Ulica Środowa: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (zamienił w treści „Strasse” na „Straße”)
Linia 12: Linia 12:
 
| google_street = https://maps.google.pl/maps?q=%C5%9Arodowa,+Szczecin&hl=pl&ie=UTF8&ll=53.425391,14.56117&spn=0.006316,0.016512&sll=53.456939,14.466906&sspn=0.006427,0.016512&t=h&hnear=%C5%9Arodowa,+Szczecin,+Zachodniopomorskie&z=17&layer=c&cbll=53.425391,14.56117&panoid=STY0OEOaF2TkqLmbFBVIbQ&cbp=12,122.09,,0,0
 
| google_street = https://maps.google.pl/maps?q=%C5%9Arodowa,+Szczecin&hl=pl&ie=UTF8&ll=53.425391,14.56117&spn=0.006316,0.016512&sll=53.456939,14.466906&sspn=0.006427,0.016512&t=h&hnear=%C5%9Arodowa,+Szczecin,+Zachodniopomorskie&z=17&layer=c&cbll=53.425391,14.56117&panoid=STY0OEOaF2TkqLmbFBVIbQ&cbp=12,122.09,,0,0
 
| ulica_nazwa_mapa =%8Crodowa}}
 
| ulica_nazwa_mapa =%8Crodowa}}
 +
[[Kategoria:Ulice Szczecina]]
 
[[Kategoria:Stare Miasto (ulice)]]
 
[[Kategoria:Stare Miasto (ulice)]]
 
{{DEFAULTSORT:Środowa}}
 
{{DEFAULTSORT:Środowa}}
Linia 56: Linia 57:
  
 
{{Autor|[[User:Schulz|Jan Iwańczuk]]}}
 
{{Autor|[[User:Schulz|Jan Iwańczuk]]}}
 +
[[Kategoria:Ulice Szczecina]]
 
[[Kategoria:Stare Miasto (ulice)]]
 
[[Kategoria:Stare Miasto (ulice)]]
 
[[Kategoria:Historyczne ulice Szczecina]]
 
[[Kategoria:Historyczne ulice Szczecina]]

Wersja z 11:44, 17 kwi 2013

Ulica Środowa
Śródmieście
Ulica Środowa
Ulica Środowa
  Nazwa pełna Środowa
  Inne nazwy Bursztynowa
  Nazwa niemiecka Mittwochstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 122,1
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Ulica Przekupniów (Hakenstraße), obecnie ulica Środowa

Górna część obecnej ulicy Środowej (Mittwochstraße), na odcinku od ulicy Panieńskiej do Rynku Warzywnego już w pierwszej połowie XIV wieku określana była nazwą "ulicy przekupniów" (platea penesticorum, 1345, iuxta penesticos, 1351), hakenstrate, 1410, 1532). Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Przekupniów należały parcele od nr 620 [970/Mittwochstraße 1] do nr 624-625 [966-965/ Mittwochstraße 5-6].

Nazwa tej ulicy związana jest z liczną grupą ulicznych przekupniów (hake, haker, hoke, hoker), tj. straganiarzy, zajmujących się drobną sprzedażą detaliczną artykułów spożywczych, także tranu, dziegciu (smoły), mydła, w późniejszym czasie także świecami itp. W Lubece rozróżniano przekupniów o następujących specjalnościach: "botterhaken", czyli handlujących masłem, "kesehaken", czyli handlujących serem, "spekhaken", czyli handlujących słoniną, oraz "smersepehaken", czyli handlujących szarym mydłem.

"[…] Żaden z nich nie mógł [prowadzić] odręcznej sprzedaży solonej ryby ani mięsa ani pieczeni z dziczyzny ani śledzi i ani temu podobnych rzeczy" (keyn habe sal wedder visch noch flesch, noch wiltbrede, noch heringk vorkopen noch keyner hande desser dinge). Pozostały drobny handel był domeną właścicieli straganów, tj. kramarzy (kramere), po łacinie (institores). W hierarchii społecznej kramarze stali nieco wyżej od przekupniów, jednak w Szczecinie nie nadali żadnej z ulic trwałej nazwy, chociaż za określenie nazwy ulicy mogłyby uchodzić następujące zapisy w dokumentach źródłowych, cyt.: "obok budynków kramarzy" (apud casas institorum, 1325), "na działkach kramarzy" (in crambodis, 1345, ad crambodas, 1346). Stragany te położone były na ówczesnym Rynku Rybnym (Rynek Warzywny) (versus forum piscium, 1351) i przy ulicy (Wielkiej) Odrzańskiej (casae institorum versus plateam Odere, 1351). Budynek ich stowarzyszenia (kumpanienhus, 1428) mieścił się przy ulicy Przekupniów. W późniejszym czasie spotykamy również inne siedziby tego bractwa, jedną przy ulicy Starej Kotlarskiej (Kleine Domstraße Nr. 13 [690/244), gdzie wspomniany jest "budynek wewnątrz siedziby kramarzy" (hus bin kraemhave, 1451), którą określono również nazwą "Dziedzińca Kramarskiego" (kramerhaue, 1493). Druga siedziba mieściła się przy ulicy Kuśnierskiej, faktycznie wymieniona jako "buda kramarska" (kramer bude, 1497, 1523).

Cech przekupniów znika z listy zawodów w 1514 roku, a określenie "kramarz" wkrótce ustępuje wytworniejszej nazwie "kupiec", zachowując się jednocześnie jako nazwa własna w niektórych wyrażeniach słownych i zwrotach potocznych. Również występujące w źródłach łacińskie określenia typu "dom kupiecki zwany składem handlowym" (domus mercatoria que dicitur sellehus, 1325), czy "budynek zebrań zwany składem handlowym" (domus consulum que selhus dicitur, 1344), dotyczą zapewne siedzib drobnego handlu, gdyż słowo "sell" w określeniu "sellhus" oznacza sprzedaż ("sellen"), zwłaszcza detaliczną (en detail – w drobnym handlu). Tzw. wielkim kupcom, czyli hurtownikom, członkom gildii kupieckiej, za siedzibę służył Dom Żeglarza (zeghlerhus, 1405), położony przy ulicy Szewskiej (Schuhstraße 18 [863/386]), który w owych czasach pełnił rolę późniejszej Giełdy, usytuowanej obok, w budynku na rogu ulicy Szewskiej i Panieńskiej, naprzeciw Ratusza (po 1945 roku ruiny giełdy zostały rozebrane, a na jej miejscu wybudowano budynek mieszkalny z tzw. "wielkiej płyty"). Nazwa ulicy Przekupniów dotrwała do 1856 roku, później w ramach porządkowania nazw ulic została wchłonięta przez ulicę Środową(Mittwochstraße).

Historia ulicy Środowej (Mittwochstraße)

Ulicą Dolnego Starego Miasta z widocznym podziałem na trzy odcinki, posiadającej powiązany z nimi pomost ładunkowy, jest równoległa do omawianej już ulicy Kurza Stopka, ulica Środowa. Jej miano (Medwekenstrate, 1344, 1345, platea medweken, 1345, Mittwochen Strass, 1594, Mittwochsstrass, 1721), wiąże się z osiadłą tu niegdyś, w jej środkowej części, rodziną Middweke, której nazwisko, mające związek z dniem tygodnia – "środa", rzadko pojawia się w księgach miejskich. Według niektórych historyków nazwa ta może pochodzić od tzw. "targów środowych", jakie miałyby tu odbywać się w każdą środę tygodnia. Przeczy temu jednak niewielka szerokość tej ulicy, poza tym, mimo, że obok położone są dwa targowiska, Rynek Rybny i Targ Warzywny, źródła nie wspominają, by na którymś z nich targi odbywały się tylko w jednym dniu tygodnia, czyli w środę.

Nazwa ulicy przebyła taką samą drogę rozwoju, jak omawiana już nazwa ulicy Kurzej Stopki. Początkowo wiąże się z usytuowanym przy wylocie ulicy pomostem ładunkowym, wymienianym w źródłach już w 1306 roku jako Pomost Środowy. Mówiło się, że dany obiekt "[położony był] tuż obok " (iuxta Meddewekens pontem, 1306), lub "przy " (apud Middewekenes brugge, 1308), również "przy " (apud pontem Middewekenes, 1309 – 1314), a także "przed ", (ante pontem Middewekenes, 1309), ale już w 1326 roku, i w następnych pojawiają się wzmianki związane z usytuowaną u wylotu pomostu ulicą, zwaną odtąd ulicą Środową, np. "[dom usytuowany] na ulicy, określanej nazwą " (in platea quae dicitur middewekenesbrugge, 1326), "w pobliżu pomostu na ulicy zwanej ulicą <środową>" (prope pontem in platea dicta Medwekenstrate, 1344), "na ulicy <środowej> przed pomostem o tej samej nazwie [skierowanym] w kierunku miasta" (in platea medweken ante pontem ibidem, 1345), "przed pomostem [skierowanym] w kierunku ulicy <środowej>" (ante pontem Medwekenstrate, 1345), "w pobliżu pomostu [zwanego] " (circa pontem middewekens brugghe, 1351).

Ulica Środowa była wyraźnie podzielona na trzy odcinki, górny, pomiędzy ulicą Panieńską i dawnym Rynkiem Rybnym, zwany ulicą (platea penesticorum, 1345), środkowy, stanowiący właściwą ulicę <środową> (Medwekenstrate, 1344) i dolny, pomiędzy ulicą Małą Odrzańską a nabrzeżem Bollwerk, zwany (depen orde, 1535), zakończony wznoszącą się na końcu ulicy bramą miejską, tzw. Furtą Młyńską, której nazwę znamy dopiero od XVII wieku (Mehltor, 1681).

Nazwa dolnej części ulicy Środowej, noszącej oficjalnie do 1856 roku nazwę "Neue Tief" (Nowa Głębia), związana jest z istniejącym tu niegdyś obniżeniem terenu przed słowiańskim obwałowaniem miasta przedlokacyjnego (porównaj obniżenie równoległej do niej ulicy Rybaki, a także Osiek), jak również sporą głębokością rzeki. Dotarcie ówczesnej zabudowy miasta do głębokiego nurtu Odry stworzyło tu dogodne warunki do usytuowania w tym miejscu najstarszego portu Szczecina, gdyż głębokość rzeki w tym miejscu sięgała do 2 metrów. W księgach szosowych z połowy XVI wieku odcinek ten określano, cyt.: "przy ulicy w miejscu zwanym " (in der aderstrate up dem depen orde, 1535), zapewne dla przeciwwagi do starej głębi przy ulicy Rybaki, określanej tam nazwą "Löckenitz" (w pomorskim dialekcie z Mecklemburgii-Pomorza Przedniego wyraz "Lock" to określenie zagłębienia, obniżenia, depresji).

Jak podaje C. Fredrich (1925, 340, 1929, 92 i n.), przed murem miejskim, od strony południowej, przylegał do furty budynek wagi miejskiej, gdzie ważono wyroby z miedzi (copperwage, 1509, dat copperhus, 1545), oraz miejski skład wyrobów z miedzi (Kupferraum, Rates Kupferwage, 1509). Skład ten, odbudowany na nowo w 1563 roku (określany nazwą "alte Kupferraum", "Rates Kupferwage"), długi na 75 stóp i szeroki na 32 (1 stopa, mocno zróżnicowana w zależności od lokalnych warunków, liczyła od 27,3 cm do ok. 40 cm), posiadał dwa, położone jeden nad drugim strychy. W 1681 roku zwany był składem mąki i miedzi (Mehl- und Kupferhaus), a w szwedzkim katastrze z 1706 roku wspomniany został jako "podzielony [składający się z kilku pomieszczeń] skład do przechowywania mąki, zwany dawniej pomieszczeniem do przechowywania wyrobów miedzianych (ein abgeteiltes Mehlhaus, das übrige wird Kupferraum genannt, 1706). Stąd też przejście w murze miejskim określano odtąd nazwą Furty Mącznej (Mehltor). Pomiędzy bramą Mączną a kolejną bramą, Bramą Rybacką, wznosił się budynek sprzedaży detalicznej tzw. "dolny dom handlowy" ("Unterste Sellhaus" lub "Nieder – Sellhaus", oraz dawny "dom kramarzy" (Budenhaus), także przylegające bezpośrednio do muru miejskiego (zburzone w 1828 roku). Jak można to obejrzeć na zdjęciu z 1863 roku, obydwa składy po odbudowie jako już jeden budynek pod nazwą "Budenhaus", w latach 1827-1890 zajmował parcele położone przy nabrzeżu Am Bollwerk od nr 1095 do nr 1093, przechodząc nad wylotem ulicy Mitwochstraße [przed 1856=Am Bollwerk 1095-1094/12-13-Am Bollwerk 1093/14, w latach 1857-1890=Bollwerk 12-14]).

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy "Mittwochstraße" należały parcele ulicy Przekupniów (Hakenstraße) od nr 620 [970/1] do nr 624-625 [966-965/5-6], następnie parcele właściwej ulicy Środowej od nr 626 [1058/24] do nr 633 [1074/13], oraz parcele ulicy Nowej Głębi (Neue Tief) od nr 634 [Neutief 1059/23] do nr 637-639 [Neutief 1062-1064] i od nr 643 [Neutief 1068-Bollwerk 15/Neutief 14] do nr 640 [Neutief 1065 (Am Bollwerk 1093) Am Bollwerk 1068/Neutief 17 (Bollwerk 14-15)].

Podobnie jak w przypadku ulicy Kurzej Stopki i Rybaki, po 1856 roku w ramach akcji porządkowania nazw ulic, wszystkie trzy odcinki otrzymały nazwę ulicy Mitwochstraße. Po 1945 roku ulicę nazwano Bursztynową, obecnie w związku z odtworzeniem zabudowy dolnego miasta powróciła nazwa ulicy Środowej, w niektórych jednak publikacjach pojawia się od czasu do czasu nazwa ulicy Czwartkowej, jakby nazwanej tu przez przekorę, są to jednak przypadki jednostkowe, a nazwa Środowa utrwala się na dobre. Dolny odcinek ulicy, dawna ulica Nowa Głębia, bezpowrotnie znikła z planów miasta przy okazji budowy tzw. Trasy Nadodrzańskiej.

Galeria

Bibliografia



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk