Roland Głowacki: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 846: Linia 846:
 
[[Kategoria:Sportowcy]]
 
[[Kategoria:Sportowcy]]
 
[[Kategoria:Piłkarze]]
 
[[Kategoria:Piłkarze]]
 +
[[Kategoria:Piłkarze wodni]]
 
[[Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Centralnym]]
 
[[Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Centralnym]]

Wersja z 16:22, 5 sty 2012

Roland Głowacki (1923-2005) - aktor teatralny, filmowy i telewizyjny, reżyser

Życiorys

Roland Głowacki urodził się 4 grudnia 1923 roku w Ostrowcu Świętokrzyskim. Pochodził z zamożnej rodziny. Jego dziadek był właścicielem cegielni. Ojciec, Mieczysław Kordian, był jednym z pierwszych w kraju pilotów. Szkołę pilotażu ukończył we Francji. W czasie I wojny światowej był internowany przez Niemców. Po tragicznej śmierci amerykańskiego przyjaciela, Rolanda, imię to nadał swojemu synowi, podtrzymując tym samym tradycję literackich imion męskich przedstawicieli rodu Głowackich.

Wbrew rodzicom, którzy myśleli o karierze muzycznej syna, Roland Głowacki wykazywał liczne zainteresowania sportowe. Oprócz piłki nożnej uprawiał także piłkę wodną. Wraz z drużyną KSZO Ostrowiec wywalczył tytuł mistrza Polski w tej dyscyplinie. Obiecującą karierę sportową przerwała wojna. W czasie okupacji służył w partyzantce Armii Krajowej. Po wojnie z tego powodu był wielokrotnie wzywany na przesłuchania i aresztowany na 48 godzin. Po opuszczeniu Ostrowca, spełniając życzenie mamy i babci (ojciec zginął w obozie w Dachau), postanowił zostać lekarzem. Po zdaniu egzaminów, studiował w poznańskiej Akademii Medycznej, jednak po trzecim roku, nie czując powołania do przyszłego zawodu, studia przerwał. Wyjechał z Poznania do Łodzi, gdzie zarabiał na życie m.in. jako instruktor pływacki i fryzjer. Po namowie koleżanki spróbował sił w łódzkim Teatrze Lalek „Arlekin”. W sezonie 1950/1951 (od 1 IX 50 do 31 I 51) należał do stałego zespołu aktorskiego tego teatru. Później związał się z warszawskim Artosem (1951-1954), gdzie grał i reżyserował. Kolejno występował na scenach Zielonej Góry, Częstochowy, Łodzi, Olsztyna i Elbląga. Po etapie występów estradowych, w 1961 roku złożył eksternistyczny egzamin aktorski. W 1957 roku rozpoczęła się przygoda aktora z filmem. Mimo znakomitych warunków zewnętrznych i wybornego warsztatu aktorskiego, reżyserzy wyjątkowo rzadko obsadzali aktora w filmach. Poza jedną, pierwszoplanową rolą Juliusza, w obrazie Jerzego Kawalerowicza Prawdziwy koniec wielkiej wojny, aktor wystąpił w kilku rolach drugoplanowych i epizodach, z których do historii polskiego filmu przeszły - rola porucznika Rolanda w Orle L. Buczkowskiego i Morderca w Pociągu J. Kawlerowicza.

Od 1963 roku aktor związany był ze Szczecinem. Tu zagrał kilkadziesiąt ról na deskach Państwowych Teatrów Dramatycznych (Teatr Polski, Teatr Współczesny). Po reorganizacji placówki w 1975 roku aż do śmierci był aktorem Teatru Polskiego w Szczecinie. Na szczecińskiej scenie zadebiutował w Piątej kolumnie Hemingwaya w reżyserii Zbigniewa Cybulskiego. Stworzył wiele niezapomnianych ról, m.in. Jana Kazimierza w Cydzie Corneille'a , hrabiego Westmorelanda w Henryku IV Shakespeare'a, księcia Augusta Wilhelma w Dziesięciu paradoksach Grudy. Ostatnią rolą jaką zagrał przed emeryturą był Smietanicz w Mandacie Erdmana. Nie zerwał jednak kontaktu ze sceną, występując czasem gościnnie. W 2003 roku u boku aktorów seniorów Mariana Noska, Antoniego Szubarczyka, Zbigniewa Witkowskiego, Bohdana Janiszewskiego wystąpił w roli Jana Nepomucena Pożarskiego w adaptacjiChłopców Stanisława Grochowiaka w reżyserii Adama Opatowicza. Tę rolę szarmanckiego filuta, popijającego koniak w tajemnicy przed prowadzącymi placówkę zakonnicami i flirtującego z pensjonariuszkami, krytycy i publiczność zgodnie uznali za kreację życia aktora. Roland Głowacki grał ją, będąc już cieżko chorym. W tym samym roku wystąpił w głośnej, dwudziestopięcioodcinkowej radiowej adaptacji Porfiriona Osiełka K.I. Gałczyńskiego w reżyserii Adama Opatowicza.

Aktor zmarł 24 września 2005 roku w Szczecinie. Pochowany został na Cmentarzu Centralnym (kw. 1A-3-18).

Żonaty z Krystyną. Ma syna Macieja.

Uchodził za jednego z najlepszych aktorów szczecińskich scen.

Teatr

Role teatralne

Postać Tytuł sztuki Autor Reżyseria Teatr Data premiery
Obsada aktorska Błyszczący klucz Jerzy Cis Roland Głowacki Artos Warszawa 1954
Doktór Asystujący Chirurg Aleksander Korniejczuk Zbigniew Koczanowicz Teatr Ziemi Lubuskiej Zielona Góra 7 listopada 1954
Edward Plummer Świerszcz za kominem Karol Dickens Zbigniew Koczanowicz Teatr Ziemi Lubuskiej Zielona Góra 8 stycznia 1955
Jan Kanty Doręba Gwałtu, co się dzieje Aleksander Fredro Stanisław Milski Teatr Ziemi Lubuskiej Zielona Góra 9 marca 1955
Seweryn Pan Damazy Józef Bliziński Kazimierz Czyński Teatr Ziemi Lubuskiej Zielona Góra 18 lutego 1956
Kapitan Huzarzy Pierre Aristides Breal Zbigniew Koczanowicz Teatr Ziemi Lubuskiej Zielona Góra 25 maja 1956
Hrabia Almawiwa Cyrulik sewilski Pierre A. Beaumarchais Jan Maciejowski Teatr Ziemi Lubuskiej Zielona Góra 25 maja 1957
Jakub de Randol Prawa męża Guy de Maupassant Maria Kaniewska Teatr 7.15 Łódź 12 listopada 1958
Canouville, Constant, Rissout Madame Sans-Gene Victorien Sardou Roman Sykała Teatr 7.15 Łódź 31 stycznia 1959
Agent policji Dziewczęta z fotografii Gian Paolo Callegari Roman Sykała Teatr 7.15 Łódź 23 maja 1959
Staszek Wesele Stanisław Wyspiański Stanisław Bugajski Teatr im. Stefana Jaracza Olsztyn-Elbląg 26 listopada 1960
Jerzy Noc cudów Konstanty Ildefons Gałczyński Stanisław Bugajski Teatr im. Stefana Jaracza Olsztyn-Elbląg 18 marca 1961
Mr Jefferson Kuglarze Zdzisław Skowroński Tadeusz Żuchniewski Teatr im. Stefana Jaracza Olsztyn-Elbląg 5 kwietnia 1962
Mr Bottomhollow, Mr Rottenton Burzliwe życie Lejzorka Rojsztwańca Ilja Erenburg Tadeusz Żuchniewski Teatr im. Stefana Jaracza Olsztyn-Elbląg 6 czerwca 1962
Szambelan; Pan z brodą Nagi król Eugeniusz Szwarc Jowita Pieńkiewicz Teatr im. Stefana Jaracza Olsztyn-Elbląg 23 lutego 1963
Murillo Fizycy Friedrich Durrenmatt Tadeusz Żuchniewski Teatr im. Stefana Jaracza Olsztyn-Elbląg 28 kwietnia 1963
Filip Rawlings Piąta kolumna Ernest Hemingway Zbigniew Cybulski Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 20 grudnia 1963
II Oficer śledczy Przygody dobrego wojaka Szwejka Jaroslav Hasek Jan Maciejowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 20 grudnia 1964
Wachmistrz; Zbrojmistrz Matka Courage i jej dzieci Bertold Brecht Zbigniew Mak Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 20 marca 1965
Lekarz II, Prokurator Przychodzę opowiedzieć Jerzy Broszkiewicz Hieronim Konieczka Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 1 maja 1965
Jakub Troszin Dzieci słońca Maksym Gorki Jan Maciejowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 9 października 1965
Rowley, Surrey Mordercy i świadkowie Tadeusz Polanowski Jan Maciejowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 24 czerwca 1966
Gracjano Otello William Shakespeare Jan Maciejowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 1 października 1966
Pastor Moser Zbójcy Fryderyk Schiller Edmund Pietryk Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 3 grudnia 1966
Riedinger Przygoda z Vaterlandem Leon Kruczkowski Aleksander Rodziewicz, Janusz Marzec (współpr.) Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 24 maja 1967
Lord Hastings Ryszard III William Shakespeare Jan Maciejowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 29 września 1967
Twardosz Dożywocie Aleksander Fredro Janusz Marzec Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 13 października 1967
Soczewka Niezwykła przygoda Pana Kleksa Jan Brzechwa Jan Maciejowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 14 stycznia 1968
Aga Cesarsko-królewski narzeczony Ludwik Askenazy Jan Maciejowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 4 maja 1968
Pan III Królowa przedmieścia Konstanty Krumłowski Ewa Kołogórska Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 22 września 1968
Major Kozakiewicz Brzeg Ryszard Liskowacki Jan Maciejowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 8 listopada 1968
Członek Chóru; Maska Wyzwolenie Stanisław Wyspiański Jan Maciejowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 14 lutego 1969
Mężczyzna I Rzecz listopadowa Ernest Bryll Krystyna Skuszanka, Jerzy Krasowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 20 kwietnia 1969
Hrabia Westmoreland Henryk IV William Shakespeare Jan Maciejowski Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 12 czerwca 1969
Urzędnik policji Sonnenbruchowie Leon Kruczkowski Józef Gruda Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 12 września 1969
Inspektor Hornberg; Profesor Wierusz-Kowalski; Doktor Curie; Lekarz Portret Marii Józef Gruda Józef Gruda Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 16 listopada 1969
Filozof; Biczownik Eros i Psyche Jerzy Żuławski Maciej Prus Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 28 lutego 1970
Ojciec Wesele Stanisław Wyspiański Józef Gruda Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 10 maja 1970
Krzysztof Jadzia wdowa Ryszard Ruszkowski Henryk Tadeusz Czarnecki Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 9 lipca 1970
Barach Księżniczka Turandot Carlo Gozzi Wojciech Jesionka Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 25 listopada 1970
Chuck Wszystko w ogrodzie Edward Albee Czesław Staszewski Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 4 lutego 1971
Jan Kazimierz; Don Fernand Cyd Corneille-Morsztyn-Wyspiański Józef Gruda Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin; Sala Bogusława w Zamku Książąt Pomorskich 30 kwietnia 1971
Mayordomus Księżniczka na opak wywrócona Calderon Pedro de la Barca Ewa Kołogórska Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 27 czerwca 1971
Adwokat Pan Puntila i jego sługa Matti Bertold Brecht Czesław Staszewski Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 16 kwietnia 1972
Albrecht Hohenzollern Śmierć Kopernika Józef Gruda Józef Gruda Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 8 lutego 1973
Huzar, Król Kram z piosenkami Leon Schiller Barbara Fijewska Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 8 września 1973
Padron Toni Awantura w Chioggi Carlo Goldoni Jitka Stokalska Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 10 marca 1974
Pan Michaś Wodewil warszawski Zdzisław Gozdawa, Wacław Stepień Czesław Staszewski Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 19 października 1974
Książę August Wilhelm Dziesięć paradoksów prokuratora Kempnera Józef Gruda Józef Gruda Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 1 lutego 1975
Żandarm Gorący Janosik, czyli na szkle malowane Ernest Bryll Jan Skotnicki Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 11 października 1975
Wysocki Warszawianka Stanisław Wyspiański Wanda Laskowska Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 20 grudnia 1975
Nano Ta mała ziemia Georgi Dżagarow Andrzej Ziębiński Teatr Polski Szczecin 6 czerwca 1976
Niebieski Wyprawa po zielony metal Jerzy Jesionowski Ewa Kołogórska Teatr Polski Szczecin 5 listopada 1976
Mężczyzna Kartoteka Tadeusz Różewicz Jan Jeruzal Teatr Polski Szczecin 25 maja 1977
Obsada aktorska Rzeźnia Sławomir Mrożek Bohdan Cybulski Teatr Polski Szczecin 26 listopada 1977
Ekonom Pan Tadeusz Adam Mickiewicz Janusz Bukowski Teatr Polski Szczecin 4 lutego 1978
Mąż Dacza Ireneusz Iredyński Wanda Laskowska Teatr Polski Szczecin 28 czerwca 1979
Weiswort Źródło - Wanda Cyprian Kamil Norwid Henryk Baranowski Teatr Polski Szczecin; Sala Księcia Bogusława X 6 października 1979
Pleischhacker Co u pana słychać? Krzysztof Kąkolewski Janusz Bukowski Teatr Polski Szczecin; Sala Prób 9 października 1979
Straż leśna Czerwony Kapturek Eugeniusz Szwarc Ewa Kołogórska Teatr Polski Szczecin 24 listopada 1979; Dom Kultury „Korab” Stoczni im. A. Warskiego w Szczecinie
Brat Jan Romeo i Julia William Shakespeare Janusz Bukowski Teatr Polski Szczecin 21 czerwca 1980
Obsada aktorska Pójdź ze mną Mirosław Gruszczyński Mirosław Gruszczyński Teatr Polski Szczecin 28 lutego 1981
Obsada aktorska Odprawa posłów greckich Jan Kochanowski Bernard Ford Hanaoka Teatr Polski Szczecin 6 marca 1981
Diabeł I Igraszki z diabłem Jan Drda Andrzej Rozhin Teatr Polski Szczecin 18 marca 1982
Obsada aktorska Zemsta Aleksander Fredro Andrzej Rozhin Teatr Polski Szczecin 5 czerwca 1982
Strażnik pierwszy Czapa, czyli śmierć na raty Janusz Krasiński Zbigniew Wilkoński Teatr Polski Szczecin 1 października 1982
Brat Tomasz Miarka za miarkę William Shakespeare Irena Wollen Teatr Polski Szczecin - Sala Księcia Bogusława X 3 grudnia 1982
Konsul White Dwie głowy ptaka Władysław Terlecki Andrzej Rozhin Teatr Polski Szczecin 21 maja 1983
Mnich Klucz od przepaści Krzysztof Gruszczyński Jerzy Wąsowicz Teatr Polski Szczecin 10 grudnia 1983
Strach-Na-Chmury karczmarz Doña Rosita, czyli kukły i maczuga Federico Garcia Lorca Lena Szurmiej Teatr Polski Szczecin 19 maja 1984
Slazikowski Dom otwarty Michał Bałucki Ewa Kołogórska Teatr Polski Szczecin 8 marca 1985
Obsada aktorska Sługa Don Kiszota Wojciech Bąk Andrzej May Teatr Polski Szczecin 7 grudnia 1985
Dworzanin II Życie jest snem Pedro Calderon de la Barca Andrzej May Teatr Polski Szczecin 27 marca 1987
Olimp Walerianowicz Smietanicz Mandat Nikołaj Erdman Aleksandr Wilkin Teatr Polski Szczecin 15 listopada 1987
Patris Czerwone nosy Peter Barnes Włodzimierz Nurkowski Teatr Polski Szczecin 16 października 1993
Dyr Piórkowski, Franciszek Ferdydurke Witold Gombrowicz Ryszard Major Teatr Polski Szczecin 4 czerwca 1994
Strażnik, Policjant, Anioł Stróż Burzliwe życie Lejzorka Rojtszwańca Ilja Erenburg Jan Szurmiej Teatr Polski Szczecin 7 stycznia 1995
Jan Nepomucen Pożarski Chłopcy Stanisław Grochowiak Adam Opatowicz Teatr Polski Szczecin 27 marca 2003
Wódz Faust Johann Wolfgang Goethe Ryszard Major Teatr Polski Szczecin 8 listopada 2003



Zdjęcia ze spektakli teatralnych (z arch. Teatru Polskiego)



Prace reżyserskie

Tytuł Autor Reżyseria Forma twórczości Teatr Data premiery
Błyszczący klucz Jerzy Cis Roland Głowacki Reżyser Artos Warszawa 1954
Mordercy i świadkowie Tadeusz Polanowski Jan Maciejowski Asystent reżysera Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 24 czerwca 1966
Cyd Corneille-Morsztyn-Wyspiański Józef Gruda Asystent reżysera Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 30 kwietnia 1971
Pan Puntila i jego sługa Matti Bertold Brecht Czesław Staszewski Asystent reżysera Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 16 kwietnia 1972
Śmierć Kopernika Józef Gruda Józef Gruda Asystent reżysera Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 28 lutego 1973
Kram z piosenkami Leon Schiller Barbara Fijewska Asystent reżysera Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) Szczecin 8 września 1973
Awantura w Chioggi Carlo Goldoni Jitka Sokalska Asystent reżysera Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) Szczecin 10 marca 1974



Role w Teatrze TV

Postać Tytuł sztuki Autor Reżyseria Realizacja telewizyjna Teatr TV data premiery
Sielski W małym domku Tadeusz Rittner Aleksander Rodziewicz Jan Maciejowski TVP Szczecin 18 marca 1966
Obsada aktorska Dziwak Nazim Hikmet Maryna Broniewska TVP Szczecin 10 maja 1968
Obsada aktorska Ryszard III William Shakespeare Jan Maciejowski Teatr Współczesny w Szczecinie; TVP Szczecin 6 września 1968
Obsada aktorska Tylko 63 dni Ryszard Liskowacki Czesław Staszewski Ryszard Zawidowski TVP Szczecin 17 maja 1970
II oficer Listy z morza Andrzej Perepeczko Czesław Staszewski Ryszard Zawidowski TVP Szczecin 14 grudnia 1973
Obsada aktorska Joanna Teresa Sobańska-Dąbrowska, Henryk Boukołowski Jerzy Wójcik Ryszard Zawidowski TVP Szczecin 19 stycznia 1976
Obsada aktorska Relacja Jerzy Wójcik Jerzy Wójcik Ryszard Zawidowski TVP Szczecin 6 września 1976
Obsada aktorska Matka Courage Bertold Brecht Andrzej Rozhin TVP Szczecin 15 sierpnia 1983
Zygmunt Scenarzyści Maciej Zenon Bordowicz Andrzej May Ryszard Zawidowski TVP Szczecin 13 lipca 1987



Film

Role filmowe

Postać Tytuł filmu Reżyseria Rok produkcji Data premiery
Juliusz, mąż Róży Zborskiej Prawdziwy koniec wielkiej wojny Jerzy Kawalerowicz 1957 10 października 1957
Porucznik Roland, mechanik Orzeł Leonard Buczkowski 1958 7 lutego 1959
Morderca Pociąg Jerzy Kawalerowicz 1959 6 września 1959
Gość na przyjęciu Lucyny Samson Andrzej Wajda 1961 11 września 1961
Oficer policji Pamiętnik pani Hanki Stanisław Lenartowicz 1963 30 sierpnia 1963
Hans Kruger Sobótki Paweł Komorowski 1965 23 czerwca 1966
Francuz, więzień obozu koncentracyjnego Jarzębina Czerwona Ewa i Czesław Petelscy 1969 17 stycznia 1970
Morderca Józka, członek bandy Sępa Album polski Jan Rybkowski 1970 8 maja 1970
Obsada aktorska Biała wizytówka (serial TV) - odc. 2 Sweet Home Filip Bajon 1986 3 stycznia 1989
Obsada aktorska Paderewskiego życie po życiu Stefan Szlachtycz 1999 1999



Nagrody

  • 1968 – nagroda indywidualna ministra kultury i sztuki w IV konkursie „Bliżej teatru”, który się odbył w Nysie (20 października)
  • 1969 – nagroda zespołowa za wybitne osiągniecia w upowszechnianiu kultury dla zespołu artystycznego Teatrów Dramatycznych w Szczecinie przez realizację sztuki Ryszarda Liskowackiego Brzeg, przyznana przez Prezydium WRN z okazji 24 rocznicy wyzwolenia Szczecina (25 kwietnia)



Ciekawostki

  • Po bardzo przekonująco zagranej roli porucznika Rolanda w w filmie Orzeł, środowisko marynarzy okrętów podwodnych uznało Rolanda Głowackiego za jednego z nich. Aktor do końca życia jeździł na spotkania Bractwa Okrętów Podwodnych, którego został członkiem rzeczywistym, a nie – co z dumą zaznaczał – honorowym.



Źródła

Bibliografia

  • Almanach sceny polskiej 1950/51, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1952 (w publikacji błędnie podane imię)
  • Almanach sceny polskiej 1968/69 (pod. red. Stanisława Marczaka-Oborskiego), WAiF, Warszawa 1970
  • Almanach sceny polskiej 1979/80 (pod red. Kazimierza Andrzeja Wysińskiego), Instytut Sztuki PAN, WAiF, Warszawa 1982
  • Almanach sceny polskiej 1982/83 (pod red. Kazimierza Andrzeja Wysińskiego), Instytut Sztuki PAN, WAiF, Warszawa 1987
  • Encyklopedia Szczecina t. 1 A-O (pod red. Tadeusza Białeckiego, autor hasła Ryszard Markow), Szczecin 1999
  • Katarzyna Stróżyk, Ostatni dżentelmen Rzeczypospolitej, „Kurier Szczeciński” z dn. 27 czerwca 2008

Inne

  • Fotografie z archiwum Teatru Polskiego w Szczecinie
  • Strona internetowa Instytutu Teatralny im. Z. Raszewskiego w Warszawie: www.e-teatr.pl
  • Strona internetowa PWSFTViT w Łodzi: www.filmpolski.pl



IES64.png
Autor opracowania: Andrzej Androchowicz