Ulica Bulwar Piastowski

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

STRONA W BUDOWIE

Ulica Bulwar Piastowski
Śródmieście
Ulica Bulwar Piastowski
Nabrzeże Bulwar Piastowski
  Nazwa pełna Nabrzeże Bulwar Piastowski
  Inne nazwy Nabrzeże Piastów Pomorskich
Bulwar Nadodrzański, Nabrzeże Wieleckie
  Nazwa niemiecka Bollwerk
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 1613,5
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Bulwar Piastowski (niem. Bollwerk), nazwa historyczna „Nabrzeże”. Ulica nadbrzeżna położona wzdłuż brzegu Odry, zwana po 1945 roku ulicą Vasco de Gamy, a także Vasco da Gama, a po wybudowaniu równoległej do niej tzw. „Arterii Nadodrzańskiej” - Bulwarem Piastów Pomorskich, lub zamiennie Bulwarem Nadodrzańskim bądź Bulwarem Piastowskim, a także nabrzeżem Wieleckim. To ostatnie miano uzyskała zapewne od usytuowanej powyżej arterii komunikacyjnej o tej samej nazwie wybudowanej na gruzach kamienic postawionych wzdłuż nabrzeża. [1] W ramach projektu „Promenada z widokiem na Odrę - Przebudowa szczecińskich bulwarów” nabrzeże Piastowskie poddano gruntownej przebudowie z okazji regat The Tall Ships Races 2013. [2]

Historia

Ulica Nabrzeże Portowe (Bollwerk)

Do pierwszej połowy XIX w. głównym nabrzeżem miasta pozostawało nabrzeże określane nazwą „Bollwerk”, usytuowane na lewym brzegu rzeki Odry, pomiędzy Mostem Długim a zakolem rzeki, gdzie we wczesnym średniowieczu istniała dawna przystań słowiańska, o czym szerzej wspomina w swym opracowaniu Bogdan Wachowiak. [3] W tym samym okresie na południe od Mostu Długiego, również w zakolu Odry, położona była druga przystań, uważana za najstarszy port osadników niemieckich (haveninge, także havelinge). Położony obok tej przystani plac jeszcze w XIX wieku określany był nazwą „Port” (An der Haveling, 1858). W drugiej połowie XIX w., w wyniku żądań władz miejskich skierowanych do władz wojskowych, a dotyczących właściwej obsługi portu i potrzeby poszerzenia nabrzeży w kierunkach północnym i południowym, powstały nowe nabrzeża: Nabrzeże Drzewne (Holzbollwerk), Nabrzeże Parowców (Dampfschiffbollwerk), Nowe Nabrzeże Parowców (Neue Dampfschiffbollwerk), Nabrzeże Przy Pomoście Mniszym (An der Mönchenbrücke), zwane niekiedy Nabrzeżem Ziemniaczanym (Kartoffelbollwerk), oraz Nowe Nabrzeże (Neues Bollwerk) i Nabrzeże Niskie (Niedriges Bollwerk), późniejsze Nabrzeże Schwedt (Schwedter Ufer).
Z zachowanych źródeł wynika, że poniżej Mostu Długiego usytuowane było miejsce kotwiczenia statków (draker ort, 1508) [4], wynikające z konieczności wyładunku towarów (prawo składu). Stąd też nabrzeże Bollwerk było przez kilka wieków głównym nabrzeżem średniowiecznego Szczecina i służyło miastu przede wszystkim jako port handlowy. Użyte tu określenie „Bollwerk” (pisane jako „bolwerk” lub „Bohlwerk”) oznaczało nie tylko brzeg rzeki jako taki, ale również każde jego drewniane umocnienie z grubych bali, wał ochronny, a nawet groblę. [5] Z czasem pierwotne znaczenie tego określenia tak skutecznie znikło ze świadomości językowej, że zaczęto tak mówić również o kamiennych nabrzeżach. Na całej długości muru miejskiego ciągnącego się wzdłuż brzegów rzeki Odry usytuowane były tzw. bramy wodne (furty), a u wylotu ulic przechodzących przez te bramy, położone były wysunięte w kierunku rzeki pomosty ładunkowe, przerzucone ponad bagnistym brzegiem Odry. Do czasu budowy trwałego nabrzeża z zacumowanych na rzece statków przemieszczano nimi towary do spichlerzy wybudowanych wzdłuż murów miejskich, a przygotowane do wysyłki przenoszono na statki. [6]

Bramy, furty, pomosty

Carl Fredrich wymienia nazwy siedmiu bram [7]: Bramy Kłodnej, Bramy Rybackiej, Mącznej, Bramy Byczej (zwanej także Cebulową), Bramy Mariackiej, Bramy Mostu Długiego i Bramy Pomostu Mniszego. Natomiast Martin Wehrmann wspomina dziewięciu bramach wodnych [8], także o dwóch furtach bez nazwy, jednej w przedłużeniu ulicy Opłotki (Hackgasse), i drugiej prowadzącej do najstarszego portu miasta z ulicy o nazwie Havening, co widoczne jest także na rycinie G. Brauna i F. Hogenberga z roku 1588. Liczba pomostów ładunkowych była mniejsza; wg Fredricha są to pomosty: Pomost Koronny (w rejonie osady klasztornej), Pomost Rzezaków, Pomost Rybny, Pomost Środowy, Pomost Kurzej Stopki, Kleryków, Pomost Długi i Pomost Mniszy. Pomosty, zbudowane z drewna, z czasem, po umocnieniu nabrzeża, uległy skróceniu, a dwa z nich, Rzeźniczy i Długi, przeistoczyły się w Most Kłodny (Bombrük, 1570), i Most Długi (Lange Brück, 1570), osiągając drugi brzeg rzeki. W 2. połowie XVIII wieku znaczenie pomostów zaczęło zanikać. To właśnie pomosty ładunkowe nadały nazwy prowadzących doń ulicom, co wynika z wpisów w księgach miejskich i innych dokumentach, w rodzaju „ulica [...] prowadziła w kierunku tego lub owego pomostu”, o czym piszemy przy omówieniu kolejnych ulic Starego Miasta. Z kolei bramy, jak wymieniono powyżej w części nosiły inne nazwy, wchodząc jednocześnie w miejski system obronny. Podczas pruskiej rozbudowy fortyfikacji bramy wodne ostały się i ostatecznie zostały rozebrane dopiero w 1827 roku.

  • Brama Kłodna (Baumtor), wspomniana w dokumentach jako bomdor (1397), bomdore (1511), także Bombruggen Dore (1554). Umożliwiała przejście z ulicy „rzeźników” (Knochenhauerstraße) do pomostu „rzezaków” (Küterbrücke), wymienionego w najstarszej księdze miejskiej jako pons fartorum (1310) [9]; najstarsza wzmianka o niej występuje w zapisie o „kamiennym budynku [wzniesionym] obok [usytuowanej] w murze miejskim bramy Kłodnej” (casus lapideas super valvam bomdor, 1397). [10]. Sam pomost natomiast służył przede wszystkim rzeźnikom zwanych „knochenhauer” do przeprawy bydła na pastwiska usytuowane na pobliskiej wyspie Grodzkiej, zwanej wówczas Łąką Rzeźników (Knocherhauerwiese), a także rzezakom (kuter) do przeładunku mięsa z położonej nieopodal rzeźni (kuterhus, 1405). [11]. Dokładne usytuowanie Bramy Kłodnej możemy ustalić, porównując na planach sprzed 1945 roku ustawienie stojących naprzeciwko siebie, nie istniejących obecnie budynków przy wylocie ulicy Kłodnej na nabrzeże. Były to budynki Baumstraße 15 [19] i Bollwerk 9. [12]
  • Brama Rybacka (Fischertor) umożliwiała przejście z ulicy Rybaki do pomostu zwanego Pomostem Rybnym (pons piscium, 1309, pons piscatorum, 1309). [13] Pomiędzy wysuniętą przed murami obronnymi bramą Rybacką a kolejną bramą, Bramą Mączną, wznosił się długi spichlerz wybudowany w drugiej połowie XVI wieku i przylegający od strony rzeki bezpośrednio do muru miejskiego (Nieder–Sellhaus). [14]
  • Brama Mączna (Mehlthor, 1681); brama miejska usytuowana na końcu ulicy Środowej (Mittwochstraße), o której mówiło się, iż prowadziła do Pomostu Środowego (middewekenes pons, 1306). [15] Nie znamy jej wcześniejszej średniowiecznej nazwy. Być może związana była z nazwą pomostu do którego prowadziła lub z położonym od jej południowej strony budynkiem wagi do ważenia wyrobów z miedzi (copperwage, 1509) [16]. Nazwa „Brama Mączna”, którą wymieniono w 1681 roku, związana była z wspomnianym powyżej budynkiem wagi przebudowanym w 1563 roku na skład mąki i miedzi (Mehl- und Kupferhaus) [17]
  • Brama Bycza (Bollentor); kolejna brama wodna, określana także nazwą Bullenthor. Jak twierdzi Fredrich jej nazwa związana jest z rodziną o nazwisku Bolle lub Bulle, podobnie jak odcinek obecnej ulicy Koński Kierat, określanej niegdyś ulicą Byczą (Bollenstraße) (co odpowiadałoby nazwie „byk”). [18] Z kolei w niektórych opracowaniach polskich historyków nazywana jest Bramą Cebulową. [19] Stała u wylotu dolnego odcinka ulicy Kurza Stopka zwanego Przy Bramie Byczej (Am Bullenthor) i prowadziła do Pomostu Kurzej Stopki (Hünerbeinbrücke), wspomnianego w dokumentach źródłowych już w 1307 roku jako pons Honesben lub pons Hunsbein, także Honesbenesbrugge, Hunsbensbrughe i hunsbenbrugghe (1307, 1311, 1325, 1326, 1351). [20]
  • Furta wodna bez nazwy przebita w murze miejskim prawdopodobnie w drugiej połowie XVI wieku podczas budowy nabrzeża portowego [21], na wysokości wąskiej uliczki zwanej w średniowieczu „[uliczką] Łaziebną” (de stauele, 1498), a w późniejszym czasie uliczką Opłotki (Hack, 1722).
  • Brama Mariacka (Marientor), podwójna brama wodna; z umocnieniami miejskimi związana była podobnie jak położona obok podwójna brama przy Moście Długim. [22] Wysunięta nieco przed przednim murem miejskim zamykała ulicę Osiek (Hagenstraße), i umożliwiała dojście do pomostu zwanego Księżym Pomostem (pons clericorum, 1311, pons cleria, 1313, papenbrugghe, 1350, 1476, 1501, 1535). [23] Obie nazwy bramy i pomostu, zarówno łacińska jak i niemieckie, związane były z duchownymi z kościoła Mariackiego, którzy posiadali udziały w przeładunkach dokonywanych na Księżym Pomoście, usytuowanym na granicy pomiędzy parafiami kościołów św. Mikołaja i św. Jakuba. [24]
  • Brama Mostu Długiego (Langebrückentor, Tor der Langen Brücke), a właściwie dwie średniowieczne bramy zamykające ulicę Mostu Długiego (Langebrückstraße). [25] Pierwsza, wysunięta przed podwójnym murem miejskim broniła wjazdu do miasta przez Most Długi, natomiast druga chroniona była od południowej strony przez półokrągłą basztę wbudowaną w główny mur miejski, który biegnąc wzdłuż nabrzeża łączył się z podwójną, wysuniętą przed murem przednim Bramą Mariacką. Pomiędzy murem przednim i murem głównym, jak widać to na planie z 1721 roku [26], usytuowana była przestrzeń zwana międzymurzem (Zwinger), na której mieściły się budy i podwórza. Mur przedni stanowił jednocześnie tylną ścianą dla dwóch składów zwanych „składami górnymi” (die oberste Sellhäuser), stojących na niżej położonym nabrzeżu zwanym w tym miejscu Nabrzeżem Garnkowym (Topfbollwerk). [27] Między mostem a bramą przednią, od północnej strony położone były schody prowadzące na nabrzeże Garnkowe, i podobne schody po drugiej stronie umożliwiające zejście do dawnego portu osadników niemieckich tzw. „haveninge” (1476, 1535). W wspomnianej półbaszcie w XVIII wieku mieszkała akuszerka. W latach 1730-1731 na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I przebudowano Most Długi, który dodatkowo w 1736 roku poszerzono, natomiast średniowieczne bramy, uznane za wąskie i grożące zawaleniem, jak również półbasztę zburzono w 1738 roku. W tym samym roku powstała nowa, barokowa Brama Mostu Długiego, powtórnie przebudowana w 1802 r. [28]
  • Furta wodna bez nazwy (Pforte zur Haveling), przebita w murze miejskim u wylotu uliczki Portowej, na wysokości dawnego portu osadników niemieckich zwanego „haveninge” (1476). [29]
  • Brama Pomostu Mniszego (Mönnekendore, Mönchenbrücke Tor); położona poza obrębem właściwego średniowiecznego poru szczecińskiego, podobnie jak wyżej wymieniona „furta wodna bez nazwy”, umożliwiała mnichom z pobliskiego klasztoru Franciszkanów przedostanie się z ulicy Pomostu Mniszego (Mönchenbrückestraße) na stanowiący ich własność Mnisi Pomost (broder brugge, 1405, Monneken Brugge, 1534), Mönchenbrücke, 1559). Furtę osłaniała stojąca w murze obronnym baszta zwana Okrągłą Wieżą. [30]

Budynki i urządzenia techniczne

Jak wynika to ze szkiców wykonanych na potrzeby katastru szwedzkiego na polecenie króla Szwecji Karola XII w latach 1692-1709, a także planu miasta, który kazał sporządzić król Fryderyk Wilhelm I w roku 1721, wszystkie parcele miejskie przyległe do [[Średniowieczne mury obronne Szczecina|średniowiecznego muru] biegnącego wzdłuż nabrzeża portowego należały do równolegle wytyczonej ulicy Wielkiej Odrzańskiej i ulic prowadzących do kolejnych pomostów rzecznych. Rozbiórkę średniowiecznych murów władze pruskie rozpoczęły w 1725 roku i czyniły to konsekwentnie mimo oporu ze strony Rady Miejskiej. Szczecinianie, budując w latach 15501571 nabrzeże przed murami miejskimi [31], wielkim nakładem kosztów poszerzyli zasięg dotychczas istniejącego brzegu na szerokość 30 łokci (18,9 m) w głąb rzeki. [32] W dokumencie z 1560 r., wspomniano, iż Odra po obu stronach była znacznie zamulona [to samo można zanotować w kronikach z początku XXI wieku], i przy domach przekupni (Hakenhäuser), usytuowanych na całej długości w kierunku Mostu Długiego, wbito w rzekę mnóstwo pali, co umożliwiło utwardzenie szlamu pod budowę nabrzeża. [33] Stąd też dotychczasowe pomosty znacznie skrócono i wypuszczono w rzekę bezpośrednio z nabrzeża, które z czasem stopniowo poszerzono. Ponieważ nabrzeże służyło miastu jako ówczesny port handlowy a także przede wszystkim jako miejsce składowania wszelkich towarów (Niederlage) [34], wybudowano przy nim, patrząc w kolejności od Mostu Długiego w kierunku północnym do Mostu Kłodnego, oprócz wspomnianych wyżej pomostów przeładunkowych, także liczne budynki i urządzenia techniczne związane z tą działalnością:
- główny dom handlowy (Oberste Sellhaus) [35], oparty o przedmurze (Zwinger), używany także do składowania śledzi [36], i usytuowany pomiędzy ulicą Mostu Długiego a ulicą Osiek (Hagenstraße) (Am Bollwerk b.n. [na pocz. XIX w.-Langebrückstraße 79]),
- inne trwałe i ruchome budowle, jak budynek wagi miejskiej o arkadowych ścianach (wspomniany ok. 1570 r.), stoiska, kramy, stoły i stragany pomiędzy ulicami Mostu Długiego i Osiek,
- skład mąki (Mehlhaus), usytuowany u wylotu ulicy Osiek, przy pomoście Kleryków,
- budy przekupniów oraz domy kramarzy (dawny nazwa Haken–Buden, 1560), oraz dwa spichlerze (Bollwerk Nr. 26, 27 [dawny numer Große Oderstrass 694, 695]), pomiędzy ulicami Kurza Stopka i Osiek,
- budynek celny pomiędzy pomostem Kurzej Stopki a pomostem Kleryków (wspomniany ok. 1570),
- górny- (Ober-) lub średni dom handlowy (Middelste–Sellhaus) przy wylocie ulicy Kurza Stopka, czyli kolejny skład śledzi [37] (usytuowany prawdopodobnie pod adresem Bollwerk Nr. 19 [dawny numer Am Bullenthor 934]),
- skład miedzi, czyli wspomniane już wyżej miejsce składowania wyrobów z miedzi (przy Bramie Mącznej), będący własnością miasta, w którym mieściła się również waga służąca do ważenia tych wyrobów (copperwage, 1509), zwany później „domem miedziowym” (dat copperhus, 1545). [38] Odbudowany na nowo w 1563 roku określany został nazwą „starego pomieszczenia do [składowania] miedzi” (alte Kupferraum), także „[budynkiem] wagi do ważenia miedzi [będącej własnością] Rady Miejskiej” (Rates Kupferwage), 1563). </ref> Tamże, s. 38.</ref> Kataster szwedzki z 1706 roku opisuje go jako „budynek należący do miasta, w którym od strony północnej oddzielono część [przeznaczoną] do przechowywania mąki. [Natomiast] pozostałą zwano pomieszczeniem [do przechowywania] wyrobów miedzianych” (ein Haus, das der Stadt gehört, worin auf der Nordseite ein Mehlhaus abgeteilt ist. Das übrige wird Kupferraum genannt); budynek, długi na 75 stóp i szeroki na 32 stopy posiadał dwa, położone jeden nad drugim strychy i w tym czasie był już w bardzo kiepskim stanie. [39] Propozycja z 1738 roku, by przenieść tu śledzie z przepełnionego składu górnego nie została zrealizowana (w tym czasie był to już skład zboża). Na miejscu tego składu powstał w późniejszym czasie budynek Bollwerk Nr. 15 [dawny numer 1093, późniejszy narożny budynek Mittwochstraße Nr. 17 i kolejny Bollwerk Nr. 15],
- dolny dom handlowy (Unterste Sellhaus lub Nieder–Sellhaus, pomiędzy ulicą Rybaki a Środową, początkowo używany do składowania zboża, a następnie śledzi i innych ryb, oraz soli. Spichlerz ten wspomniany został w kwietniu 1782 roku, przy okazji pożaru, który zniszczył budynki stojące przy Baumstraße Nr. 16-19 i Fischerstraße Nr. 8-9. Zburzony w roku 1828 został zastąpiony wzniesionym przez miasto budynkiem handlowym, nawiązującym swą nazwą do starego domu sprzedaży (Budenhaus). Kolejny raz przebudowany w 1892 roku (Bollwerk Nr. 12-14 [dwny numer 1095-1094], Städtische Budenhaus) [40],
- tzw. Dziedziniec Strażników Mostowych (Brücken–Kiper–Hof), usytuowany od strony miasta pod murem miejskim pomiędzy ulicami Kłodną i Rybaki, na którym strażnicy składowali materiał mostowy oraz mieściły się pomieszczenia mieszkalne dla dwóch strażników (Bollwerk Nr. 11 [dawny numer 1096]); być może, jak odnotował to C. Fredrich, w usytuowanej w murze miejskim półbaszcie, tj. baszcie otwartej (Wiekhaus) [41],
- wartownia (Wachthaus) przy ulicy Kłodnej, tzw. najmniejszy dom Szczecina, będący siedzibą nastawiacza kłody, wybudowany po 1706 roku (kataster szwedzki z 1706 r. nie wspomina o nim), i stojący tu do czasu zburzenia jeszcze w 1925 roku (Bollwerk Nr 10 [dawny numer 1097]). Po 1828 r. miasto przeznaczyło domek na posterunek policji i jako pogotowie ratunkowe dla nieszczęśliwych ofiar wody, podobnie jak zabudowania przy moście Długim [w latach 1833-1846, Langebrückstraße 80-81]. [42]

Przypisy

  1. Por. Spis nazw, ulic, placów, wysp, rzek i kanałów miasta portowego Szczecina. Wydawca: Księgarnia Nakładowa J. Kijowskiego w Szczecinie. Szczecin 1945, s. 13; także protokół nr VII z posiedzenia plenarnego MRN w Szczecinie odbytego 23 listopada 1955 roku, AP w Szczecinie, PMRN, teczka 5, s. 227 – 284 i 287. W: Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956 w: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 27, tamże s. 28, przyp. 49; Encyklopedia Szczecina. T. 1. Red. Tadeusz Białecki. Uniwersytet Szczeciński. Szczecin 1999, s. 641.
  2. Projekt „Promenada z widokiem na Odrę - Przebudowa szczecińskich bulwarów” był w 50 procentach dofinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego na lata 2007-2013.
  3. Zob. B. Wachowiak, Port średniowiecznego Szczecina, Gdańsk 1955, s. 8.
  4. dragge, draken – kotwica, kotwiczyć (por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bremen 1875-1881. Tom I, s. 565).
  5. bolwerk – w języku środkowo-dolnoniemieckim drewniane umocnienie z grubych bali; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch...op. cit., t. VI, s. 76. Natomiast górnoniemieckie słowo „Bohle” oznacza tu - dyl, gruba deska, tarcica; „bohlen” - dylować, wykładać drewnem, deskami.
  6. Szczecinianie, budując w latach 15501571 nabrzeże przed murami miejskimi, wielkim nakładem kosztów poszerzyli zasięg dotychczas istniejącego brzegu na szerokość 30 łokci (18,9 m) w głąb rzeki („in den Fluss vorgestoßen”). W dokumencie z roku 1560 wspomniano, iż Odra po obu stronach była znacznie zamulona [to samo można odnotować w kronikach naszego miasta pisanych po 2001 roku], wskutek czego przy stojących tam budach kramarzy wbito w rzekę mnóstwo pali, co umożliwiło utwardzenie gruntu pod budowę nabrzeża w kierunku Mostu Długiego. Por. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins w: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, s. 345, przyp. 1.
  7. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 69 i n.
  8. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 88.
  9. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921, dokument nr 479, r. 1310.
  10. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70.
  11. Tamże, s. 70.
  12. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins. W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, s. 341 i n.
  13. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 359, r. 1309, także dok. nr 367, r.1309.
  14. B. Wachowiak B., Port średniowiecznego Szczecina, Gdańsk 1955, s. 34 i n.
  15. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 68, r. 1306.
  16. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 35.
  17. Tamże, s. 38.
  18. Tamże, s. 70.
  19. bolle - w języku środkowo-dolnoniemieckim cebulka kwiatu; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch..., op. cit. Tom I, s. 381.
  20. Tamże, s. 70; por. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 180, r. 1307, dok. nr 510, r. 1311; także dok. nr 1000, i nr 1105, r. 1325; dok. nr 1166, r. 1326,a także dok. nr 2285 i dok. nr 2420, r. 1351.
  21. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins..., op. cit., s. 341 i n.
  22. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten der Umgebung Stettins W: BSt. NF Bd. XXIX. Stettin 1927, s. 210, także 212.
  23. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 506, r. 1311; dok. nr 702, r. 1313; dok. nr 2046, r. 1350, i nr 2627, r. 1352; także Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70.
  24. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70; w języku środkowo-dolnoniemieckim określenie „pape” oznaczało księdza jako takiego, a także świeckiego duchownego, por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch..., op. cit. Tom III, s. 300.
  25. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 210, także 212.
  26. Zob. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowany w publikacji Martina Wehrmanna: Geschichte der Stadt Stettin...,op. cit., po s. 342.
  27. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70.
  28. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI. Stettin 1929, s. 101-103.
  29. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 209 i n.
  30. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 69 i n.
  31. Tamże, s. 37; także C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 212.
  32. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 37.
  33. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins..., op. cit., s. 345, tamże przyp. 1.
  34. Zob. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 210, także ryc. [1] po s. 217.
  35. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 38.
  36. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849, s. 396 i n.; wg niego śledzie składowano również w pozostałych dwóch składach - Middelste–Sellhaus i Nieder–Sellhaus.
  37. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin..., op. cit., s.397.
  38. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 35, także 38.
  39. Zob. D. Schleinert, Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692–1709. Karten und Texte. Städte. Band 3, Teil 3: Stettin. Kessiner Viertel. Verlag Ludwig, Kiel 2013, s. 72, tamże szkic, s. 65 - budynek nr 74; także C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 92 i n.
  40. Był to jeden z trzech składów handlowych zwanych „Sellhäuser” służących do przechowywania śledzi, zob. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849, 396 za: [Elias Schleker] Matrikel der Stadt Stettin, s. 36; zob. także Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 37.
  41. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins..., op. cit., s. 341.
  42. Dawną numerację budynków i urządzeń technicznych podano według ksiąg adresowych z lat 1829-1943.


Galeria

Bibliografia

  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 3. Abt. 1: Rodgero Prümers: 1287-1295. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1888.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Fredrich C., Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins. W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die beiden ältesten Karten der Umgebung Stettins W: BSt. NF Bd. XXIX. Stettin 1927.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Wachowiak B., Port średniowiecznego Szczecina. Gdańsk 1955.
  • Dzieje Szczecina. T. II, Wiek X – 1805, red. G. Labuda. Warszawa - Poznań 1985.
  • Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
  • Encyklopedia Szczecina, red. T. Białecki. T. 1, Szczecin 1999.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
  • Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin, Zmiany w numeracji i zabudowie na terenie Starego Miasta i Łasztowni w latach 1856-1945, „sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina” 2006.
  • Schleinert D., Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692–1709. Karten und Texte. Städte. Band 3, Teil 3: Stettin. Kessiner Viertel. Verlag Ludwig, Kiel 2013.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. [dostęp 2016-01-04]

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk