Ulica Bulwar Piastowski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 24: Linia 24:
 
Nabrzeże ''Bollwerk'' było przez kilka wieków głównym nabrzeżem średniowiecznego Szczecina i przede wszystkim służyło miastu jako port handlowy. Użyte tu określenie „''Bollwerk''” (pisane jako „''bolwerk''” lub „''Bohlwerk''”) oznaczało nie tylko brzeg rzeki jako taki, ale również każde jego drewniane umocnienie z grubych bali, wał ochronny, a nawet groblę. <ref>bolwerk – w języku środkowo-dolnoniemieckim drewniane umocnienie z grubych bali; zob. ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'' von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen [[1878]]. Tom VI, s. 76. Natomiast górnoniemieckie słowo „''Bohle''” oznacza tu - dyl, gruba deska, tarcica; „''bohlen''” - dylować, wykładać drewnem, deskami.</ref> Z czasem pierwotne znaczenie tego określenia tak skutecznie znikło ze świadomości językowej, że zaczęto tak mówić również o kamiennych nabrzeżach. Na całej długości muru miejskiego ciągnącego się wzdłuż brzegów rzeki Odry usytuowane były tzw. [[Bramy wodne|bramy wodne]] (furty), a u wylotu ulic przechodzących przez te bramy, położone były wysunięte w kierunku rzeki pomosty ładunkowe, przerzucone ponad bagnistym brzegiem Odry. Do czasu budowy trwałego nabrzeża z zacumowanych na rzece statków przemieszczano nimi towary do spichlerzy wybudowanych wzdłuż murów miejskich, a przygotowane do wysyłki przenoszono na statki. <ref>Szczecinianie, budując w latach [[1550]] – [[1571]] nabrzeże przed [[Średniowieczne mury obronne Szczecina|murami miejskimi]], wielkim nakładem kosztów poszerzyli zasięg dotychczas istniejącego brzegu na szerokość 30 łokci (18,9 m) w głąb rzeki („''in den Fluss vorgestoßen''”). W dokumencie z roku [[1560]] wspomniano, iż Odra po obu stronach była znacznie zamulona [to samo można zanotować w kronikach z początku [[2001]] roku], wskutek czego przy stojących tam budach kramarzy wbito w rzekę mnóstwo pali, co umożliwiło utwardzenie gruntu pod budowę nabrzeża w kierunku Mostu Długiego. Por. C. Fredrich, ''Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins'' w: [[Baltische Studien|BSt]] NF Bd. XXVII, Stettin [[1925]], s. 345, przyp. 1.</ref>
 
Nabrzeże ''Bollwerk'' było przez kilka wieków głównym nabrzeżem średniowiecznego Szczecina i przede wszystkim służyło miastu jako port handlowy. Użyte tu określenie „''Bollwerk''” (pisane jako „''bolwerk''” lub „''Bohlwerk''”) oznaczało nie tylko brzeg rzeki jako taki, ale również każde jego drewniane umocnienie z grubych bali, wał ochronny, a nawet groblę. <ref>bolwerk – w języku środkowo-dolnoniemieckim drewniane umocnienie z grubych bali; zob. ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'' von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen [[1878]]. Tom VI, s. 76. Natomiast górnoniemieckie słowo „''Bohle''” oznacza tu - dyl, gruba deska, tarcica; „''bohlen''” - dylować, wykładać drewnem, deskami.</ref> Z czasem pierwotne znaczenie tego określenia tak skutecznie znikło ze świadomości językowej, że zaczęto tak mówić również o kamiennych nabrzeżach. Na całej długości muru miejskiego ciągnącego się wzdłuż brzegów rzeki Odry usytuowane były tzw. [[Bramy wodne|bramy wodne]] (furty), a u wylotu ulic przechodzących przez te bramy, położone były wysunięte w kierunku rzeki pomosty ładunkowe, przerzucone ponad bagnistym brzegiem Odry. Do czasu budowy trwałego nabrzeża z zacumowanych na rzece statków przemieszczano nimi towary do spichlerzy wybudowanych wzdłuż murów miejskich, a przygotowane do wysyłki przenoszono na statki. <ref>Szczecinianie, budując w latach [[1550]] – [[1571]] nabrzeże przed [[Średniowieczne mury obronne Szczecina|murami miejskimi]], wielkim nakładem kosztów poszerzyli zasięg dotychczas istniejącego brzegu na szerokość 30 łokci (18,9 m) w głąb rzeki („''in den Fluss vorgestoßen''”). W dokumencie z roku [[1560]] wspomniano, iż Odra po obu stronach była znacznie zamulona [to samo można zanotować w kronikach z początku [[2001]] roku], wskutek czego przy stojących tam budach kramarzy wbito w rzekę mnóstwo pali, co umożliwiło utwardzenie gruntu pod budowę nabrzeża w kierunku Mostu Długiego. Por. C. Fredrich, ''Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins'' w: [[Baltische Studien|BSt]] NF Bd. XXVII, Stettin [[1925]], s. 345, przyp. 1.</ref>
 
=== Bramy, furty, pomosty ===
 
=== Bramy, furty, pomosty ===
[[Carl Johann Fredrich|Carl Fredrich]] wymienia nazwy siedmiu bram <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von [[Hugo Lemcke]], zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin [[1926]], s. 70 i n.</ref>: [[Brama Kłodna|Bramy Kłodnej]], [[Ulica Rybaki|Bramy Rybackiej]], [[Ulica Środowa|Mącznej]], [[Ulica Kurza Stopka|Bramy Byczej]] (zwanej także Cebulową), [[Ulica Osiek|Bramy Mariackiej]], [[Ulica Darguja|Bramy Mostu Długiego]] i [[Ulica Bednarska|Bramy Pomostu Mniszego]]. Wspomina także o dwóch furtach bez nazwy, jednej w przedłużeniu ulicy [[Ulica Opłotki|Opłotki]] (''Hackgasse''), i drugiej prowadzącej do najstarszego portu miasta z ulicy o nazwie [[Ulica Mostowa (Stare Miasto)|''Havening'']], co widoczne jest także na rycinie [[Widoki Szczecina Fransa Hogenberga|G. Brauna i F. Hogenberga]] z roku [[1588]]. Liczba pomostów ładunkowych była mniejsza; wg Fredricha są to pomosty: [[Ulica Lazurowa|Pomost Koronny] (w rejonie [[Ulica Wyszaka|osady klasztornej]]), [[Ulica Kłodna|Pomost Rzezaków]], [[Ulica Rybaki|Pomost Rybny]], [[Ulica Środowa|Pomost Środowy]], [[Ulica Kurza Stopka|Pomost Kurzej Stopki]], [[Ulica Osiek|Kleryków]], [[Ulica Darguja|Pomost Długi]] i [[Ulica Bednarska|Pomost Mniszy]]. Pomosty, zbudowane z drewna, z czasem, po umocnieniu nabrzeża, uległy skróceniu, a dwa z nich, Rzeźniczy i Długi, przeistoczyły się w [[Most Kłodny]] oraz [[Most Długi]], osiągając drugi brzeg rzeki. W 2. połowie [[XVIII wiek]]u znaczenie pomostów zaczęło zanikać. To właśnie pomosty ładunkowe nadały nazwy prowadzących doń ulicom, co wynika z wpisów w księgach miejskich i innych dokumentach, w rodzaju „ulica [...] prowadziła w kierunku tego lub owego pomostu”, o czym piszemy przy omówieniu kolejnych ulic [[Stare Miasto|Starego Miasta]]. Z kolei  bramy, jak wymieniono powyżej w części nosiły inne nazwy, wchodząc jednocześnie w [[Obwarowania miejskie Szczecina|miejski system obronny]]. Podczas pruskiej rozbudowy fortyfikacji bramy wodne ostały się i ostatecznie zostały rozebrane dopiero w [[1827]] roku.  
+
[[Carl Johann Fredrich|Carl Fredrich]] wymienia nazwy siedmiu bram <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von [[Hugo Lemcke]], zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin [[1926]], s. 69 i n.</ref>: [[Brama Kłodna|Bramy Kłodnej]], [[Ulica Rybaki|Bramy Rybackiej]], [[Ulica Środowa|Mącznej]], [[Ulica Kurza Stopka|Bramy Byczej]] (zwanej także Cebulową), [[Ulica Osiek|Bramy Mariackiej]], [[Ulica Darguja|Bramy Mostu Długiego]] i [[Ulica Bednarska|Bramy Pomostu Mniszego]]. Natomiast Martin Wehrmann wspomina dziewięciu bramach wodnych <ref>M. Wehrmann, ''Geschichte der Stadt Stettin''. Stettin [[1911]], s. 88.</ref>, także o dwóch furtach bez nazwy, jednej w przedłużeniu ulicy [[Ulica Opłotki|Opłotki]] (''Hackgasse''), i drugiej prowadzącej do najstarszego portu miasta z ulicy o nazwie [[Ulica Mostowa (Stare Miasto)|''Havening'']], co widoczne jest także na rycinie [[Widoki Szczecina Fransa Hogenberga|G. Brauna i F. Hogenberga]] z roku [[1588]]. Liczba pomostów ładunkowych była mniejsza; wg Fredricha są to pomosty: [[Ulica Lazurowa|Pomost Koronny]] (w rejonie [[Ulica Wyszaka|osady klasztornej]]), [[Ulica Kłodna|Pomost Rzezaków]], [[Ulica Rybaki|Pomost Rybny]], [[Ulica Środowa|Pomost Środowy]], [[Ulica Kurza Stopka|Pomost Kurzej Stopki]], [[Ulica Osiek|Kleryków]], [[Ulica Darguja|Pomost Długi]] i [[Ulica Bednarska|Pomost Mniszy]]. Pomosty, zbudowane z drewna, z czasem, po umocnieniu nabrzeża, uległy skróceniu, a dwa z nich, Rzeźniczy i Długi, przeistoczyły się w [[Most Kłodny]] (''Bombrük'', 1570), i [[Most Długi]] (''Lange Brück'', 1570), osiągając drugi brzeg rzeki. W 2. połowie [[XVIII wiek]]u znaczenie pomostów zaczęło zanikać. To właśnie pomosty ładunkowe nadały nazwy prowadzących doń ulicom, co wynika z wpisów w księgach miejskich i innych dokumentach, w rodzaju „ulica [...] prowadziła w kierunku tego lub owego pomostu”, o czym piszemy przy omówieniu kolejnych ulic [[Stare Miasto|Starego Miasta]]. Z kolei  bramy, jak wymieniono powyżej w części nosiły inne nazwy, wchodząc jednocześnie w [[Obwarowania miejskie Szczecina|miejski system obronny]]. Podczas pruskiej rozbudowy fortyfikacji bramy wodne ostały się i ostatecznie zostały rozebrane dopiero w [[1827]] roku.  
* '''Brama Kłodna''' (''Baumtor''), wspomniana w dokumentach jako ''bomdor'' (1397), ''bomdore'' (1511), także ''Bombruggen Dore'' (1554). Umożliwiała przejście z ulicy [[Ulica Kłodna|„rzeźników”]] (''Knochenhauerstraße'') do pomostu „rzezaków” (''Küterbrücke''), wymienionego w najstarszej księdze miejskiej jako ''pons fartorum'' (1310) <ref>M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352)''. Stettin [[1921]], dokument nr 479, r. 1310.</ref>; najstarsza wzmianka o niej występuje w zapisie o „kamiennym budynku [wzniesionym] obok [usytuowanej] w murze miejskim bramy Kłodnej” (''casus lapideas super valvam bomdor'', 1397). <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''... op. cit., s. 70.</ref>. Sam pomost natomiast służył przede wszystkim rzeźnikom zwanych „''knochenhauer''” do przeprawy bydła na pastwiska usytuowane na pobliskiej wyspie [[Wyspa Grodzka|Grodzkiej]], zwanej wówczas Łąką Rzeźników (''Knocherhauerwiese''), a także rzezakom (''kuter'') do przeładunku mięsa z położonej nieopodal rzeźni (''kuterhus'', 1405). <ref>Tamże.</ref>. Dokładne usytuowanie Bramy Kłodnej możemy ustalić, porównując na planach sprzed 1945 roku ustawienie stojących naprzeciwko siebie, nie istniejących obecnie budynków przy wylocie ulicy Kłodnej na nabrzeże. Były to budynki ''Baumstraße'' 15 [19] i ''Bollwerk'' 9. <ref>C. Fredrich, ''Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins''... op. cit., s. 341 i n.</ref>
+
* '''Brama Kłodna''' (''Baumtor''), wspomniana w dokumentach jako ''bomdor'' (1397), ''bomdore'' (1511), także ''Bombruggen Dore'' (1554). Umożliwiała przejście z ulicy [[Ulica Kłodna|„rzeźników”]] (''Knochenhauerstraße'') do pomostu „rzezaków” (''Küterbrücke''), wymienionego w najstarszej księdze miejskiej jako ''pons fartorum'' (1310) <ref>M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352)''. Stettin [[1921]], dokument nr 479, r. 1310.</ref>; najstarsza wzmianka o niej występuje w zapisie o „kamiennym budynku [wzniesionym] obok [usytuowanej] w murze miejskim bramy Kłodnej” (''casus lapideas super valvam bomdor'', 1397). <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''..., op. cit., s. 70.</ref>. Sam pomost natomiast służył przede wszystkim rzeźnikom zwanych „''knochenhauer''” do przeprawy bydła na pastwiska usytuowane na pobliskiej wyspie [[Wyspa Grodzka|Grodzkiej]], zwanej wówczas Łąką Rzeźników (''Knocherhauerwiese''), a także rzezakom (''kuter'') do przeładunku mięsa z położonej nieopodal rzeźni (''kuterhus'', 1405). <ref>Tamże, s. 70.</ref>. Dokładne usytuowanie Bramy Kłodnej możemy ustalić, porównując na planach sprzed 1945 roku ustawienie stojących naprzeciwko siebie, nie istniejących obecnie budynków przy wylocie ulicy Kłodnej na nabrzeże. Były to budynki ''Baumstraße'' 15 [19] i ''Bollwerk'' 9. <ref>C. Fredrich, ''Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins''. W: [[Baltische Studien|BSt]] NF Bd. XXVII, Stettin [[1925]], s. 341 i n.</ref>
* '''Brama Rybacka''' (''Fischertor'') umożliwiała przejście z ulicy Rybaki do pomostu zwanego Pomostem Rybnym (''pons piscium'', 1309, ''pons piscatorum'', 1309). <ref>M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch''... op. cit., dokument nr 359, r. 1309, także dok. nr 367, r.1309.</ref> Pomiędzy wysuniętą przed murami obronnymi bramą Rybacką a kolejną bramą, Bramą Mączną, wznosił się długi spichlerz wybudowany w drugiej połowie [[XVI wiek]]u i przylegający od strony rzeki bezpośrednio do muru miejskiego (''Nieder–Sellhaus''). <ref>B. Wachowiak B., ''Port średniowiecznego Szczecina'', Gdańsk [[1955]], s. 34 i n.</ref>
+
* '''Brama Rybacka''' (''Fischertor'') umożliwiała przejście z ulicy Rybaki do pomostu zwanego Pomostem Rybnym (''pons piscium'', 1309, ''pons piscatorum'', 1309). <ref>M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch''..., op. cit., dokument nr 359, r. 1309, także dok. nr 367, r.1309.</ref> Pomiędzy wysuniętą przed murami obronnymi bramą Rybacką a kolejną bramą, Bramą Mączną, wznosił się długi spichlerz wybudowany w drugiej połowie [[XVI wiek]]u i przylegający od strony rzeki bezpośrednio do muru miejskiego (''Nieder–Sellhaus''). <ref>B. Wachowiak B., ''Port średniowiecznego Szczecina'', Gdańsk [[1955]], s. 34 i n.</ref>
* '''Brama Mączna''' (''Mehlthor'', 1681); była to brama miejska wznosząca się na końcu ulicy Środowej (''Mittwochstraße''), o której mówiło się, iż prowadziła do Pomostu Środowego (''middewekenes pons'', 1306). <ref>M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch''... op. cit., dokument nr 68, r. 1306.</ref> Nie znamy jej wcześniejszej średniowiecznej nazwy. Być może związana była z nazwą pomostu do którego prowadziła lub z położonym od jej południowej strony budynkiem wagi do ważenia wyrobów z miedzi (''copperwage'', 1509) <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''... op. cit., s. 35.</ref>. Nazwa „Brama Mączna”, którą wymieniono w [[1681]] roku, związana była z wspomnianym powyżej budynkiem wagi przebudowanym w [[1563]] roku na skład mąki i miedzi (''Mehl- und Kupferhaus'') <ref> Tamże, s. 38.</ref>
+
* '''Brama Mączna''' (''Mehlthor'', 1681); brama miejska usytuowana na końcu ulicy Środowej (''Mittwochstraße''), o której mówiło się, iż prowadziła do Pomostu Środowego (''middewekenes pons'', 1306). <ref>M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch''..., op. cit., dokument nr 68, r. 1306.</ref> Nie znamy jej wcześniejszej średniowiecznej nazwy. Być może związana była z nazwą pomostu do którego prowadziła lub z położonym od jej południowej strony budynkiem wagi do ważenia wyrobów z miedzi (''copperwage'', 1509) <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''..., op. cit., s. 35.</ref>. Nazwa „Brama Mączna”, którą wymieniono w [[1681]] roku, związana była z wspomnianym powyżej budynkiem wagi przebudowanym w [[1563]] roku na skład mąki i miedzi (''Mehl- und Kupferhaus'') <ref> Tamże, s. 38.</ref>
* '''Brama Bycza''' (''Bollentor''); kolejna furta wodna, określana także nazwą ''Bullenthor''. Jak twierdzi Fredrich jej nazwa związana jest z rodziną o nazwisku Bolle lub Bulle, podobnie jak odcinek obecnej ulicy Koński Kierat, określanej niegdyś ulicą Byczą (''Bollenstraße'') (co odpowiadałoby nazwie „byk”). <ref>Tamże, s. 70.</ref> Z kolei w niektórych opracowaniach polskich historyków nazywana jest Bramą Cebulową. <ref>bolle - w języku środkowo-dolnoniemieckim cebulka kwiatu; zob. ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch''... op. cit. Tom I, s. 381.</ref>Prowadziła do Pomostu Kurzej Stopki (''Hünerbeinbrücke''), wspomnianego w dokumentach źródłowych już w 1307 roku jako ''pons Honesben'' lub ''pons Hunsbein'', także ''Honesbenesbrugge'',  ''Hunsbensbrughe'' i ''hunsbenbrugghe'' (1307, 1311, 1325, 1326, 1351). <ref>Tamże, s. 70; por. M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch''... op. cit., dokument nr 180, r. 1307, dok. nr 510, r. 1311; także dok. nr 1000, i nr 1105, r. 1325;  dok. nr 1166, r. 1326,a także dok. nr 2285 i dok. nr 2420, r. 1351.</ref>
+
* '''Brama Bycza''' (''Bollentor''); kolejna brama wodna, określana także nazwą ''Bullenthor''. Jak twierdzi Fredrich jej nazwa związana jest z rodziną o nazwisku Bolle lub Bulle, podobnie jak odcinek obecnej ulicy Koński Kierat, określanej niegdyś ulicą Byczą (''Bollenstraße'') (co odpowiadałoby nazwie „byk”). <ref>Tamże, s. 70.</ref> Z kolei w niektórych opracowaniach polskich historyków nazywana jest Bramą Cebulową. <ref>bolle - w języku środkowo-dolnoniemieckim cebulka kwiatu; zob. ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch''..., op. cit. Tom I, s. 381.</ref>Stała u wylotu dolnego odcinka ulicy Kurza Stopka zwanego Przy Bramie Byczej (''Am Bullenthor'') i prowadziła do Pomostu Kurzej Stopki (''Hünerbeinbrücke''), wspomnianego w dokumentach źródłowych już w 1307 roku jako ''pons Honesben'' lub ''pons Hunsbein'', także ''Honesbenesbrugge'',  ''Hunsbensbrughe'' i ''hunsbenbrugghe'' (1307, 1311, 1325, 1326, 1351). <ref>Tamże, s. 70; por. M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch''..., op. cit., dokument nr 180, r. 1307, dok. nr 510, r. 1311; także dok. nr 1000, i nr 1105, r. 1325;  dok. nr 1166, r. 1326,a także dok. nr 2285 i dok. nr 2420, r. 1351.</ref>
* '''Brama Mariacka''' (''Marientor''), z umocnieniami miejskimi związana była podobnie, jak położona obok brama położona na wysokości Mostu Długiego. Wysunięta nieco przed zewnętrznym murem miejskim zamykała ulicę Osiek (''Hagenstraße'', umożliwiała dojście do pomostu zwanego Pomostem Kleryków (''pons clericorum'', 1311, ''pons cleria'', 1313, ''papenbrugghe'', 1350, 1476, 1501, 1535). <ref>M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch''... op. cit., dokument nr 506, r. 1311; dok. nr 702, r. 1313; dok. nr 2046, r. 1350, i nr 2627, r. 1352; także ''Die älteren Stettiner Straßennamen''... op. cit., s. 70.</ref> Obie nazwy pomostu związane były z klerykami z kościoła Mariackiego, którzy posiadali udziały w przeładunkach dokonywanych na tym pomoście, usytuowanym na granicy pomiędzy parafiami kościołów [[Kościół św. Mikołaja|św. Mikołaja]] i [[Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie|św. Jakuba]]. <ref>Tamże, s. 70.</ref>
+
* '''Furta wodna bez nazwy''' przebita w murze miejskim prawdopodobnie w drugiej połowie XVI wieku podczas budowy nabrzeża portowego <ref>C. Fredrich, ''Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins''..., op. cit., s. 341 i n.</ref>, na wysokości wąskiej uliczki zwanej w średniowieczu [[Opłotki|„[uliczką] Łaziebną”]] (''de stauele'', 1498), a w późniejszym czasie uliczką Opłotki (''Hack'', 1722).
* '''Furta Mostu Długiego''' (''Tor der Langen Brücke''), kolejna średniowieczna brama zamykająca ulicę [[Ulica Darguja|Mostu Długiego]] (''Langebrückstraße''). Wysunięta przed podwójnymi murami chroniona była od południowej strony przez półokrągłą basztę usytuowaną w murze miejskim oraz odchodzący od niej w kierunku północnym mur przedni, który łączył się z również wysuniętą Bramą Mariacką. Pomiędzy tym murem a głównym murem miejskim, jak to widać na planie z [[1721]] roku <ref>Zob. [[Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI]], rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowany w: M. Wehrmann, ''Geschichte der Stadt Stettin''. Stettin [[1911]], po s. 342.</ref>, usytuowane było przejście, tzw. międzymurze (''Zwinger''), na którym mieściły się budy i podwórza. Mur przedni stanowił jednocześnie tylną ścianą dla stojących na niżej położonym nabrzeżu, zwanym tu Nabrzeżem Garnkowym (''Topfbollwerk''), dwóch składów zwanych „składami górnymi” (''die oberste Sellhäuser''). Między mostem a bramą od północnej stronie położone były schody prowadzące na nabrzeże, i podobne schody po drugiej stronie umożliwiające zejście do dawnego portu osadników niemieckich tzw. „''haveninge''” (1476, 1535). We wspomnianej baszcie w XVIII wieku mieszkała akuszerka. W latach 1730/31 na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I przebudowano Most Długi, który dodatkowo w 1736 roku poszerzono, natomiast bramę, uznaną za wąską i grożącą zawaleniem, jak również basztę zburzono w 1738 roku. W tym samym roku powstała nowa, barokowa Brama Mostu Długiego, powtórnie przebudowana w 1802 r. <ref>C. Fredrich, ''Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I''. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin [[1929]], s. 101-103.</ref>
+
* '''Brama Mariacka''' (''Marientor''), podwójna brama wodna; z umocnieniami miejskimi związana była podobnie jak położona obok podwójna brama przy Moście Długim. <ref>C. Fredrich, ''Die beiden ältesten Karten der Umgebung Stettins'' W: BSt. NF Bd. XXIX. Stettin [[1927]], s. 210, także 212.</ref> Wysunięta nieco przed przednim murem miejskim zamykała ulicę Osiek (''Hagenstraße'', i umożliwiała dojście do pomostu zwanego Księżym Pomostem (''pons clericorum'', 1311, ''pons cleria'', 1313, ''papenbrugghe'', 1350, 1476, 1501, 1535). <ref>M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch''..., op. cit., dokument nr 506, r. 1311; dok. nr 702, r. 1313; dok. nr 2046, r. 1350, i nr 2627, r. 1352; także ''Die älteren Stettiner Straßennamen''..., op. cit., s. 70.</ref> Obie nazwy bramy i pomostu, zarówno łacińska jak i niemieckie, związane były z duchownymi z kościoła Mariackiego, którzy posiadali udziały w przeładunkach dokonywanych na Księżym Pomoście, usytuowanym na granicy pomiędzy parafiami kościołów [[Kościół św. Mikołaja|św. Mikołaja]] i [[Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie|św. Jakuba]]. <ref>Tamże, s. 70.</ref>
* '''Furta Mnisza''' (''Mönchenbrücke Tor'') umożliwiała mnichom z pobliskiego [[Kościół św. Jana Ewangelisty|klasztoru Franciszkanów]] przedostanie się z ulicy Pomostu Mniszego (''Mönchenbrückestraße'') na stanowiący ich własność Mnisi Pomost (''broder brugge'', 1405, ''Monneken Brugge'', 1534), Mönchenbrücke, 1559). Furtę osłaniała stojąca w murze obronnym baszta zwana Okrągłą Wieżą. <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''... op. cit., s. 69 i n.</ref>
+
* '''Brama Mostu Długiego''' (''Langebrückentor'', ''Tor der Langen Brücke''), a właściwie dwie średniowieczne bramy zamykające ulicę [[Ulica Darguja|Mostu Długiego]] (''Langebrückstraße''). <ref>C. Fredrich, ''Die beiden ältesten Karten''..., op. cit., s. 210, także 212.</ref> Pierwsza, wysunięta przed podwójnym murem miejskim broniła wjazdu do miasta przez Most Długi, natomiast druga chroniona była od południowej strony przez półokrągłą basztę wbudowaną w główny mur miejski, który biegnąc wzdłuż nabrzeża łączył się z podwójną, wysuniętą przed murem przednim Bramą Mariacką. Pomiędzy murem przednim i murem głównym, jak widać to na planie z [[1721]] roku <ref>Zob. [[Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI]], rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowany w publikacji Martina Wehrmanna: ''Geschichte der Stadt Stettin''...,op. cit., po s. 342.</ref>, usytuowana była przestrzeń zwana [[w:Międzymurze|międzymurzem]] (''Zwinger''), na której mieściły się budy i podwórza. Mur przedni stanowił jednocześnie tylną ścianą dla dwóch składów zwanych „składami górnymi” (''die oberste Sellhäuser''), stojących na niżej położonym nabrzeżu zwanym w tym miejscu Nabrzeżem Garnkowym (''Topfbollwerk''). <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''..., op. cit., s. 70.</ref> Między mostem a bramą przednią, od północnej strony położone były schody prowadzące na nabrzeże Garnkowe, i podobne schody po drugiej stronie umożliwiające zejście do dawnego portu osadników niemieckich tzw. „''haveninge''” (1476, 1535). W wspomnianej półbaszcie w XVIII wieku mieszkała akuszerka. W latach 1730-1731 na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I przebudowano Most Długi, który dodatkowo w 1736 roku poszerzono, natomiast średniowieczne bramy, uznane za wąskie i grożące zawaleniem, jak również półbasztę zburzono w 1738 roku. W tym samym roku powstała nowa, barokowa Brama Mostu Długiego, powtórnie przebudowana w 1802 r. <ref>C. Fredrich, ''Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I''. W: BSt NF Bd. XXXI. Stettin [[1929]], s. 101-103.</ref>
 +
* '''Furta wodna bez nazwy''' (''Pforte zur Haveling''), przebita w murze miejskim u wylotu uliczki [[Ulica Mostowa (Stare Miasto)|Portowej]], na wysokości dawnego portu osadników niemieckich zwanego „''haveninge''” (1476). <ref>C. Fredrich, ''Die beiden ältesten Karten''..., op. cit., s. 209 i n.</ref>
 +
* '''Brama Pomostu Mniszego''' (''Mönnekendore'', ''Mönchenbrücke Tor''); położona poza obrębem właściwego średniowiecznego poru szczecińskiego, podobnie jak wyżej wymieniona „furta wodna bez nazwy”, umożliwiała mnichom z pobliskiego [[Kościół św. Jana Ewangelisty|klasztoru Franciszkanów]] przedostanie się z ulicy Pomostu Mniszego (''Mönchenbrückestraße'') na stanowiący ich własność Mnisi Pomost (''broder brugge'', 1405, ''Monneken Brugge'', 1534), ''Mönchenbrücke'', 1559). Furtę osłaniała stojąca w murze obronnym baszta zwana Okrągłą Wieżą. <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''..., op. cit., s. 69 i n.</ref>
 +
 
 
=== Budynki i urządzenia techniczne ===
 
=== Budynki i urządzenia techniczne ===
 
{{przypisy}}
 
{{przypisy}}

Wersja z 00:11, 15 sty 2017

STRONA W BUDOWIE

Ulica Bulwar Piastowski
Śródmieście
Ulica Bulwar Piastowski
Nabrzeże Bulwar Piastowski
  Nazwa pełna Nabrzeże Bulwar Piastowski
  Inne nazwy Nabrzeże Piastów Pomorskich
Bulwar Nadodrzański, Nabrzeże Wieleckie
  Nazwa niemiecka Bollwerk
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 1613,5
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Bulwar Piastowski (niem. Bollwerk), nazwa historyczna „Nabrzeże”. Ulica nadbrzeżna położona wzdłuż brzegu Odry, zwana po 1945 roku ulicą Vasco de Gamy, a także Vasco da Gama, a po wybudowaniu tzw. „Arterii Nadodrzańskiej” Bulwarem Piastów Pomorskich, lub zamiennie Bulwarem Nadodrzańskim bądź Bulwarem Piastowskim a także nabrzeżem Wieleckim, zapewne od usytuowanej powyżej nabrzeża na gruzach kamienic arterii komunikacyjnej o tej samej nazwie. [1] W ramach projektu „Promenada z widokiem na Odrę - Przebudowa szczecińskich bulwarów” nabrzeże Piastowskie poddano gruntownej przebudowie z okazji regat The Tall Ships Races 2013. [2]

Historia

Ulica Nabrzeże Portowe (Bollwerk)

Do pierwszej połowy XIX w. głównym nabrzeżem miasta pozostawało nabrzeże określane nazwą „Bollwerk”, usytuowane na lewym brzegu rzeki Odry, pomiędzy Mostem Długim a zakolem rzeki, gdzie we wczesnym średniowieczu istniała dawna przystań słowiańska, o czym szerzej wspomina w swym opracowaniu Bogdan Wachowiak. [3] W tym samym okresie na południe od Mostu Długiego, również w zakolu Odry, położona była druga przystań, uważana za najstarszy port osadników niemieckich (haveninge, także havelinge). Położony obok tej przystani plac jeszcze w XIX wieku określany był nazwą „Port” (An der Haveling, 1858). W drugiej połowie XIX w., w wyniku żądań władz miejskich skierowanych do władz wojskowych, a dotyczących właściwej obsługi portu i potrzeby poszerzenia nabrzeży w kierunkach północnym i południowym, powstały nowe nabrzeża: Nabrzeże Drzewne (Holzbollwerk), Nabrzeże Parowców (Dampfschiffbollwerk), Nowe Nabrzeże Parowców (Neue Dampfschiffbollwerk), Nabrzeże Przy Pomoście Mniszym (An der Mönchenbrücke), zwane niekiedy Nabrzeżem Ziemniaczanym (Kartoffelbollwerk), oraz Nowe Nabrzeże (Neues Bollwerk) i Nabrzeże Niskie (Niedriges Bollwerk), późniejsze Nabrzeże Schwedt (Schwedter Ufer).
Nabrzeże Bollwerk było przez kilka wieków głównym nabrzeżem średniowiecznego Szczecina i przede wszystkim służyło miastu jako port handlowy. Użyte tu określenie „Bollwerk” (pisane jako „bolwerk” lub „Bohlwerk”) oznaczało nie tylko brzeg rzeki jako taki, ale również każde jego drewniane umocnienie z grubych bali, wał ochronny, a nawet groblę. [4] Z czasem pierwotne znaczenie tego określenia tak skutecznie znikło ze świadomości językowej, że zaczęto tak mówić również o kamiennych nabrzeżach. Na całej długości muru miejskiego ciągnącego się wzdłuż brzegów rzeki Odry usytuowane były tzw. bramy wodne (furty), a u wylotu ulic przechodzących przez te bramy, położone były wysunięte w kierunku rzeki pomosty ładunkowe, przerzucone ponad bagnistym brzegiem Odry. Do czasu budowy trwałego nabrzeża z zacumowanych na rzece statków przemieszczano nimi towary do spichlerzy wybudowanych wzdłuż murów miejskich, a przygotowane do wysyłki przenoszono na statki. [5]

Bramy, furty, pomosty

Carl Fredrich wymienia nazwy siedmiu bram [6]: Bramy Kłodnej, Bramy Rybackiej, Mącznej, Bramy Byczej (zwanej także Cebulową), Bramy Mariackiej, Bramy Mostu Długiego i Bramy Pomostu Mniszego. Natomiast Martin Wehrmann wspomina dziewięciu bramach wodnych [7], także o dwóch furtach bez nazwy, jednej w przedłużeniu ulicy Opłotki (Hackgasse), i drugiej prowadzącej do najstarszego portu miasta z ulicy o nazwie Havening, co widoczne jest także na rycinie G. Brauna i F. Hogenberga z roku 1588. Liczba pomostów ładunkowych była mniejsza; wg Fredricha są to pomosty: Pomost Koronny (w rejonie osady klasztornej), Pomost Rzezaków, Pomost Rybny, Pomost Środowy, Pomost Kurzej Stopki, Kleryków, Pomost Długi i Pomost Mniszy. Pomosty, zbudowane z drewna, z czasem, po umocnieniu nabrzeża, uległy skróceniu, a dwa z nich, Rzeźniczy i Długi, przeistoczyły się w Most Kłodny (Bombrük, 1570), i Most Długi (Lange Brück, 1570), osiągając drugi brzeg rzeki. W 2. połowie XVIII wieku znaczenie pomostów zaczęło zanikać. To właśnie pomosty ładunkowe nadały nazwy prowadzących doń ulicom, co wynika z wpisów w księgach miejskich i innych dokumentach, w rodzaju „ulica [...] prowadziła w kierunku tego lub owego pomostu”, o czym piszemy przy omówieniu kolejnych ulic Starego Miasta. Z kolei bramy, jak wymieniono powyżej w części nosiły inne nazwy, wchodząc jednocześnie w miejski system obronny. Podczas pruskiej rozbudowy fortyfikacji bramy wodne ostały się i ostatecznie zostały rozebrane dopiero w 1827 roku.

  • Brama Kłodna (Baumtor), wspomniana w dokumentach jako bomdor (1397), bomdore (1511), także Bombruggen Dore (1554). Umożliwiała przejście z ulicy „rzeźników” (Knochenhauerstraße) do pomostu „rzezaków” (Küterbrücke), wymienionego w najstarszej księdze miejskiej jako pons fartorum (1310) [8]; najstarsza wzmianka o niej występuje w zapisie o „kamiennym budynku [wzniesionym] obok [usytuowanej] w murze miejskim bramy Kłodnej” (casus lapideas super valvam bomdor, 1397). [9]. Sam pomost natomiast służył przede wszystkim rzeźnikom zwanych „knochenhauer” do przeprawy bydła na pastwiska usytuowane na pobliskiej wyspie Grodzkiej, zwanej wówczas Łąką Rzeźników (Knocherhauerwiese), a także rzezakom (kuter) do przeładunku mięsa z położonej nieopodal rzeźni (kuterhus, 1405). [10]. Dokładne usytuowanie Bramy Kłodnej możemy ustalić, porównując na planach sprzed 1945 roku ustawienie stojących naprzeciwko siebie, nie istniejących obecnie budynków przy wylocie ulicy Kłodnej na nabrzeże. Były to budynki Baumstraße 15 [19] i Bollwerk 9. [11]
  • Brama Rybacka (Fischertor) umożliwiała przejście z ulicy Rybaki do pomostu zwanego Pomostem Rybnym (pons piscium, 1309, pons piscatorum, 1309). [12] Pomiędzy wysuniętą przed murami obronnymi bramą Rybacką a kolejną bramą, Bramą Mączną, wznosił się długi spichlerz wybudowany w drugiej połowie XVI wieku i przylegający od strony rzeki bezpośrednio do muru miejskiego (Nieder–Sellhaus). [13]
  • Brama Mączna (Mehlthor, 1681); brama miejska usytuowana na końcu ulicy Środowej (Mittwochstraße), o której mówiło się, iż prowadziła do Pomostu Środowego (middewekenes pons, 1306). [14] Nie znamy jej wcześniejszej średniowiecznej nazwy. Być może związana była z nazwą pomostu do którego prowadziła lub z położonym od jej południowej strony budynkiem wagi do ważenia wyrobów z miedzi (copperwage, 1509) [15]. Nazwa „Brama Mączna”, którą wymieniono w 1681 roku, związana była z wspomnianym powyżej budynkiem wagi przebudowanym w 1563 roku na skład mąki i miedzi (Mehl- und Kupferhaus) [16]
  • Brama Bycza (Bollentor); kolejna brama wodna, określana także nazwą Bullenthor. Jak twierdzi Fredrich jej nazwa związana jest z rodziną o nazwisku Bolle lub Bulle, podobnie jak odcinek obecnej ulicy Koński Kierat, określanej niegdyś ulicą Byczą (Bollenstraße) (co odpowiadałoby nazwie „byk”). [17] Z kolei w niektórych opracowaniach polskich historyków nazywana jest Bramą Cebulową. [18]Stała u wylotu dolnego odcinka ulicy Kurza Stopka zwanego Przy Bramie Byczej (Am Bullenthor) i prowadziła do Pomostu Kurzej Stopki (Hünerbeinbrücke), wspomnianego w dokumentach źródłowych już w 1307 roku jako pons Honesben lub pons Hunsbein, także Honesbenesbrugge, Hunsbensbrughe i hunsbenbrugghe (1307, 1311, 1325, 1326, 1351). [19]
  • Furta wodna bez nazwy przebita w murze miejskim prawdopodobnie w drugiej połowie XVI wieku podczas budowy nabrzeża portowego [20], na wysokości wąskiej uliczki zwanej w średniowieczu „[uliczką] Łaziebną” (de stauele, 1498), a w późniejszym czasie uliczką Opłotki (Hack, 1722).
  • Brama Mariacka (Marientor), podwójna brama wodna; z umocnieniami miejskimi związana była podobnie jak położona obok podwójna brama przy Moście Długim. [21] Wysunięta nieco przed przednim murem miejskim zamykała ulicę Osiek (Hagenstraße, i umożliwiała dojście do pomostu zwanego Księżym Pomostem (pons clericorum, 1311, pons cleria, 1313, papenbrugghe, 1350, 1476, 1501, 1535). [22] Obie nazwy bramy i pomostu, zarówno łacińska jak i niemieckie, związane były z duchownymi z kościoła Mariackiego, którzy posiadali udziały w przeładunkach dokonywanych na Księżym Pomoście, usytuowanym na granicy pomiędzy parafiami kościołów św. Mikołaja i św. Jakuba. [23]
  • Brama Mostu Długiego (Langebrückentor, Tor der Langen Brücke), a właściwie dwie średniowieczne bramy zamykające ulicę Mostu Długiego (Langebrückstraße). [24] Pierwsza, wysunięta przed podwójnym murem miejskim broniła wjazdu do miasta przez Most Długi, natomiast druga chroniona była od południowej strony przez półokrągłą basztę wbudowaną w główny mur miejski, który biegnąc wzdłuż nabrzeża łączył się z podwójną, wysuniętą przed murem przednim Bramą Mariacką. Pomiędzy murem przednim i murem głównym, jak widać to na planie z 1721 roku [25], usytuowana była przestrzeń zwana międzymurzem (Zwinger), na której mieściły się budy i podwórza. Mur przedni stanowił jednocześnie tylną ścianą dla dwóch składów zwanych „składami górnymi” (die oberste Sellhäuser), stojących na niżej położonym nabrzeżu zwanym w tym miejscu Nabrzeżem Garnkowym (Topfbollwerk). [26] Między mostem a bramą przednią, od północnej strony położone były schody prowadzące na nabrzeże Garnkowe, i podobne schody po drugiej stronie umożliwiające zejście do dawnego portu osadników niemieckich tzw. „haveninge” (1476, 1535). W wspomnianej półbaszcie w XVIII wieku mieszkała akuszerka. W latach 1730-1731 na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I przebudowano Most Długi, który dodatkowo w 1736 roku poszerzono, natomiast średniowieczne bramy, uznane za wąskie i grożące zawaleniem, jak również półbasztę zburzono w 1738 roku. W tym samym roku powstała nowa, barokowa Brama Mostu Długiego, powtórnie przebudowana w 1802 r. [27]
  • Furta wodna bez nazwy (Pforte zur Haveling), przebita w murze miejskim u wylotu uliczki Portowej, na wysokości dawnego portu osadników niemieckich zwanego „haveninge” (1476). [28]
  • Brama Pomostu Mniszego (Mönnekendore, Mönchenbrücke Tor); położona poza obrębem właściwego średniowiecznego poru szczecińskiego, podobnie jak wyżej wymieniona „furta wodna bez nazwy”, umożliwiała mnichom z pobliskiego klasztoru Franciszkanów przedostanie się z ulicy Pomostu Mniszego (Mönchenbrückestraße) na stanowiący ich własność Mnisi Pomost (broder brugge, 1405, Monneken Brugge, 1534), Mönchenbrücke, 1559). Furtę osłaniała stojąca w murze obronnym baszta zwana Okrągłą Wieżą. [29]

Budynki i urządzenia techniczne

Przypisy

  1. Por. Spis nazw, ulic, placów, wysp, rzek i kanałów miasta portowego Szczecina. Wydawca: Księgarnia Nakładowa J. Kijowskiego w Szczecinie. Szczecin 1945, s. 13; także protokół nr VII z posiedzenia plenarnego MRN w Szczecinie odbytego 23 listopada 1955 roku, AP w Szczecinie, PMRN, teczka 5, s. 227 – 284 i 287. W: Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956 w: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 27, tamże s. 28, przyp. 49; Encyklopedia Szczecina. T. 1. Red. Tadeusz Białecki. Uniwersytet Szczeciński. Szczecin 1999, s. 641.
  2. Projekt „Promenada z widokiem na Odrę - Przebudowa szczecińskich bulwarów” był w 50 procentach dofinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego na lata 2007-2013.
  3. Zob. B. Wachowiak, Port średniowiecznego Szczecina, Gdańsk 1955, s. 8.
  4. bolwerk – w języku środkowo-dolnoniemieckim drewniane umocnienie z grubych bali; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878. Tom VI, s. 76. Natomiast górnoniemieckie słowo „Bohle” oznacza tu - dyl, gruba deska, tarcica; „bohlen” - dylować, wykładać drewnem, deskami.
  5. Szczecinianie, budując w latach 15501571 nabrzeże przed murami miejskimi, wielkim nakładem kosztów poszerzyli zasięg dotychczas istniejącego brzegu na szerokość 30 łokci (18,9 m) w głąb rzeki („in den Fluss vorgestoßen”). W dokumencie z roku 1560 wspomniano, iż Odra po obu stronach była znacznie zamulona [to samo można zanotować w kronikach z początku 2001 roku], wskutek czego przy stojących tam budach kramarzy wbito w rzekę mnóstwo pali, co umożliwiło utwardzenie gruntu pod budowę nabrzeża w kierunku Mostu Długiego. Por. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins w: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, s. 345, przyp. 1.
  6. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 69 i n.
  7. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 88.
  8. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921, dokument nr 479, r. 1310.
  9. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70.
  10. Tamże, s. 70.
  11. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins. W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, s. 341 i n.
  12. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 359, r. 1309, także dok. nr 367, r.1309.
  13. B. Wachowiak B., Port średniowiecznego Szczecina, Gdańsk 1955, s. 34 i n.
  14. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 68, r. 1306.
  15. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 35.
  16. Tamże, s. 38.
  17. Tamże, s. 70.
  18. bolle - w języku środkowo-dolnoniemieckim cebulka kwiatu; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch..., op. cit. Tom I, s. 381.
  19. Tamże, s. 70; por. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 180, r. 1307, dok. nr 510, r. 1311; także dok. nr 1000, i nr 1105, r. 1325; dok. nr 1166, r. 1326,a także dok. nr 2285 i dok. nr 2420, r. 1351.
  20. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins..., op. cit., s. 341 i n.
  21. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten der Umgebung Stettins W: BSt. NF Bd. XXIX. Stettin 1927, s. 210, także 212.
  22. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 506, r. 1311; dok. nr 702, r. 1313; dok. nr 2046, r. 1350, i nr 2627, r. 1352; także Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70.
  23. Tamże, s. 70.
  24. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 210, także 212.
  25. Zob. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowany w publikacji Martina Wehrmanna: Geschichte der Stadt Stettin...,op. cit., po s. 342.
  26. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70.
  27. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI. Stettin 1929, s. 101-103.
  28. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 209 i n.
  29. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 69 i n.


Galeria

Bibliografia

  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Fredrich C., Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins. W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Wachowiak B., Port średniowiecznego Szczecina, Gdańsk 1955.
  • Dzieje Szczecina, t. II, Wiek X – 1805, red. G. Labuda, Warszawa Poznań 1985.
  • Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
  • Encyklopedia Szczecina, red. T. Białecki, t. 1, Szczecin 1999.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
  • Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin, Zmiany w numeracji i zabudowie na terenie Starego Miasta i Łasztowni w latach 1856-1945, „sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina” 2006.
  • Schleinert D., Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692–1709. Karten und Texte. Städte. Band 3, Teil 3: Stettin. Kessiner Viertel. Verlag Ludwig, Kiel 2013.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. [dostęp 2016-01-04]

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk