Rezydencja myśliwska księcia Jana Fryderyka w Podlesiu (Friedrichswalde)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Rezydencja myśliwska księcia Jana Fryderyka w Podlesiu (Friedrichswalde)
[[Grafika:|240px|Rezydencja myśliwska księcia Jana Fryderyka w Podlesiu (Friedrichswalde)]]
Nazwa niemiecka Friedrichswlade
Lokalizacja Podlesie
Projektant nieznany
Data budowy przełom lat 70. i 80. XVI wieku


Początki myśliwskiej rezydencji w Podlesiu

Początki książęcej rezydencji myśliwskiej w Podlesiu łączą się z działalnością księcia Jana Fryderyka (1542-1600), który – jak podaje Joachim Wedel – na przełomie lat 70. i 80. XVI wieku w części Puszczy Goleniowskiej, określonej w dokumencie z 1309 roku, jako merica Czac i leżącej nad strumieniem (torrentem siue riuulum) Szoych siue Szuch [1], za zachętą swego doradcy Petera Kamecke, wybudował jagt-haus zum Sacke, który potem zaczęto nazywać Friedrichs-wald [2] . Rezydencja składała się z wielu obiektów mieszkalnych i gospodarczych, wielkich stawów, fos, ogrodów, otaczały ją wsie i folwarki. Augsburczyk Filip Hainhofer [3] , przebywający w Podlesiu od 8 do 10 września 1617 roku w swym dzienniku podróży zawarł szczegółowy opis prawdziwie książęcego, wspaniałego domu myśliwskiego, co bardzo obszerny jest. Augsburczyk zwrócił uwagę na Wielką Salę, wyposażoną w kominki i piece, którą wypełniały sprzęty myśliwskie, a ściany zdobiły rogi jeleni. Na parterze dworu znajdowała się Komnata Jelenia (Hirschenstube). Apartament księcia mieścił się na środkowym piętrze, przylegała do niego rotunda (Rondel), okna wkoło mająca (…) z jej okien widok jest na podwórzec. Poniżej sypialni księcia Filipa usytuowana była kaplica. Hainhofer zanotował, że w kamerze pana mego są w podłodze drzwiczki (Fällin, Falltür) niewielkie, tuż nad amboną umieszczone, by Jaśnie Wielmożny Książę, chorym będąc, kazania u siebie mógł słuchać [4] . Piętro nad pokojami Filipa zajmowała księżna. Okna jej komnaty wychodziły na ogród, który zdobiły piękne alejki, zielenią zewsząd okryte, i klomby owocowe, a także równo wytyczne rabaty kwietne i warzywne [5]. Na piętrze zajmowanym przez księcia znajdowała się sala jadana (Tafelstube), takoż pięknymi wielkimi porożami zdobiona. Uwagę przybysza zwróciły też inne budowle: zbrojownia (Zeughauss), magazyn myśliwski (Zeug-oder Jägerhaus), dziedzińce i stajnie, o których napisał: Ów dom myśliwski bardzo dużo ma stajni (Stallungen) i dwa obszerne podwórce (Höfe), tak wielkie, że na każdym wieloma powozami (Kutschen) naraz obrócić można [6]. Z opisu Hainhofera jednoznacznie wynika, iż założenie zamkowe musiało być bardzo rozległe, wskazuje na to zarówno ilość budynków, które je tworzyły, ale i wielkość dziedzińców. Hainhofer nie pisze, co trzeba podkreślić, że zamek był drewniany.

Rezydencja myśliwska w Podlesiu na bordiurze mapy Eilharda Lubinusa

W 1617 roku panorama Podlesia znalazła się w bordiurze mapy Eilharda Lubinusa. Na rycinie widać dwa główne dwupiętrowe budynki z wieżyczkami, przy budynku po prawej stronie zauważyć można rampę (nowe schody) wspomnianą przez Wedla. Dość starannie wyrysowano dziedzińce: po lewej stronie jest podwórzec z klombem opisanym przez Hainhofera. Na ten dziedziniec wychodziły okna z komnaty księcia i księżnej. Drugie podwórze upiększa fontanna, do której wodę doprowadzał wodociąg (Wasserkunst) zaczynający się w okolicach Inicy Nowogardzkiej (Ihnazoll), który także zaznaczony został na mapie. Częścią rezydencji był renesansowy park. Oprócz głównych budowli ukazano też kilka innych budynków, wśród których można się domyślać: dwóch wielkich stajni, w których były miejsca dla ogromnej ilości koni (Hainhoferowi opowiedziano, że świętej pamięci książę elektor Jan Jerzy z Brandenburgii często w trzysta koni po trzy tygodnie na polowaniach tu bywał ), zbrojowni (Zeughaus) i magazynu myśliwskiego (Zeug-oder Jägerhaus).

Informacje na temat rezydencji w materiałach archiwalnych

Informacje o innych obiektach przekazują inwentarze domeny z 1590 i 1593 roku. Na ich podstawie wiadomo, że w skład zamkowego kompleksu wchodziły: piekarnia (Backhaus), wozownia (Wagenhaus), dom wartowników (Torwärterhaus), kuźnia (Schmiede), pralnia księżnej (Waschhaus der Herzogin ), dom/magazyn myśliwych (Jägerhaus), pracownia krawiecka (Schneiderei), karczma (Krug) . W głównym budynku mieszkali obok księcia: ochmistrz (Oberkämmerer), marszałek (Obermarschall), kaznodzieja dworski (Hofprediger), lekarz (Hofarzt), zarządca domeny (Amtshauptmann), rentmistrz (Rentmeister), damy dworskie, pokojówki, błazen dworski i karlica. Wszystkie komnaty miały szyby w oknach , kunsztowne zamki, kominki i kaflowe piece, pokoje były wyposażone w czworokątne stoły, stoły składane, krzesła, ławy, szafy i półki. Ściany zdobiły gobeliny, obrazy i poroża jeleni, w wielkiej sali tanecznej wisiał imponujący żyrandol. W kaplicy były dwa czarne krzesła pokryte skórą, pozytyw z oponą, na której był wyszyty herb biskupów kamieńskich, widniejący też na arrasie przed ołtarzem, dwa wielkie mosiężne lichtarze, brązowe jedwabne przykrycie ołtarza, biały lniany obrus, mały kobierzec, na którym był wizerunek Jezusa, zegar, ogromny czternastoramienny kandelabr, dwa duże kielichy, jeden mały z osadzonymi kamieniami szlachetnymi wraz z pateną i serwetą ze złotymi zdobieniami, srebrny pozłacany dzbanuszek. Największą jej ozdobą był ołtarz i ambona, wspólne dzieło księcia Barnima IX (1501-1573) i zatrudnionych przez niego rzemieślników. W dotychczasowej literaturze przeważa pogląd, iż po śmierci Bogusława XIV (1637) dwór myśliwski Jana Fryderyka i okolice Friedrichswalde zostały zniszczone przez wojska szwedzkie, ciągnące ze Stargardu do Szczecina. Uważa się, iż z zamku została tylko kaplica, na której miejscu prawie wiek później wybudowano kościół [7] . Przekonania o całkowitym zniszczeniu zamku Jana Fryderyka nie potwierdzają dokumenty zachowane w aktach Kamery Wojenno-Skarbowej w Szczecinie, Konsystorza Prowincji Pomorskiej w Szczecinie, Urzędu Domenalno-Rentowego Podlesie-Kołbacz oraz Rejencji Szczecińskiej znajdujące się w Archiwum Państwowym w Szczecinie. Z zachowanego inwentarza domeny podleskiej sporządzonego w czerwcu 1653 roku [8] z polecenia Wielkiego Elektora wynika, iż większość budynków tworzących rezydencję Jana Fryderyka przetrwała Wojnę Trzydziestoletnią, choć okradziono je z wartościowego wyposażenia. Inwentarz domeny potwierdza istnienie i precyzuje położenie kilku ciekawych obiektów znanych z opisów Joachima von Wedla, Filipa Hainhofera i z mapy Eilharda Lubinusa, takich, jak:

  • Dwa stoły łowieckie, z których jeden był dziesięciokątną płytą z granitu o średnicy 1, 25 m. i grubości 0, 10 m. z inskrypcją: mensa venatoria Johanis Georgii S.R.I. archicamerarii et electoris. Anno 1598 (stół myśliwski Jana Jerzego arcykomornika Świętego Cesarstwa Rzymskiego i elektora. Roku 1598) . Obydwa stoły dotrwały do XX wieku, jeden w ogrodach nadleśniczego w Podlesiu, drugi, był w posiadaniu pana Borstede (Borgstede -?) z okolic Goleniowa.
  • Trophaeum in rei memoriam – kolumna z mosiężnymi tablicami upamiętniająca wielkie polowanie urządzone we wrześniu 1597 roku , w którym brał udział teść Jana Fryderyka, elektor Jan Jerzy. Elektor ustrzelił wówczas wyjątkowo okazałego jelenia, co zostało nie tylko wymalowane, na co najmniej dwóch obrazach, ale – jak pisze Joachim Wedel - książę Jan Fryderyk w miejscu, gdzie ów potężny jeleń padł i gdzie odbyła się uczta myśliwych postawił w lesie pomnik, trophaeum in rei memoriam, pomnik taki, jakie wznosili niegdyś na polach bitew i tam, gdzie odnosili zwycięstwa starożytni Persowie, Grecy i Rzymianie . Kolumna ta istniała jeszcze w 1653 roku.
  • Ackerhofe, Polny Dwór znajdujący się na mapie Lubinusa, to najpewniej znany z innych przekazów Greiffshof. W Dworze Gryfa mieszkała lekarka księżnej (Hofmuhme, Grossmagd) ze swymi pomocnicami.
  • Heidhuss, Puszczański Dom, również oznaczony na mapie Lubinusa, to być może obiekt opisany w 1653 roku, jako Czerwony Domek Brandenburski - Rothe Brandenburgisches Hausschen.
  • Młyn wodny na Inie, przy którym była śluza. Barki płynące ze Szczecina i Goleniowa do Stargardu i w drugą

stronę, zatrzymywano tu, by opłaciły cło.

  • Poniżej młyna zaczynał się wodociąg (grosse Wasser Kunst), znany pomiędzy innymi z mapy Lubinusa, który rurami doprowadzał świeżą wodę do zamku. Dwie rury znajdujące się w pobliżu młyna wykonane były z mosiądzu, każda z nich miała 6 stóp długości, przekrój - 1 stopę i 5 cali, mosiądz, z którego były wykonane - 1 ½ cala grubości.


Przypisy

  1. Klempin 1868, 150-155; Hoogeweg 1924, 152.
  2. Wedel 1882, 291.
  3. Hainhofer 2000, 70-74.
  4. Hainhofer 2000, 73
  5. Hainhofer 2000, 73.
  6. Hainhofer 2000, 73.
  7. Brüggemann 1784, 228.
  8. 13 czerwca 1653 roku; APS, KWS, 42, k. 1.


Bibliografia

  • Brüggemann L.W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern: Welcher die Beschreibung der zu dem Gerichtsbezirk der Königl. Landescollegien in Stettin gehörigen Hinterpommerschen Kreise enthält, Bd. 2, Th.1, Stettin 1784
  • Hainhofer F, Filipa Hainhofera dziennik podróży zawierający obrazki z Frankonii, Saksonii, Marchii Brandenburskiej i Pomorza w roku 1617. Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego, t. IX, przekład i opracowanie K. Gołda, Szczecin 2000
  • Kościelna J.A., Z dziejów rezydencji myśliwskiej księcia Jana Fryderyka w Podlesiu (Friedrichswalde), w: Stargardia tom IX, s. 127-154.
  • Wedel J, Hausbuch des Herrn Joachim von Wedel auf Krempzow Schloss und Blumberg erbgesessen, hrsg. Julius Freiherrn von Bohlen Bohlendorff, Tübingen 1882





Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Joanna Kościelna