redaktorem naczelnym został Feliks Jordan. W czerwcu tegoż roku zmieniono nazwę pisma na „ Tygodnik Wybrzeża” oraz rozszerzono zakres i zasięg poruszanej problematyki na całość polskiego wybrzeża.

Publikacje książkowe

Pierwszą książką wydaną przez PPiK była „Chemia nieorganiczna” autorstwa M. Krawczyka. Broszurę w styczniu 1946 roku złożył F. Berlling. Kolejno wydano następujące tytuły:

  • 1946 - P. Zaremba, Cz. Piskorski: „Polski Szczecin” ,
  • 1946 – P. Zaremba: „ Polska flaga w Szczecinie”,
  • 1946,1947 – Cz. Piskorski: „Zabytki piastowskiego Szczecina”,
  • 1947 – W. Lachnitt: „Pod znakiem Gryfa”,
  • 1947 - T. Jakubowicz: „Polska odrodzona na Pomorzu Zachodnim”,
  • 1948 - Z. Walicka – Neymanowa: „Dziwne przygody Szczurka Gryzimurka,
  • 1948 - T. Karpowicz: „Legendy pomorskie”,
  • 1948 - T. Karpowicz: „Żywe wymiary”,
  • 1948 - Cz. Piskorski: „ Ze Szczecina przez Świnoujście do Międzyzdrojów”,
  • 1948 - O. Syrovatka: „Jak olbrzym Podobłok został milicjantem”, tłum. W. Lachnitt,
  • 1949 - G. de Maupassant: „Prawdziwa miłość”, tłum. K. Łyczywek.

Inne publikacje

  • 1945 – pierwsze pocztówki polskiego Szczecina,
  • 1945 – Plan centralnych dzielnic Szczecina z polskimi nazwami. Oprac. M. Sławiński,
  • 1948 - Rocznik-Informator Pomorza Zachodniego. Rok 1945-1948. Pod red. Włodzimierza Goszczyńskiego.
  • 1949 - Plan i informator miasta Szczecina.

Ponadto wydawano liczne dokumenty życia społecznego:

afisze teatralne, kinowe, cyrkowe, sportowe, koncertowe, festiwalowe; programy teatralne, biuletyny informacyjne, druki ulotne, pierwszy spis abonentów telefonicznych, rozkład jazdy PKP i PKS, kalendarzyki, gazetki ścienne, gry towarzyskie i okolicznościowe telegramy.

Działalność pozawydawnicza

Agencja Reklamy

Powstała dla wygody miejscowego przemysłu, handlu, instytucji publicznych i społecznych oraz biur i osób prywatnych [...] ma za zadanie praktycznie służyć życiu gospodarczemu i społeczno-kulturalnemu miasta Szczecina oraz dbać o jego wygląd estetyczny. Agencją kierowali Stefan Pełczyński i Stefan Mróz. Zakres działalności: przyjmowanie wszelkich dozwolonych druków do rozplakatowania w dogodnych punktach miasta; wykonywanie druków, ogłoszeń, ulotek i równoczesne ich rozplakatowywanie; przyjmowanie ogłoszeń do miejscowych i krajowych pism oraz wydawnictw propagandowych; pozyskiwanie reklam kinowych oraz tramwajowych; przygotowywanie programów teatralnych; opracowywanie planów kampanii reklamowych; stała reklama w gablotkach i pilonach świetlnych oraz słupach ogłoszeniowych. Zbierano również ogłoszenia do „Planu miasta Szczecina” oraz „Rocznika-Informatora Pomorza Zachodniego”. Ponadto Agencja wykonywała wszelkie niezbędne druki: listowniki, formularze, rachunki, bloczki, nalepki itp.; prowadziła sprzedaż pocztówek oraz kartek „zajęte przez Polaka”; przyjmowała zlecenia na papierowe torebki.

Hurt i komis książek

Spółdzielnia prowadziła hurtową sprzedaż wydawnictw własnych oraz książek otrzymywanych stopniowo w komis od 18. innych wydawców. Wydawnictwa własne były sprzedawane za pośrednictwem składów głównych, na terenie Szczecina i całego kraju. Ponadto utrzymywano kontakty z Naczelną Dyrekcją Bibliotek i Tygodniową Biblioteką Obiegową oraz z miejscowymi placówkami: Biblioteką WRN, Biblioteką Miejską (obecną Książnicą Pomorską).

Księgarnie

Trzy działające w Szczecinie księgarnie oprócz sprzedaży książek i materiałów piśmiennych prowadziły również wypożyczalnię książek. Leon Królak osobiście uruchomił księgarnie w Kołobrzegu i Kamieniu Pomorskim. Ogółem na terenie Pomorza Zach. działało 7 księgarni. W r. 1948 rozpoczęto budowę nowej księgarni przy al. Wojska Polskiego 41 – na ten cel zaciągnięto kredyt inwestycyjny.

Wytwórnia stempli

Działała pod kierunkiem Jana Piechockiego i zapewniała wyrób pieczątek i stempli praktycznie wszystkim organizującym sie przedsiębiorstwom i placówkom Szczecina.

Dział papierniczy

Kierowany przez Stanisława Ławickiego był niezbędny dla całokształtu działalności Spółdzielni.

Wytwórnia kartonów i torebek

Pod kierunkiem Stanisława Góreckiego realizowała zamówienia od wszystkich przedsiębiorstw, zakładów przemysłowych i spółdzielni, którym niezbędne dla zbytu towarów były tego rodzaju opakowania. 

Popularyzowanie wiedzy o książce

S-nia zorganizowała dwie wystawy przygotowując jednocześnie materiały popularyzatorskie. W listopadzie 1946 roku miała miejsce wystawa „Książka i jej powstanie”. Każdy odwiedzający otrzymał odbijany na miejscu rysunek Kazimierza Podsadeckiego „Zamek w Szczecinie”. We wrześniu roku 1947 zorganizowano wystawę „Książka jako pomoc naukowa” adresowaną głównie do młodzieży szkolnej. Na wystawie można było poznać różne techniki drukarskie. Książkę propagowano również na stoiskach w ramach konferencji ,sympozjów i zjazdów. Zachęcano do prowadzenia bibliotek zakładowych. W 1947 roku L. Królak zapoczątkował w Szczecinie coroczne kiermasze w ramach „Dni Oświaty, Książki i Prasy”.

Kres działalności

Wielobranżowość i samowystarczalność Spółdzielni nie znalazła uznania u władz centralnych. Zarzucano jej regionalizm, kwestionowano program wydawniczy, próbowano nakłonić do zamieszczania przedruków artykułów ogólnych kosztem tekstów ważnych dla mieszkańców miasta i regionu. 6 marca 1948 roku L. Królak musiał ustąpić, a nowym prezesem wybrano R. Łyczywka. W 1948 roku upaństwowiono drukarnię, przystąpiono do stopniowej likwidacji Spółdzielni. Rozprowadzaniem książek zajął się nowo powstały „Dom Książki”. Z dniem 1 stycznia 1950 roku Spółdzielnia zakończyła działalność.

Do tradycji Spółdzielni nawiązywała założona w 1990 roku z inicjatywy R. Łyczywka „Polskie Pismo i Książka. Spółka Wydawnicza z o.o.”.

Bibliografia

  • Chocianowicz Bogdan. Pasja życia W: Kurier Szczeciński 1970, nr 163, s. 4.
  • Gałaj Renata. Polskie Pismo i Książka. W: Encyklopedia Szczecina. T.2. Pod red. Tadeusza Białeckiego. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2000, s. 125-126. ISBN 83-7241-089-5.
  • Jesswein Rafał. Leon Królak 1911-1972. Pośród wysiłków i przeciwności. W: Ku Słońcu 125. Księga z miasta umarłych. Pod red. Mariusza Czarnieckiego. Szczecin: Wydawnictwo Glob, 1987, s. 123-128. ISBN 87-7007-135-X.
  • Królak Leon. Obozowe uniwersytety. W: Moja droga do wiedzy. Wspomnienia. Przedm. J. Chałasiński ; wstęp F. Starzec. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 144-157.
  • Liskowacki Artur Daniel. Nie było dla nas miejsca W: Kurier Szczeciński 1991, nr 54, s. 7.
  • Piskorski Czesław. Jak rodziła się polska kultura i oświata w Szczecinie. W: „Jantarowe Szlaki”. Kwartalnik Turystyczno-Krajoznawczy Województw Północnych 1977, nr 3, s.36-39.
  • Piskorski Czesław. „Polskie Pismo i Książka” w Szczecinie (1945-1950). W: Przegląd Zachodniopomorski. T. XXV, z. 1. Szczecin: Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Instytut Zachodniopomorski, 1981, s. 89-101.
  • Piskorski Czesław. Upowszechnianie wiedzy o Szczecinie i Pomorzu Zachodnim w pierwszych latach po wyzwoleniu (1945-1948.). W: Pionierskie lata kultury szczecińskiej. Materiały z sesji popularnonaukowej odbytej w Szczecinie 13 V i 28 X 1985 r. Pod red. Kazimierza Kozłowskiego. Szczecin: Szczecińskie Towarzystwo Kultury, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego, 1986, s. 261.
  • Rocznik-Informator Pomorza Zachodniego. Rok 1945-1948. Szczecin: Polskie Pismo i Książka, 1948.
  • Sprawozdanie Zarządu Spółdzielni „Polskie Pismo i Książka” za rok 1948. [Maszynopis, Archiwum Państwowe w Szczecinie, PPiK. Vol. 23].
  • Zebranie konstytucyjne. [Rękopis, Archiwum Państwowe w Szczecinie, PPiK, Księga protokołów. Sygn. 2].

Przypisy

  1. Polskie Pismo i Książka. Księga protokołów. Sygn. 2. Archiwum Państwowe w Szczecinie
  2. Tamże
  3. Piskorski Czesław. Upowszechnianie wiedzy o Szczecinie i Pomorzu Zachodnim w pierwszych latach po wyzwoleniu (1945-1948.) W: Pionierskie lata kultury szczecińskiej. Materiały z sesji popularnonaukowej odbytej w Szczecinie 13 V i 28 x 1985 r. Pod red. K. Kozłowskiego. Szczecin: Szczecińskie Towarzystwo Kultury, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Szczecinie, 1986, s. 261
  4. Piskorski Czesław. „Polskie Pismo i Książka” w Szczecinie (1945-1950). W: Przegląd Zachodniopomorski. T. XXV, z. 1. Szczecin: Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Instytut Zachodniopomorski , 1981, s. 89-101.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Urszula Wenta