Ulica Grodzka: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 105 wersji utworzonych przez 6 użytkowników)
Linia 1: Linia 1:
 
{{Ulica infobox
 
{{Ulica infobox
 
| ulica_nazwa = Ulica Grodzka  
 
| ulica_nazwa = Ulica Grodzka  
| ulica_grafika = ulica_brak.jpg  
+
| ulica_grafika = Ulica Grodzka 1.jpg  
| grafika_opis = {{Pomoz_foto_ulica}}
+
| grafika_opis = Ulica Grodzka, widok w stronę ulicy [[Ulica Sołtysia|Sołtysiej]]
| nazwa_pelna = Grodzka
+
| nazwa_pelna = [[Grodzka]]
| nazwa_dawna =
+
| nazwa_dawna = Teofila Firlika, Stary Rynek, Przemysławska, Balladyny, Wjazdowa (do 1956)
| nazwa_niemiecka = Fuhrstraße
+
| nazwa_niemiecka = Mönchenstraße, Kohlmarkt, Schuhstraße, Fuhrstraße;
 
| dzielnica = [[Śródmieście]]  
 
| dzielnica = [[Śródmieście]]  
 
| osiedle = [[Stare Miasto]]  
 
| osiedle = [[Stare Miasto]]  
 
| dlugosc = 511,9
 
| dlugosc = 511,9
 
| mapa_google =http://maps.google.pl/maps?q=Grodzka,+Szczecin&hl=pl&sll=53.46963,14.58892&sspn=0.006476,0.016512&vpsrc=0&t=h&z=17
 
| mapa_google =http://maps.google.pl/maps?q=Grodzka,+Szczecin&hl=pl&sll=53.46963,14.58892&sspn=0.006476,0.016512&vpsrc=0&t=h&z=17
| ulica_nazwa_mapa =Grodzka}}
+
| google_street = https://maps.google.pl/maps?q=Grodzka,+Szczecin&hl=pl&ll=53.425296,14.552866&spn=0.006444,0.016512&sll=53.46963,14.58892&sspn=0.006476,0.016512&t=h&hnear=Grodzka,+Szczecin,+Zachodniopomorskie&z=17&layer=c&cbll=53.425296,14.552866&panoid=rImYodUzgQ78TDnCeR8lAA&cbp=12,101.42,,0,-5.56
[[Kategoria:Stare Miasto (ulice)]]
+
| ulica_nazwa_mapa =Grodzka}}
 +
[[Plik:Ulica Grodzka 2.JPG|thumb|right|Ulica Grodzka widok od [[Sołtysia|Sołtysiej]] w stronę [[Kuśnierska|Kuśnierskiej]]]]
 +
[[Kategoria:Ulice Szczecina]]
 +
[[Kategoria:Stare Miasto (ulice)]]
 
{{DEFAULTSORT:Grodzka}}
 
{{DEFAULTSORT:Grodzka}}
  
==bednarze, miselnicy==
+
'''Ulica Grodzka''' położona jest pomiędzy ulicą [[Tkacka|Tkacką]] a ulicą [[Kuśnierska|Kuśnierską]] i do roku [[1945]] stanowiła ciąg kilku ulic wielokrotnie zmieniających nazwę i położonych na obszarze czterech kwartałów miejskich – [[Kwartał Passawski|Passawskiego]], [[Kwartał Młyński|Młyńskiego]], [[Kwartał Świętego Ducha| Świętego Ducha]] i [[Kwartał Chyżyński|Kessin]]. Położone po obu stronach poszczególnych ulic parcele należały do różnych kwartałów. Ich granica przebiegała zazwyczaj pośrodku jezdni, a kolejne odcinki ulicy Grodzkiej wyznaczają nam miejsca zetknięcia się osiedli sprzed okresu przedlokacyjnego, np. styk ulicy [[Ulica Tkacka|''Große Wollweberstraße'']] i ''Mönchenstraße'', czy styk ulic w rejonie dawnego [[Obszar Nowego Rynku (Górne Miasto)|Targu Węglowego]] (''Kohlmarkt'').<br/>
 +
W jej skład weszły następujące ulice:
 +
* ulica ''Mönchenstraße'', nazwa historyczna „Ulica Mnisza”,
 +
* ulica o nazwie ''Kohlmarkt'', nazwa historyczna „Targ Węglowy”,
 +
* Część górnego odcinka ulicy [[Ulica Szewska|''Schuhstraße'']], nazwa historyczna „Ulica Szewska”,
 +
* ulica ''Fuhrstraße'', nazwa historyczna „Ulica Wjazdowa”. 
 +
   
 +
== Historia poszczególnych odcinków ulicy Grodzkiej ==
  
Miselnicy (schotteler), to zawód pokrewny konwisarzom (kannengeter). Na lokalny rynek dostarczali przede wszystkim cynowe talerze i miski, wcześniej natomiast pracowali w drzewie i zaliczani byli do cechu bednarzy, o czym świadczy nazwa drewnianej balii, służącej do zmywania wszelkiego rodzaju misek (schottelbalge), której wykonanie było warunkiem uzyskania tytułu mistrza bednarskiego. W Szczecinie nadali nazwę północnej stronie nieistniejącego obecnie Targu Węglowego (schottelerstrate, 1434, 1443, 1465, 1509).  
+
Nazwa pierwszej z nich, ''Mönchenstraße'' (ulica Mnisza), początkowo miała związek z zamieszkującymi zachodnią cześć miasta rolnikami, co wynika z zapisu w najstarszej księdze miejskiej - „''parva platea colonorum''” (ulica małych rolników), będąca przedłużeniem ulicy „''platea colonorum''” - ([[Ulica Tkacka|ulicy rolników]]), biegnącej w kierunku [[Brama Passawska|Bramy Passawskiej]] prowadzącej na przyległe do miasta pola uprawne. Na przełomie [[XV wiek|XV]]/[[XVI wiek]]u osiedlili się tu mnisi z [[Zakon karmelitów w Szczecinie|zakonu karmelitów]], co ostatecznie przyczyniło się do nadania jej miana „ulicy Mniszej”. W 1945 roku ulica została nazwana imieniem Teofila Firlika, strażaka, który poniósł śmierć [[9 maja]] [[1945]] r., jadąc do licznych wówczas pożarów wzniecanych przez szabrowników różnej maści i narodowości. W dniu [[17 stycznia]] [[1956]], zmieniono jej nazwę na ulicę Grodzką. <ref>Sz. Bursewicz, ''Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956.'' W: ''Kronika Szczecina 2003''. Nr 22, s. 119-152. Szczecin [[2004]], s. 28, oraz s. 29, przyp. 50.</ref> Obecnie nazwę ulicy „[[Ulica Firlika|Firlika]]” nosi ulica położona na [[Grabowo|Grabowie]]).<br/>
 +
Kolejny odcinek położony przy kościele [[Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie|św. Jakuba]] po stronie północnej w ciągu XV i XVI wieku nazywano „ulicą miselników” (''schottelerstrate''), gdyż był zamieszkiwany przez związanych z cechem bednarzy, wytwórców wszelkiego rodzaju mis. Natomiast południową stronę zaliczano do Targu Węglowego. W 1945 roku obszar ten otrzymał miano „Starego Rynku”, a na początku 1956 roku został również włączony do ulicy Grodzkiej. <ref>Sz. Bursewicz, ''Nazwy szczecińskich ulic''... op. cit., s. 28, oraz s. 29, przyp. 50.</ref><br/>
 +
Do ostatniego odcinka, położonego za skrzyżowaniem obecnej ulicy [[Ulica Farna|Farnej]] i ulicy [[Ulica Sołtysia|Sołtysiej]], włączono górny odcinek ulicy Szewskiej (''Schuhstraße'') oraz stanowiącą dojście do Zamku Książąt Pomorskich ulicę Wjazdową (''Fuhrstraße''). W 1945 roku otrzymał nazwę ulicy Przemysławskiej, którą z uwagi na to, że w tym czasie istniały dwie ulice „Przemysławskie” (druga to obecna ulica [[Ulica Robotnicza|Robotnicza]]), prawdopodobnie w [[1947]] r. zamieniono na nazwę „ulicy Balladyny”, a w [[1952]] na „ulicę Wjazdową”. Ostatecznie na początku 1956 roku, podobnie jak pozostałe odcinki, został przemianowany na „Ulicę Grodzką”.<ref>Tamże, s. 26, przypis 40, s. 28, oraz s. 29, przyp. 50. Zmianę nazwy na „Ulicę Balladyny” uwzględniono na planie miasta z 1947 r. wydanym przez Biuro Pomiarów Zarządu Miejskiego. Ta i pozostałe zostały odnotowane również przez Tadeusza Bieleckiego w: ''Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecina po 1945''. Szczecin 1995, s. 111.</ref>
  
 +
===Ulica Mała Rolnicza===
 +
Pojawiająca się w dokumentach źródłowych nazwa „mała ulica rolników” (''parva platea colonorum'', [[1307]]) <ref>M. Wehrmann, ''Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352)''. Stettin [[1921]], s. 33-34.</ref> bez wątpienia dotyczy zachodniej części ulicy Grodzkiej, na odcinku od obecnej ulicy [[Ulica Tkacka|Tkackiej]] do do placu [[Plac Orła Białego|Orła Białego]], w czym utwierdza nas wymieniona na przełomie [[XV wiek|XV]]/[[XVI wiek]]u dla tego odcinka ulicy nazwa „''buwstrate''”, związana z zawodem rolników. Pojawiła się ona w zapisie o nabyciu przez zakonników z [[Zakon karmelitów w Szczecinie|klasztoru Karmelitów]], cyt.: „[działek rolniczych] położonych obok biednego klasztoru przy ulicy rolników” (''negest erme kloster in der buwstrate gelegen'', [[1495]]), przez co, jak podaje [[Carl Johann Fredrich|C. Fredrich]] znacznie powiększyli swą siedzibę. <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von [[Hugo Lemske|H. Lemcke]], zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin [[1926]], s. 45.</ref> W związku z tym granica pomiędzy Kwartałem Passawskim a Kwartałem Młyńskim, zwyczajowo przebiegająca środkiem ulicy, objęła również teren klasztoru. Zob. ''Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., załącznik - Plan „Rozmieszczenie na współczesnym planie Starego Miasta historycznych osiedli (I-V)
 +
i granice parafii kościelnych, wg stanu do 1808 roku na współczesnym planie miasta z 1925 roku; granic średniowiecznych kwartałów, jakie obowiązywały do 1808 r.”</ref><br/>
 +
W rejestrach szosowych z XVI w. nazwa „ulicy rolniczej” dla tego odcinka ulicy pojawia się w zapisie, cyt.: „przy <ulicy rolników> do miejsca [położonego] naprzeciw kościoła św. Jakuba” (''in der buwstrate uppe dem orde tegen Sunte Jacobs Kerken'', [[1505]]), i w kolejnym „przy <ulicy rolników> naprzeciw [[Plac Orła Białego|Targu Końskiego]]” (''in der buwstrate jegen dem rossmarkede'', [[1520]]). Jako „ulica rolników” w tychże rejestrach wykazywana była jeszcze w [[1559]] roku, przy czym, z uwagi na istniejące tu wyżej wspomniane zabudowania klasztoru, określana była także jako położona „za [klasztorem mnichów] mnichami” (''hinter den münchen'', 1559).<br/> 
 +
Według [[Szwedzki spis katastralny|katastru szwedzkiego]] i planu miasta z [[Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI|1721]] roku, zawierających spis właścicieli poszczególnych działek, poszczególne parcele tej ulicy zaliczone były do obszaru Targu Końskiego ([[Plac Orła Białego|''Roßmarkt'']]).
  
Jej położenie możemy odczytać z zapisu w dokumencie z 1434 roku: „[…] na naprzeciw Dziedzińca Szewskiego wraz z połową jego budy, która tam stoi obok zwrócona [szczytem] do ” (in der gropengeterstrate jegen den schohauveouer un mit der helfte seiner boden de dar by staen un wendet in de schottelerstrate, 1434). Carl Fredrich (1926, 28) pisze, powołując się na najstarszy zachowany rejestr szosowy (1465), że siedziby miselników, tj. ich budy rzemieślnicze (schottelboden), usytuowane były w Kwartale Młyńskim i położone przy ówczesnym Targu Węglowym (wg planu z 1721 roku były to działki od nr 264 [622/11] do 254 [615-614/18-19 (20)]). Dodatkowo potwierdza to zapis z początku XV wieku, cyt.: „położony przy nieopodal miejsca naprzeciw obok budy Hansa Loitza” (an der schottelerstrate up dem orde tegen der spegelgatzen nehist Hans Loitzen boden belegen, 1509); tu mowa o budzie kramarskiej Hansa Loitza, będącego protoplastą szczecińskiego rodu kupiecko-bankierskiego. Do Szczecina przybył z Greifswaldu w 1433 roku i handlował śledziami i inną rybą na pobliskim Targu Śledziowym (herincks markede, 1495). Z czasem nazwa zanika.  
+
===Ulica Mnisza===
 +
[[Plik:Mnisza.2.jpg|500px|thumb|left|Położenie ''Mönchenstraße''<br/>
 +
M - ulica Mnisza,
 +
1. - zabudowania klasztorne,
 +
2. - kościół klasztorny św. Anny,
 +
3. - Gospoda „Pod Białym Łabędziem”, późniejszy „Haus Potsdam”,
 +
4.- szkoła miejska (''Ministerialschule''),
 +
5. - Targ Węglowy Nr. 1,
 +
6. - Młyn kieratowy,
 +
7. - Dziedziniec Młyński,
 +
8. - Zbrojownia,
 +
9. - Dom Kupiecki, także Sukiennice,
 +
10. - Dom „Pod Trzema Kolumnami”,
 +
11. - Nowa Winiarnia, Nowy dom weselny,
 +
12. - Dom Marszałka Wrangla (''Wrangelhaus''),
 +
T - Targ Koński,
 +
A - Ulica Przy Sukiennicach,
 +
G - Ulica Mała Tumska,
 +
D - Ulica Wielka Tumska,
 +
S - Ulica Górna Szewska,
 +
Sch - Ulica Sołtysia,
 +
P - Ulica Księża,
 +
B - Ulica Szeroka,
 +
W - Ulica Wielka Tkacka,
 +
- - - - - linią przerywaną oznaczono granicę pomiędzy Kwartałami Młyńskim a Passawskim, oraz Świętego Ducha.]]
 +
Około połowy XV w. przy „małej ulicy rolników” osiedlają się mnisi z [[Zakon karmelitów w Szczecinie|zakonu karmelitów]]. Na temat powstania klasztoru i czasu osiedlenia się karmelitów, jak również o sposobie nabycia placu pod budowę klasztoru niewiele wiemy. Pierwsza udokumentowana wzmianka o jego istnieniu dotyczy roku [[1496]], w którym wg Hoogewega małżeństwo Michael i Katharin Vogelsang przekazali dwie budy usytuowane na terenie [[Nowe Miasto|Wiku Świętego Ducha]] <ref>Zabudowania te stały na stoku wzgórza Świętego Ducha, w rejonie wylotu obecnej ulicy [[Ulica Księdza Stanisława Kozierowskiego|Kozierowskiego]] i ulicy [[Ulica Dworcowa|Dworcowej]].</ref>, „na cele kościoła św. Anny i braci [czcicieli] Marii z kościoła św. Anny” (''uppe sunte Annen Kerken Behuff unde Marien broderen to sunte Annen Kerken''). <ref>H. Hoogeweg, ''Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern''. Bd. 2. Stettin [[1925]], s. 628.</ref> Według K. Kality-Skwierzyńskiej, mnisi budowę klasztoru rozpoczęli ok. [[1500]] roku, a w [[1509]] r. także przylegającego doń kościoła pod wezwaniem św. Anny. <ref>K. Kalita-Skwierzyńska, ''Niezachowane kościoły Szczecina'' w: ''Szczecin na przestrzeni wieków. Historia-Kultura-Sztuka'', pod red. E. Włodarczyka. Szczecin [[1995]], s. 139.</ref> Jest jednak pewne, że byli tu już w drugiej połowie XV w., gdyż wchodząc w spór z [[Stan posiadania kościoła Mariackiego w Szczecinie|Fundacją Mariacką]] spowodowali, że w wyniku układu z roku [[1469]] zawartego pomiędzy miastem a prowizorami [administratorami] kościoła [[Kościół Mariacki w Szczecinie|Mariackiego]], zostali usunięci „poza [miasto] Szczecin do kościoła [[Kościół szpitalny Świętej Gertrudy (Łasztownia)|św. Gertrudy]] na [Łasztowni]” (''buwen buten Stetin to sunte Gertruden'', 1469). <ref>H.K.W. Berghaus, ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens''. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O [[1876]], s. 247; także H. Hoogeweg, ''Die Stifter und Klöster''..., op. cit., s. 627.</ref> Prawdopodobnie jednak w [[1486]] roku „chytrzy mnisi”, jak pisze [[Hugo Lemcke]], ponownie wrócili na ulicę Rolniczą, gdyż w księgach miejskich pojawia się w tym miejscu miano „[ulicy] przy białym klasztorze [białych braci]” (''bi dem witten closter'', 1486). <ref>Lemcke H., ''Die älteren Stettiner Straßennamen''. Stettin [[1881]], s. [23].</ref> Z pozostałości szczecińskich ksiąg zgonów (''Verlassungsbücher'') z lat [[1422]]-[[1603]] wynika, że tutejsi karmelici określani byli jako „nasi bracia kochanej Matki Boskiej z góry Karmel” (''unser leven Fruwen Brodere der Telerinne Godes van dem Berge Carmelo'', [[1502]]), lub „nasi bracia kochanej Panienki z zakonu z góry Karmel (''unser leven Vrowen Brodere des Ordens von dem Berge Carmele'', 1502). <ref>[C. Fredrich] ''Die älteren Stettiner Straßennamen''..., op. cit., s. 45-46.</ref><br/>
 +
Zakonników ze szczecińskiego zakonu karmelitów określano nazwą „Białych Mnichów”, ponieważ w przeciwieństwie do szarych strojów Franciszkanów z klasztoru [[Kościół św. Jana Ewangelisty w Szczecinie|św. Jana nad Odrą]], nosili białe habity. Stąd, obok oficjalnej w tym czasie nazwy „ulicy rolników” (''buwstrate''), spotykamy także określenie, cyt.: „naprzeciw [klasztoru] białych mnichów” (''iegen den witten münchen'', 1495), a także kolejne zapisy z ksiąg miejskich z przełomu XV/XVI wieku, związane z zabudowaniami klasztoru o treści, cyt.: „za [klasztorem] mnichów” (''hinter den münchen'', 1559), „w kierunku nowego [klasztoru] mnichów” (''gegen den neuen münchen'', 1590).<br/>
 +
Gdy bracia zakonni w okresie reformacji opuścili klasztor, w [[1550]] roku do jego zabudowań i nieukończonego prezbiterium kościoła św. Anny przeniesiono z ulicy Farnej tzw. „szkołę radziecką” (''Schola Senatoria'', [[Stadtgymnasium|''Ratsschule'']]) <ref>K.O. Grotefend, ''Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856''. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin [[1996]], s. 338, przyp. 2.</ref>, która wcześniej usytuowana była do [[1538]] roku w budynku przy narożniku obecnej ulicy [[Staromiejska|Staromiejskiej]] i Grodzkiej (''Mönchenstraße'' Nr. 20/21). Po przeprowadzce szkoły na ulicę Mniszą, północna strona ulicy określana była nazwą „przy Szkole Mnichów” (''an der Münche Schule'', lub krótko ''Münche Schule''), czy wręcz „Przy Szkole Miejskiej” (''bei der Stadtschulen''), ale także „Klasztor Białych Mnichów Przy Szkole” (''Weiße Münche Kloster bei der Schulen''). Przeciwległą południową stronę określano nazwą „Białych Mnichów” (''wittmönche'', [[1586]]), także „naprzeciw Szkoły Mnichów” (''gegen münchenschule'', [[1593]]), lub „Białych Mnichów naprzeciw Szkoły” (''Weiße München gegen der Schule'', [[1619]]). Na obu [[Widoki Szczecina Fransa Hogenberga|widokach Szczecina]] od zachodu, Brauna & Hogenberga i [[Widok Szczecina Heinricha Kotego/Petrusa Rollosa|widoku]] Kote & Rollosa, ulicę nazwano po prostu „Szkoła” (''die Schule'', [[1590]], [[1594]], także ''Die Schole'', [[1625]]). Pod koniec [[XVII wiek]]u i w ciągu [[XVIII wiek]]u odcinek ulicy Mniszej położony przy szkole określano nazwą „ulicy Mniszej” (''Münchstraß'', 1681, [[1721]], także ''An der Münchenstraß'', 1721, oraz ''Münchenstraße''[[1722]]-[[1723]]), a po przeciwnej stronie nazwą „ulicy Białych Mnichów” (''Weißmünchenstraße'', [[1681]]). Geodeci szwedzcy spisujący kataster szwedzki używali także zniekształconej nazwy ''Munkenstras'' lub ''Münkenstrass'' ([[1706]]). <ref>Zobacz opis kwartału Młyńskiego i Passawskiego w szwedzkim spisie katastralnym z lat 1706-1709 ([http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/?p=4552&coll_id=71 Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände Rep.6a, Bände 68 i 71], Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bände 68-71), także załącznik do planu [[Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI|z 1721]] roku, oraz spis ulic pochodzący z katastru spisanego w latach 1722-1723 ("''Das Häuser Kataster''” spisany pomiędzy październikiem 1722 a lipcem 1723 na polecenie krola Fryderyka Wilhelma I /zob. H.K.W. Berghaus, ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens''. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O [[1875]], s. 233/.</ref> W roku 1777 zarząd miasta zlecił wykonanie nowych szyldów ulicznych i sporządzenie w związku z tym szczegółowego spisu ulic, w którym wymieniono m. in. ulicę o nazwie „''Weiße Schwanstraße''” (Ulica Pod Białym Łabędziem). Berghaus sądził, że miała związek z budynkiem położonym w ciągu ulicy [[Ulica Tkacka|''Baustraße'']], w którym według niego mieściła się gospoda o nazwie „''Weiße Schwan''” (''Große Wollweberstraße'' Nr. 29). Natomiast Fredrich wręcz stwierdził, że była to nazwa odcinka ulicy Tkackiej przylegającego do tej gospody. Problem wyjaśnia kataster szwedzki z 1706 r., gdzie w opisie Kwartału Passawskiego wymieniono po południowej stronie ulicy Mniszej zabudowania Fridricha Schela, właściciela garkuchni o nazwie „Weiße Schwan” (''Mönchenstraße Nr. 13''). <ref>Zob. [http://dhm.uni-greifswald.de/textband/band_71/directory_Band_71.pdf Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände Rep.6a, Bd. 71, s. 361 i n.(194)]</ref> Jest wysoce prawdopodobne, że nazwa tej jadłodajni przyczyniła się do przekształcenia nazwy „''Weißmünchenstraße''” na „''Weiße Schwanstraße''”. <ref>''Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709''. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: ''Stettin. Passauer Viertel''. Kiel [[2005]], s. 196;<br/>[C. Fredrich] ''Die älteren Stettiner Straßennamen''..., op cit., s. 48, 51.</ref> Przedstawiona tu różnorodność nazw tego odcinka wynikała z przynależności obu stron ulicy do dwóch różnych kwartałów miejskich, o czym wspomniano powyżej.<br/> 
 +
Według katastru szwedzkiego oraz informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy ''Münchenstraß'' od strony północnej należał narożny [[Plac Orła Białego|budynek zbrojowni]] przy ''Mönchenstraße'', tj. Nr. 148=literka „ß" (kataster szwedzki=plan z 1721) <ref>Według [[Stettiner Adreßbuch|AB]] do 1856 - Nr. 612, natomiast po 1856 - Nr. 23.</ref>, oraz parcele od Nr. 148=b.n. <ref>Według AB do 1856 - Nr. 611, natomiast po 1856 - Nr. 24.</ref> do narożnika [[Plac Orła Białego|''Roßmarkt'']] Nr. 156=b.n. <ref>Według AB do 1856 - Nr. 605, natomiast po 1856 - Nr. 30.</ref>; następnie budynek Nr. 273=b.n. <ref>Według AB do 1856 - Nr. 604, natomiast po 1856 - Nr. 31.</ref> oraz Nr. 274 (szkoła Mnichów)=literka „V” (''Ratsschule'') <ref>Według AB do 1856 - Nr. 603, natomiast po 1856 - Nr. 32.</ref>, i kolejne Nr. 275=b.n. <ref>Według AB do 1856 - Nr. 602, natomiast po 1856 - Nr. 33.</ref> do Nr. 281=210 <ref>Według AB do 1856 - Nr. 596, natomiast po 1856 - Nr. 39.</ref>. Natomiast od strony południowej należały zabudowania od Nr. 238=213 <ref>Według AB do 1856 - Nr. 476, natomiast po 1856 - Nr. 1.</ref> do Nr. 219=232 <ref>Według AB do 1856 - Nr. 458, natomiast po 1856 - Nr. 19.</ref> oraz zabudowania przy kościele [[Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie|św. Jakuba]] od Nr. 272-270=274 <ref>Według AB do 1856 - Nr. 438-437, natomiast po 1856 - Nr. 20-21.</ref> do Nr. 269=271 <ref>Według AB do 1856 - Nr. 436, natomiast po 1856 - Nr. 22.</ref> Kataster szwedzki budynki przy ''Mönchenstraße'' od Nr. 269 do Nr. 272 określa jako położone przy ''Munkenstras'' lub przy [[Obszar Nowego Rynku (Górne Miasto)|Śmierdzącym Targu]] (''Faulmarkt''). <ref>Według AB po 1856 - Nr. 20-21 i 22.</ref> O targowisku ''Faulmarkt'' więcej przy omówieniu [[Obszar Nowego Rynku (Górne Miasto)|rynków Starego Miasta]].<br/>
 +
Istniejąca od [[1550]] roku [[Stadtgymnasium|szkoła radziecka]] (/''Große''/ ''Ratsschule'', 1550-[[1793]]), w 1793 roku otrzymuje status miejskiej szkoły wyższej – Liceum ([''Großes''] ''Rats-Lyzeum'', 1793-[[1805]]). W 1805 r. król [[w:Fryderyk Wilhelm III Pruski|Fryderyk Wilhelm III]] połączył Szczecińskie Gimnazjum [[Stan posiadania kościoła Mariackiego w Szczecinie|Fundacji Mariackiej]] (''Stettiner Marienstiftsgymnasium'', następca ''Regium Gymnasium Carolineum'') i wyższe klasy ''Rats-Lyzeum'' pod wspólną nazwą Królewskiego i Miejskiego Gimnazjum (''Königliches und Stadtgymnasium'', 1805-1832). <ref>Grotefend K. O., ''Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin''..., op. cit., regest nr 482 z [[25 stycznia]] [[1805]], s. 337, tamże s. 338, przyp. 2.</ref> Gdy w [[1832]] roku wzniesiono na [[Plac Mariacki|placu Mariackim]] tzw. [[Gimnazjum Mariackie]], starą budowlę przy ulicy Mniszej zburzono w [[1839]] roku i na jej miejscu wybudowano w [[1840]] r. nowy gmach z przeznaczeniem dla szkoły nazwanej ''Friedrich-Wilhelms-Schule''. Następnie, gdy ta została przeniesiona w [[1856]] roku na teren [[Nowe Miasto|Nowego Miasta]], na ulicę [[Kaszubska|Kaszubską]] 51, budynek przejęła wyższa szkoła żeńska (Höhere Töchterschule,  poprzedniczka ''[[Kaiserin-Auguste-Viktoria-Schule|Kaiserin-Augusta-Victoria-Schule]]'', która działała tu do [[1894]] roku, do czasu przeniesienia do nowo wybudowanego gmachu przy [[Kaszubska|''Elisabethstraße'']] Nr. 27.  Na jej miejscu w latach  1894-[[1922]] mieściła się, przeniesiona z placu [[Plac Żołnierza Polskiego|''Königsplatz'']] Nr. 5, żeńska szkoła [[Elisabeth-Mädchemittelschule|''Elisabeth-Mädchemittelschule'']]). Do 1945 roku przy ulicy Mniszej w budynku zwanym „''Haus Potsdam''” (''Mönchenstraße'' Nr. 12/13) znajdowała się księgarnia Leona Sauniera, wydawcy licznych publikacji o Szczecinie, z której usług często korzystał autor opracowania o historii nazw szczecińskich ulic Hugo Lemcke.
 +
<gallery>
 +
Plik:MönchenSchule.1.jpg|Widok „Liceum radzieckiego” (''Raths-Lyceum'')
 +
Plik:MönchenSchule.2.jpg|Szkoła im. Króla Fryderyka Wilhelma przy ulicy Mniszej
 +
Plik:HausPotsdam.1.jpg|Kamienica Mönchenstraße 12-13, tzw. „Dom Poczdam”
 +
Plik:Lemcke_rewers.jpg|Kopia rewersu wystawionego przez księgarnię Leona Sauniera
 +
</gallery><br/>
 +
 
 +
===Targ Węglowy===
 +
Powstały po lokacji miasta na obrzeżach Nowego Rynku (''forum novum'', 1306, 1312) plac targowy  o nazwie Targ Węglowy (''Kohlmarkt'') położony był pomiędzy ulicami [[Ulica Mariacka|Mariacką]] i [[Ulica Farna|Farną]]. Jego południowa strona należała do Kwartału Passawskiego, natomiast północna do Kwartału Młyńskiego, o czym poniżej przy omówieniu „ulicy miselników”. Więcej o Targu Węglowym i jego historii zobacz przy omówieniu [[Obszar Nowego Rynku (Górne Miasto)|obszaru Nowego Rynku]].<br/> 
 +
====Ulica Miselnicza (schottelerstrate)====
 +
Miselnicy (schotteler), to zawód pokrewny konwisarzom (''kannengeter''). Na lokalny rynek dostarczali przede wszystkim cynowe talerze i miski, wcześniej natomiast pracowali w drzewie i zaliczani byli do cechu bednarzy, o czym świadczy nazwa drewnianej balii (''schottelbalge'') służącej do zmywania wszelkiego rodzaju misek, której wykonanie było warunkiem uzyskania tytułu mistrza bednarskiego.<br/> W Szczecinie nadali nazwę położonej w Kwartale Młyńskim północnej stronie nieistniejącego obecnie Targu Węglowego (''schottelerstrate'', [[1434]], [[1443]]; ''schöttelstrath'', [[1450]]; ''schottelerstrate'' [[1465]], [[1509]]). <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''... op. cit., s. 28; także H. Hering, ''Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit''. W: [[Baltische Studien|BSt.]] AF Bd X 1. Stettin [[1844]], s. 77.</ref><br/>
 +
Jej położenie możemy odczytać z zapisu w dokumencie z 1434 roku: „/.../ na <ulicy kotlarzy> naprzeciw [[Mariacka|Dziedzińca Szewskiego]] wraz z połową jego budy, która stoi tam obok i /jest/ zwrócona /szczytem/ do <ulicy miselników>” (''in der gropengeterstrate jegen den schohauveouer un mit der helfte seiner boden de dar by staen un wendet in de schottelerstrate'', 1434). C. Fredrich pisze, powołując się na najstarszy zachowany rejestr szosowy (1465), że siedziby miselników, tj. ich budy rzemieślnicze (''schottelboden''), usytuowane były w Kwartale Młyńskim przy ówczesnym Targu Węglowym. <ref>Tamże, s. 28.</ref> Dodatkowo potwierdza to zapis z początku XV wieku, cyt.: „położony przy <ulicy miselników> nieopodal miejsca /położonego/ naprzeciw [[Ulica Świętego Jakuba Apostoła|<uliczki zwierciadlanej>]] obok budy Hansa Loitza” (''an der schottelerstrate up dem orde tegen der spegelgatzen nehist Hans Loitzen boden belegen'', 1509). Tu mowa o budzie kramarskiej Hansa Loitza, będącego protoplastą szczecińskiego rodu kupiecko-bankierskiego. Do Szczecina przybył z Greifswaldu w [[1433]] roku i handlował śledziami i inną rybą na pobliskim [[Obszar Nowego Rynku (Górne Miasto)|Targu Śledziowym]] (''herincks markede'', [[1495]]). Z czasem nazwa zanika.<br/> Według katastru szwedzkiego z 1706 roku były to parcele od nr 120 do 130, a  wg planu z 1721 roku były to działki od nr 264 <ref>Według AB sprzed 1857 Nr. 622, natomiast po 1856 - Nr. 11.</ref> do nr 254 <ref>Według AB do 1856 Nr. 615-614, natomiast po 1856 - Nr. 18-19 (20).</ref>
 +
 
 +
===Ulica Szewska /górny odcinek ulicy Szewskiej/===
 +
[[Plik:Zabudowa_Gornej_Szewskiej.jpg|400px|thumb|left|Zabudowa ulicy Górnej Szewskiej i przyległych do niej ulic<br/>
 +
GS. – Ulica Górna Szewska,
 +
Nr. 4. – Mennica miejska,
 +
Nr. 27. – Kamienica Dahla, drukarza książek. Dawna rusznikarnia książęca,
 +
Nr. 28. – Kamienica aptekarza Wichenhagena. Późniejsza „Dworska i Garnizonowa Apteka” (Hof- und Garnisonapotheke),
 +
KG. – Dziedziniec Świętego Jana,
 +
st. – studnia na terenie Dziedzińca Ubogich z okresu szwedzkiego,
 +
GK. – Targ Węglowy,
 +
Nr. 11. – Kamienica mieszcząca „Nową Winiarnię” i „Nowy dom weselny”,
 +
GF. – Ulica Wjazdowa,
 +
F. – Ulica Wielka Tumska,
 +
Nr. 12.-13. – Kamienica aptekarza Michela Lindego i należąca do niej oficyna,
 +
Nr. 14. – Kamienica medyka, doktora Müllera,
 +
Nr. 29. – Kamienica krawca Christiana Beutela,
 +
Sch. – Ulica Szewska,
 +
Nr. 11. – Dziedziniec Młyński po dawnym młynie kieratowym,
 +
KP. – Ulica Kuśnierska,
 +
S. – Ulica Sołtysia,
 +
K. – Ulica Kurkowa,
 +
Nr. 1. – Kamienica Loitzów.]]
 +
Kolejny odcinek ulicy Grodzkiej, położony za skrzyżowaniem obecnej ulicy Farnej i Sołtysiej, przypominający swoimi rozmiarami plac, należał w przeszłości do obszaru ulicy Szewskiej. Pruski kataster z lat 1722-23 określał go nazwą „Powyżej ulicy Szewskiej” (''Ober der Schuhstraße''), natomiast w pierwszej połowie XIX wieku określany był mianem ''Oberhalb der Schuhstraße'', 1806-1856). Pierwsza wzmianka pochodziła z początku [[XIV wiek]]u i związana była z położoną przy nim mennicą miejską (''apud monetam'', [[1309]] /przy mennicy, ''Schuhstraße'' Nr. 4/). W tym czasie ulica Szewska na całej długości nosiła jeszcze nazwę „ulicy młyna końskiego” (''rosmolenstrate''), pochodzącą od usytuowanego w dolnej części ulicy Szewskiej młyna kieratowego (''Schuhstraße'' Nr. 11). W dokumentach źródłowych spotykamy ją jeszcze w pierwszej połowie XV wieku przy okazji wzmianki o aptece położonej naprzeciw mennicy, cyt.: „blisko apteki przy <ulicy młyna końskiego>” (''negest by der apoteken in der rosmolenstrate'', [[1432]]). W ciągu XVI wieku ulica na całej długości przybrała nazwę związaną z zawodem szewców - „mennica przy <ulicy szewców>” (''de munte in der schostrate'', [[1523]]), a omawiany tu odcinek określano mianem „ku mennicy” (''gegen der munte'', 1540, także ''gegen der Müntz'', [[1588]]). Berghaus podaje, że w 1530 roku aptekarz Claus Stellmacher, znany szczeciński przywódca ludowy, kupił po przeciwnej stronie kamienicę urządzając w niej aptekę (''Schuhstraße'' Nr. 28).<ref>H.K.W. Berghaus, ''Geschichte der Stadt Stettin''... op. cit., s. 247.</ref> Od tego czasu odcinek ten przybrał nazwę ulicy „przy górnej aptece” (''bi der bavensten abbateke''). Aptekę określano mianem „górnej apteki”, w odróżnieniu od tzw „dolnej apteki” przy [[Obszar Starego Rynku (Dolne Miasto)|Rynku Siennym]] pod nr 1. Mocno uszkodzony budynek apteki po oblężeniach z 1677 i [[1713]] r. wielokrotnie był przebudowywany, m. in. w ([[1698]] i [[1770]]). Odtąd określany był nazwą Królewsko – Pruskiej Apteki Dworskiej i Garnizonowej. Jego opis i rysunek umieszczony został w katastrze szwedzkim z roku 1706, podobnie jak położonej obok kamienicy (''Schuhstraße'' Nr. 27), w której mieściła się książęca rusznikarnia (''by dem bussenhuse'', 1521 /przy rusznikarni/, także ''unses g./nadigen/ h./err/ bussenhus in der schostrate'', 1532 /rusznikarnia naszego Najjaśniejszego Pana przy „ulicy szewców”/).<br/><br/><br/><br/>
 +
 
 +
===Ulica Wjazdowa (Fuhrstraße)===
 +
[[Plik:Fuhrstraße_1935.jpg|200px|thumb|right|Widok ulicy ''Fuhrstraße'' w kierunku ''Pelzerstraße'', 1935]]
 +
Ostatni odcinek obecnej ulicy Grodzkiej przebiegał od narożnika z ulicą Szewską w kierunku bramy wjazdowej do zamku. Pokrywa się z przebiegiem starej drogi dowozu zaopatrzenia do słowiańskiego grodu-świątyni i jak podaje C. Fredrich określany był średnio-dolno-niemieckim słowem „''vôre''” (co oznaczało - wóz, przewóz, wywóz, wożenie, transport, dowóz). Według Fredricha rozszerzenie ulicy, widoczne na planach sprzed roku 1945 na wysokości parceli nr 15, to ślad po dawnej słowiańskiej bramie w obwałowaniu grodu-świątyni, a niżej, na wysokości nie istniejących obecnie budynków nr 23/24 i 7, sytuował on wjazd przez bramę do obwarowanego wówczas podgrodzia. <ref>''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'' von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bremen [[1878]], Bd. V, s. 348;<br/>''Die älteren Stettiner Straßennamen''... op. cit., s. 4.</ref> Ponieważ nazwa tej ulicy nie występuje w najstarszych księgach miejskich pod nazwą łacińską (pierwszy zapis to ''voerstrate'' z 1399 roku), do dzisiaj nie ustają spory, co do jej pochodzenia. W licznych publikacjach przewijają się dwie nazwy - "ulica Furamańska" i "ulica Wjazdowa", i ta ostatnia wydaje się bardziej właściwa, gdyż ani strome położenie ani ukształtowanie parcel nie przemawia za osiedlaniem się tu woźniców. Na początku [[XIX wiek]]u fragment ulicy położony przy narożniku z ulicą Kuśnierską określano nazwą „''am Schloß''” (''Fuhrstraße'' Nr. 16 - ''Pelzerstraße'' Nr. 14-10), którą zlikwidowano ok. 1830 roku, gdyż nie pojawia się już w książce adresowej z roku 1833. <ref>''Allgemeines Adreß-Buch von Stettin auf das Jahr 1833'', Straßen-Register, Th. II - ''Nach laufender Haus-Nummer'' = ''Fuhrstraße'' Nr. 650, ''Pelzerstraße'' Nr. 651-655.</ref><br/>
 +
Według katastru szwedzkiego z 1706 roku i planu miasta z 1721 r. do ulicy ''Fuhr Straße'' (także ''Fuhrstraß'' oraz ''Fohr-'', ''Vohr-'', ''Fur Stras'', a w 1777 r. ''Vorstraße'') należały parcele od Nr. 14=453 <ref>Według AB do 1856 Nr. 854, natomiast po 1856 - Nr. 1.</ref> do Nr. 28=b.n. <ref>Według AB do 1856 Nr. 839, natomiast po 1856 - Nr. 15.</ref> w kwartale Kessin i od Nr. 52=436 <ref>Według AB do 1856 Nr. 650, natomiast po 1856 - Nr. 16.</ref> do Nr. 66=418 <ref>Według AB do 1856 Nr. 629, natomiast po 1856 - Nr. /29-30/29.</ref> w kwartale Młyńskim.
  
 +
* '''Kamienice mieszczańskie z przełomu XVII/XVIII wieku'''
 +
Do naszych czasów zachowało się pięć rysunków kamieniczek mieszczańskich położonych w górnym odcinku ulicy Szewskiej, przy Fuhrstraße, oraz przy Targu Węglowym, w tym cztery pochodzące z katastru szwedzkiego z 1706 roku (''Schuhstraße'' Nr. 27, 28, ''Fuhrstraße'' Nr. 29 i ''Kohlmarkt'' Nr. 1):
 +
** Schuhstraße Nr. 4; w średniowieczu był to budynek mennicy miejskiej. <ref>Książęca mennica położona była na parceli przy ulicy [[Rycerska|Małej Rycerskiej]] (''Kleine Ritterstraße'' Nr. 1).</ref> Budynek przebudowany w [[XVIII wiek|XVIII]] w., stał jeszcze w [[1944]] roku. Spalony podczas bombardowania alianckiego nie został odbudowany.
 +
** ''Schuhstraße'' nr. 27; w czasach księstwa pomorskiego mieściła się tu książęca rusznikarnia. Budynek został mocno zniszczony w czasie oblężenia z [[1677]]. Z woli króla szwedzkiego od [[30 marca]] [[1705]] roku mocno zrujnowana kamienica została przejęta przez [[Gabriel Dahlen|Gabriela Dahla]] <ref>W.H. Meyer, ''Geschichte der Buchdruckerei und Verlags-Handlung von F. Hessenland in Stettin vom Jahre 1577 bis zum Jahre 1877''. Stettin /1878/, s. 20.</ref>, który posiadał przywilej drukarza i księgarza królestwa Szwecji i Gimnazjum Mariackiego, nadany mu [[17 listopada]] [[1700]] roku. <ref>W.H. Meyer, ''Geschichte der Buchdruckerei... op. cit., s. 22.</ref> Stąd też od tej pory kamienica nosiła nazwę „Królewskiej drukarni książek".  Ponownie zniszczona w czasie oblężenia z [[1713]] roku po odbudowie została włączona do położonej obok parceli „Królewsko – Pruskiej Apteki Dworskiej i Garnizonowej” przy późniejszej ''Schuhstraße'' Nr. 28.
 +
**  Schuhstraße 28; tzw. „Stara Apteka” wzniesiona w [[1698]] roku na miejscu średniowiecznej „górnej apteki”. W 1706 roku właścicielem kamienicy był aptekarz Abraham Wichenhagen. Na parterze kamienicy  w sieni mieściła się apteka, wspomniana już w pierwszej połowie XV wieku. Na pierwszym i drugim piętrze mieściły się pomieszczenia mieszkalne. Podwórze było stosunkowo małe. Na fasadzie budynku znajdowały się napisy, cyt.: „''Wir haben hir keine bleiben Stat''” (tu cytat z Listu do Hebrajczyków - „Nie mamy tutaj trwałego miasta”, Hebr 13.14), kolejny „''Bis hier her hatt mich Gott geholfen''” (tu cytat ze Starego Testamentu: „Aż dotąd pomagał nam Pan”, Samuel 7.12) oraz nad bramą wejściową łaciński napis „''Non nobis sed aliis''” („Nie dla nas, ale dla wszystkich”). Poza tym budynek był bogato przyozdobiony. Oprócz amorków (putto) i innych figur na ścianie szczytowej umieszczony był zegar słoneczny. Po zniszczeniach podczas oblężenia w 1713 roku apteka została przebudowana na „Królewsko – Pruską Aptekę Dworską i Garnizonową” (''Königliche Hof- und Garnisonapotheke''), która po kolejnej przebudowie w 1770 r. przetrwała do bombardowań drugiej wojny światowej. Po wojnie ruiny rozebrano.
 +
**  ''Fuhrstraße'' Nr. 29; w 1706 roku właścicielem kamienicy był krawiec Christian Beutel. Na parterze budynku mieściła się sień, kuchnia i dwie izby. Na pierwszym i drugim piętrze kolejne cztery, niezbyt duże i nad nimi strych. 
 +
**  ''Kohlmarkt'' Nr. 1;  w 1706 roku właścicielem kamienicy był Jürgen Brandt, prowadzący wyszynk gorzałki. Na parterze budynku znajdował się sklep i dwa pomieszczenia mieszkalne. Piwnicę pod sklepem od strony ulicy zamieszkiwał bednarz. Pozostałe pomieszczenia piwniczne należały do Brandta. Obydwa piętra posiadały po trzy pomieszczenia mieszkalne. Nad nimi znajdował się wysoki strych.   
 +
<gallery>
 +
Plik:Schuhstr.4.jpg|Budynek mennicy miejskiej, ''Schuhstraße'' 4
 +
Plik:Schuhstr.27.jpg|Dawna rusznikarnia książęca,<br/>''Schuhstraße'' Nr. 27
 +
Plik:Schuhstr.28.jpg|Apteka Abrahama Wichenhagena, ''Schuhstraße'' Nr. 28
 +
Plik:Fuhrstr.29.jpg|Kamienica krawca Christiana Beutela, ''Fuhrstraße'' Nr. 29
 +
Plik:Kohlmarkt.1.jpg|Kamienica mieszczańska, ''Kohlmarkt'' Nr. 1
 +
</gallery><br/>
 +
{{przypisy}}
  
 
== Galeria ==
 
== Galeria ==
 
<gallery>
 
<gallery>
 
+
Plik:Mnisza.1.jpg|Widok ulicy ''Mönchenstraße'' od strony ulicy Tkackiej, 1901
 +
Plik:Kohlmarkt.2.jpg|Targ Węglowy w latach 1904-1913
 +
Plik:Północna strona Targu Węglowego.JPG|Północna strona Rynku Węglowego, dawna „ulica miselników"
 +
Plik:Hofapotheke.1.jpg|Budynek Królewsko – Pruskiej Apteki Dworskiej i Garnizonowej, ''Schuhstraße'' Nr. 28
 +
Plik:AlteMünze.2.jpg|Stara mennica miejska, ''Schuhstraße'' Nr. 4
 +
Plik:Fuhrstraße.1.jpg|Narożnik ulicy ''Fuhrstraße'' i ''Schuhstraße'', 1927
 +
Plik:Fuhrstraße_2.jpg|Widok górnej części ulicy ''Fuhrstraße''
 
</gallery>
 
</gallery>
  
 
== Bibliografia ==
 
== Bibliografia ==
 +
* Hering H., ''Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit''. W: BSt. AF Bd X 1. Stettin 1844.
 +
* Berghaus H.K.W., ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens''. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
 +
* Meyer W.H., ''Geschichte der Buchdruckerei und Verlags-Handlung von F. Hessenland in Stettin vom Jahre 1577 bis zum Jahre 1877''. Stettin /1878/.
 +
* Lemcke H., ''Die älteren Stettiner Straßennamen''. L. Saunier's Buchhandlung. Stettin 1881.
 +
* Wehrmann M., ''Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352)''. Stettin 1921.
 +
* Hoogeweg H., ''Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern''. Bd. 2. Stettin 1925.
 +
* ''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
 +
* ''Historia Pomorza''. T. II, cz. 2., pod red. G. Labudy. Poznań 1976.
 +
* Kalita-Skwierzyńska K., ''Niezachowane kościoły Szczecina'' w: ''Szczecin na przestrzeni wieków. Historia-Kultura-Sztuka'', pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995.
 +
* Grotefend K.O., ''Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856''. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.
 +
* Gwiazdowska E., ''Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku''. Szczecin 2001.
 +
* Bursewicz Sz., ''Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956.'' W: ''Kronika Szczecina 2003''. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004.
 +
* Bielecki T., ''Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecina po 1945''. Szczecin 1995.
 +
* ''Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte''. Bd. 3, Teil 2: ''Stettin. Passauer Viertel''. Verlag Ludwig. Kiel 2005 /tłum. Dirk Schleinert/.
 +
* Berghaus H.K.W., ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens''. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875.
 +
* ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'' von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: [http://www.rzuser.uni-heidelberg.de/~cd2/drw/s/Sa-schm.htm DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben].
 +
* [http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/?p=4552&coll_id=71 Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bde. 68-71] (''Text- und Beschreibungsbände'').
 
* [http://sedina.pl/index.php/2006/10/09/najstarsze-nazwy-ulic-i-inne-nazwy-miejscowe-dawnego-szczecina-5/ Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (5) - na portalu sedina.pl]
 
* [http://sedina.pl/index.php/2006/10/09/najstarsze-nazwy-ulic-i-inne-nazwy-miejscowe-dawnego-szczecina-5/ Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (5) - na portalu sedina.pl]
 +
* [http://sedina.pl/index.php/2007/03/12/najstarsze-nazwy-ulic-i-inne-nazwy-miejscowe-dawnego-szczecina-24/ Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (24) - na portalu sedina.pl]
 +
 +
{{Autor|[[User:Schulz|Jan Iwańczuk]]}}
 +
[[Kategoria:Ulice Szczecina]]
 
[[Kategoria:Stare Miasto (ulice)]]
 
[[Kategoria:Stare Miasto (ulice)]]
[[Kategoria:Ulice historyczne]]
+
[[Kategoria:Historyczne ulice Szczecina]]

Aktualna wersja na dzień 01:30, 3 lut 2020

Ulica Grodzka
Śródmieście
Ulica Grodzka
Ulica Grodzka, widok w stronę ulicy Sołtysiej
  Nazwa pełna Grodzka
  Inne nazwy Teofila Firlika, Stary Rynek, Przemysławska, Balladyny, Wjazdowa (do 1956)
  Nazwa niemiecka Mönchenstraße, Kohlmarkt, Schuhstraße, Fuhrstraße;
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 511,9
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.
Ulica Grodzka widok od Sołtysiej w stronę Kuśnierskiej


Ulica Grodzka położona jest pomiędzy ulicą Tkacką a ulicą Kuśnierską i do roku 1945 stanowiła ciąg kilku ulic wielokrotnie zmieniających nazwę i położonych na obszarze czterech kwartałów miejskich – Passawskiego, Młyńskiego, Świętego Ducha i Kessin. Położone po obu stronach poszczególnych ulic parcele należały do różnych kwartałów. Ich granica przebiegała zazwyczaj pośrodku jezdni, a kolejne odcinki ulicy Grodzkiej wyznaczają nam miejsca zetknięcia się osiedli sprzed okresu przedlokacyjnego, np. styk ulicy Große Wollweberstraße i Mönchenstraße, czy styk ulic w rejonie dawnego Targu Węglowego (Kohlmarkt).
W jej skład weszły następujące ulice:

  • ulica Mönchenstraße, nazwa historyczna „Ulica Mnisza”,
  • ulica o nazwie Kohlmarkt, nazwa historyczna „Targ Węglowy”,
  • Część górnego odcinka ulicy Schuhstraße, nazwa historyczna „Ulica Szewska”,
  • ulica Fuhrstraße, nazwa historyczna „Ulica Wjazdowa”.

Historia poszczególnych odcinków ulicy Grodzkiej

Nazwa pierwszej z nich, Mönchenstraße (ulica Mnisza), początkowo miała związek z zamieszkującymi zachodnią cześć miasta rolnikami, co wynika z zapisu w najstarszej księdze miejskiej - „parva platea colonorum” (ulica małych rolników), będąca przedłużeniem ulicy „platea colonorum” - (ulicy rolników), biegnącej w kierunku Bramy Passawskiej prowadzącej na przyległe do miasta pola uprawne. Na przełomie XV/XVI wieku osiedlili się tu mnisi z zakonu karmelitów, co ostatecznie przyczyniło się do nadania jej miana „ulicy Mniszej”. W 1945 roku ulica została nazwana imieniem Teofila Firlika, strażaka, który poniósł śmierć 9 maja 1945 r., jadąc do licznych wówczas pożarów wzniecanych przez szabrowników różnej maści i narodowości. W dniu 17 stycznia 1956, zmieniono jej nazwę na ulicę Grodzką. [1] Obecnie nazwę ulicy „Firlika” nosi ulica położona na Grabowie).
Kolejny odcinek położony przy kościele św. Jakuba po stronie północnej w ciągu XV i XVI wieku nazywano „ulicą miselników” (schottelerstrate), gdyż był zamieszkiwany przez związanych z cechem bednarzy, wytwórców wszelkiego rodzaju mis. Natomiast południową stronę zaliczano do Targu Węglowego. W 1945 roku obszar ten otrzymał miano „Starego Rynku”, a na początku 1956 roku został również włączony do ulicy Grodzkiej. [2]
Do ostatniego odcinka, położonego za skrzyżowaniem obecnej ulicy Farnej i ulicy Sołtysiej, włączono górny odcinek ulicy Szewskiej (Schuhstraße) oraz stanowiącą dojście do Zamku Książąt Pomorskich ulicę Wjazdową (Fuhrstraße). W 1945 roku otrzymał nazwę ulicy Przemysławskiej, którą z uwagi na to, że w tym czasie istniały dwie ulice „Przemysławskie” (druga to obecna ulica Robotnicza), prawdopodobnie w 1947 r. zamieniono na nazwę „ulicy Balladyny”, a w 1952 na „ulicę Wjazdową”. Ostatecznie na początku 1956 roku, podobnie jak pozostałe odcinki, został przemianowany na „Ulicę Grodzką”.[3]

Ulica Mała Rolnicza

Pojawiająca się w dokumentach źródłowych nazwa „mała ulica rolników” (parva platea colonorum, 1307) [4] bez wątpienia dotyczy zachodniej części ulicy Grodzkiej, na odcinku od obecnej ulicy Tkackiej do do placu Orła Białego, w czym utwierdza nas wymieniona na przełomie XV/XVI wieku dla tego odcinka ulicy nazwa „buwstrate”, związana z zawodem rolników. Pojawiła się ona w zapisie o nabyciu przez zakonników z klasztoru Karmelitów, cyt.: „[działek rolniczych] położonych obok biednego klasztoru przy ulicy rolników” (negest erme kloster in der buwstrate gelegen, 1495), przez co, jak podaje C. Fredrich znacznie powiększyli swą siedzibę. [5] W związku z tym granica pomiędzy Kwartałem Passawskim a Kwartałem Młyńskim, zwyczajowo przebiegająca środkiem ulicy, objęła również teren klasztoru. Zob. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., załącznik - Plan „Rozmieszczenie na współczesnym planie Starego Miasta historycznych osiedli (I-V) i granice parafii kościelnych, wg stanu do 1808 roku na współczesnym planie miasta z 1925 roku; granic średniowiecznych kwartałów, jakie obowiązywały do 1808 r.”</ref>
W rejestrach szosowych z XVI w. nazwa „ulicy rolniczej” dla tego odcinka ulicy pojawia się w zapisie, cyt.: „przy <ulicy rolników> do miejsca [położonego] naprzeciw kościoła św. Jakuba” (in der buwstrate uppe dem orde tegen Sunte Jacobs Kerken, 1505), i w kolejnym „przy <ulicy rolników> naprzeciw Targu Końskiego” (in der buwstrate jegen dem rossmarkede, 1520). Jako „ulica rolników” w tychże rejestrach wykazywana była jeszcze w 1559 roku, przy czym, z uwagi na istniejące tu wyżej wspomniane zabudowania klasztoru, określana była także jako położona „za [klasztorem mnichów] mnichami” (hinter den münchen, 1559).
Według katastru szwedzkiego i planu miasta z 1721 roku, zawierających spis właścicieli poszczególnych działek, poszczególne parcele tej ulicy zaliczone były do obszaru Targu Końskiego (Roßmarkt).

Ulica Mnisza

Położenie Mönchenstraße
M - ulica Mnisza, 1. - zabudowania klasztorne, 2. - kościół klasztorny św. Anny, 3. - Gospoda „Pod Białym Łabędziem”, późniejszy „Haus Potsdam”, 4.- szkoła miejska (Ministerialschule), 5. - Targ Węglowy Nr. 1, 6. - Młyn kieratowy, 7. - Dziedziniec Młyński, 8. - Zbrojownia, 9. - Dom Kupiecki, także Sukiennice, 10. - Dom „Pod Trzema Kolumnami”, 11. - Nowa Winiarnia, Nowy dom weselny, 12. - Dom Marszałka Wrangla (Wrangelhaus), T - Targ Koński, A - Ulica Przy Sukiennicach, G - Ulica Mała Tumska, D - Ulica Wielka Tumska, S - Ulica Górna Szewska, Sch - Ulica Sołtysia, P - Ulica Księża, B - Ulica Szeroka, W - Ulica Wielka Tkacka, - - - - - linią przerywaną oznaczono granicę pomiędzy Kwartałami Młyńskim a Passawskim, oraz Świętego Ducha.

Około połowy XV w. przy „małej ulicy rolników” osiedlają się mnisi z zakonu karmelitów. Na temat powstania klasztoru i czasu osiedlenia się karmelitów, jak również o sposobie nabycia placu pod budowę klasztoru niewiele wiemy. Pierwsza udokumentowana wzmianka o jego istnieniu dotyczy roku 1496, w którym wg Hoogewega małżeństwo Michael i Katharin Vogelsang przekazali dwie budy usytuowane na terenie Wiku Świętego Ducha [6], „na cele kościoła św. Anny i braci [czcicieli] Marii z kościoła św. Anny” (uppe sunte Annen Kerken Behuff unde Marien broderen to sunte Annen Kerken). [7] Według K. Kality-Skwierzyńskiej, mnisi budowę klasztoru rozpoczęli ok. 1500 roku, a w 1509 r. także przylegającego doń kościoła pod wezwaniem św. Anny. [8] Jest jednak pewne, że byli tu już w drugiej połowie XV w., gdyż wchodząc w spór z Fundacją Mariacką spowodowali, że w wyniku układu z roku 1469 zawartego pomiędzy miastem a prowizorami [administratorami] kościoła Mariackiego, zostali usunięci „poza [miasto] Szczecin do kościoła św. Gertrudy na [Łasztowni]” (buwen buten Stetin to sunte Gertruden, 1469). [9] Prawdopodobnie jednak w 1486 roku „chytrzy mnisi”, jak pisze Hugo Lemcke, ponownie wrócili na ulicę Rolniczą, gdyż w księgach miejskich pojawia się w tym miejscu miano „[ulicy] przy białym klasztorze [białych braci]” (bi dem witten closter, 1486). [10] Z pozostałości szczecińskich ksiąg zgonów (Verlassungsbücher) z lat 1422-1603 wynika, że tutejsi karmelici określani byli jako „nasi bracia kochanej Matki Boskiej z góry Karmel” (unser leven Fruwen Brodere der Telerinne Godes van dem Berge Carmelo, 1502), lub „nasi bracia kochanej Panienki z zakonu z góry Karmel (unser leven Vrowen Brodere des Ordens von dem Berge Carmele, 1502). [11]
Zakonników ze szczecińskiego zakonu karmelitów określano nazwą „Białych Mnichów”, ponieważ w przeciwieństwie do szarych strojów Franciszkanów z klasztoru św. Jana nad Odrą, nosili białe habity. Stąd, obok oficjalnej w tym czasie nazwy „ulicy rolników” (buwstrate), spotykamy także określenie, cyt.: „naprzeciw [klasztoru] białych mnichów” (iegen den witten münchen, 1495), a także kolejne zapisy z ksiąg miejskich z przełomu XV/XVI wieku, związane z zabudowaniami klasztoru o treści, cyt.: „za [klasztorem] mnichów” (hinter den münchen, 1559), „w kierunku nowego [klasztoru] mnichów” (gegen den neuen münchen, 1590).
Gdy bracia zakonni w okresie reformacji opuścili klasztor, w 1550 roku do jego zabudowań i nieukończonego prezbiterium kościoła św. Anny przeniesiono z ulicy Farnej tzw. „szkołę radziecką” (Schola Senatoria, Ratsschule) [12], która wcześniej usytuowana była do 1538 roku w budynku przy narożniku obecnej ulicy Staromiejskiej i Grodzkiej (Mönchenstraße Nr. 20/21). Po przeprowadzce szkoły na ulicę Mniszą, północna strona ulicy określana była nazwą „przy Szkole Mnichów” (an der Münche Schule, lub krótko Münche Schule), czy wręcz „Przy Szkole Miejskiej” (bei der Stadtschulen), ale także „Klasztor Białych Mnichów Przy Szkole” (Weiße Münche Kloster bei der Schulen). Przeciwległą południową stronę określano nazwą „Białych Mnichów” (wittmönche, 1586), także „naprzeciw Szkoły Mnichów” (gegen münchenschule, 1593), lub „Białych Mnichów naprzeciw Szkoły” (Weiße München gegen der Schule, 1619). Na obu widokach Szczecina od zachodu, Brauna & Hogenberga i widoku Kote & Rollosa, ulicę nazwano po prostu „Szkoła” (die Schule, 1590, 1594, także Die Schole, 1625). Pod koniec XVII wieku i w ciągu XVIII wieku odcinek ulicy Mniszej położony przy szkole określano nazwą „ulicy Mniszej” (Münchstraß, 1681, 1721, także An der Münchenstraß, 1721, oraz Münchenstraße1722-1723), a po przeciwnej stronie nazwą „ulicy Białych Mnichów” (Weißmünchenstraße, 1681). Geodeci szwedzcy spisujący kataster szwedzki używali także zniekształconej nazwy Munkenstras lub Münkenstrass (1706). [13] W roku 1777 zarząd miasta zlecił wykonanie nowych szyldów ulicznych i sporządzenie w związku z tym szczegółowego spisu ulic, w którym wymieniono m. in. ulicę o nazwie „Weiße Schwanstraße” (Ulica Pod Białym Łabędziem). Berghaus sądził, że miała związek z budynkiem położonym w ciągu ulicy Baustraße, w którym według niego mieściła się gospoda o nazwie „Weiße Schwan” (Große Wollweberstraße Nr. 29). Natomiast Fredrich wręcz stwierdził, że była to nazwa odcinka ulicy Tkackiej przylegającego do tej gospody. Problem wyjaśnia kataster szwedzki z 1706 r., gdzie w opisie Kwartału Passawskiego wymieniono po południowej stronie ulicy Mniszej zabudowania Fridricha Schela, właściciela garkuchni o nazwie „Weiße Schwan” (Mönchenstraße Nr. 13). [14] Jest wysoce prawdopodobne, że nazwa tej jadłodajni przyczyniła się do przekształcenia nazwy „Weißmünchenstraße” na „Weiße Schwanstraße”. [15] Przedstawiona tu różnorodność nazw tego odcinka wynikała z przynależności obu stron ulicy do dwóch różnych kwartałów miejskich, o czym wspomniano powyżej.
Według katastru szwedzkiego oraz informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Münchenstraß od strony północnej należał narożny budynek zbrojowni przy Mönchenstraße, tj. Nr. 148=literka „ß" (kataster szwedzki=plan z 1721) [16], oraz parcele od Nr. 148=b.n. [17] do narożnika Roßmarkt Nr. 156=b.n. [18]; następnie budynek Nr. 273=b.n. [19] oraz Nr. 274 (szkoła Mnichów)=literka „V” (Ratsschule) [20], i kolejne Nr. 275=b.n. [21] do Nr. 281=210 [22]. Natomiast od strony południowej należały zabudowania od Nr. 238=213 [23] do Nr. 219=232 [24] oraz zabudowania przy kościele św. Jakuba od Nr. 272-270=274 [25] do Nr. 269=271 [26] Kataster szwedzki budynki przy Mönchenstraße od Nr. 269 do Nr. 272 określa jako położone przy Munkenstras lub przy Śmierdzącym Targu (Faulmarkt). [27] O targowisku Faulmarkt więcej przy omówieniu rynków Starego Miasta.
Istniejąca od 1550 roku szkoła radziecka (/Große/ Ratsschule, 1550-1793), w 1793 roku otrzymuje status miejskiej szkoły wyższej – Liceum ([Großes] Rats-Lyzeum, 1793-1805). W 1805 r. król Fryderyk Wilhelm III połączył Szczecińskie Gimnazjum Fundacji Mariackiej (Stettiner Marienstiftsgymnasium, następca Regium Gymnasium Carolineum) i wyższe klasy Rats-Lyzeum pod wspólną nazwą Królewskiego i Miejskiego Gimnazjum (Königliches und Stadtgymnasium, 1805-1832). [28] Gdy w 1832 roku wzniesiono na placu Mariackim tzw. Gimnazjum Mariackie, starą budowlę przy ulicy Mniszej zburzono w 1839 roku i na jej miejscu wybudowano w 1840 r. nowy gmach z przeznaczeniem dla szkoły nazwanej Friedrich-Wilhelms-Schule. Następnie, gdy ta została przeniesiona w 1856 roku na teren Nowego Miasta, na ulicę Kaszubską 51, budynek przejęła wyższa szkoła żeńska (Höhere Töchterschule, poprzedniczka Kaiserin-Augusta-Victoria-Schule, która działała tu do 1894 roku, do czasu przeniesienia do nowo wybudowanego gmachu przy Elisabethstraße Nr. 27. Na jej miejscu w latach 1894-1922 mieściła się, przeniesiona z placu Königsplatz Nr. 5, żeńska szkoła Elisabeth-Mädchemittelschule). Do 1945 roku przy ulicy Mniszej w budynku zwanym „Haus Potsdam” (Mönchenstraße Nr. 12/13) znajdowała się księgarnia Leona Sauniera, wydawcy licznych publikacji o Szczecinie, z której usług często korzystał autor opracowania o historii nazw szczecińskich ulic Hugo Lemcke.


Targ Węglowy

Powstały po lokacji miasta na obrzeżach Nowego Rynku (forum novum, 1306, 1312) plac targowy o nazwie Targ Węglowy (Kohlmarkt) położony był pomiędzy ulicami Mariacką i Farną. Jego południowa strona należała do Kwartału Passawskiego, natomiast północna do Kwartału Młyńskiego, o czym poniżej przy omówieniu „ulicy miselników”. Więcej o Targu Węglowym i jego historii zobacz przy omówieniu obszaru Nowego Rynku.

Ulica Miselnicza (schottelerstrate)

Miselnicy (schotteler), to zawód pokrewny konwisarzom (kannengeter). Na lokalny rynek dostarczali przede wszystkim cynowe talerze i miski, wcześniej natomiast pracowali w drzewie i zaliczani byli do cechu bednarzy, o czym świadczy nazwa drewnianej balii (schottelbalge) służącej do zmywania wszelkiego rodzaju misek, której wykonanie było warunkiem uzyskania tytułu mistrza bednarskiego.
W Szczecinie nadali nazwę położonej w Kwartale Młyńskim północnej stronie nieistniejącego obecnie Targu Węglowego (schottelerstrate, 1434, 1443; schöttelstrath, 1450; schottelerstrate 1465, 1509). [29]
Jej położenie możemy odczytać z zapisu w dokumencie z 1434 roku: „/.../ na <ulicy kotlarzy> naprzeciw Dziedzińca Szewskiego wraz z połową jego budy, która stoi tam obok i /jest/ zwrócona /szczytem/ do <ulicy miselników>” (in der gropengeterstrate jegen den schohauveouer un mit der helfte seiner boden de dar by staen un wendet in de schottelerstrate, 1434). C. Fredrich pisze, powołując się na najstarszy zachowany rejestr szosowy (1465), że siedziby miselników, tj. ich budy rzemieślnicze (schottelboden), usytuowane były w Kwartale Młyńskim przy ówczesnym Targu Węglowym. [30] Dodatkowo potwierdza to zapis z początku XV wieku, cyt.: „położony przy <ulicy miselników> nieopodal miejsca /położonego/ naprzeciw <uliczki zwierciadlanej> obok budy Hansa Loitza” (an der schottelerstrate up dem orde tegen der spegelgatzen nehist Hans Loitzen boden belegen, 1509). Tu mowa o budzie kramarskiej Hansa Loitza, będącego protoplastą szczecińskiego rodu kupiecko-bankierskiego. Do Szczecina przybył z Greifswaldu w 1433 roku i handlował śledziami i inną rybą na pobliskim Targu Śledziowym (herincks markede, 1495). Z czasem nazwa zanika.
Według katastru szwedzkiego z 1706 roku były to parcele od nr 120 do 130, a wg planu z 1721 roku były to działki od nr 264 [31] do nr 254 [32]

Ulica Szewska /górny odcinek ulicy Szewskiej/

Zabudowa ulicy Górnej Szewskiej i przyległych do niej ulic
GS. – Ulica Górna Szewska, Nr. 4. – Mennica miejska, Nr. 27. – Kamienica Dahla, drukarza książek. Dawna rusznikarnia książęca, Nr. 28. – Kamienica aptekarza Wichenhagena. Późniejsza „Dworska i Garnizonowa Apteka” (Hof- und Garnisonapotheke), KG. – Dziedziniec Świętego Jana, st. – studnia na terenie Dziedzińca Ubogich z okresu szwedzkiego, GK. – Targ Węglowy, Nr. 11. – Kamienica mieszcząca „Nową Winiarnię” i „Nowy dom weselny”, GF. – Ulica Wjazdowa, F. – Ulica Wielka Tumska, Nr. 12.-13. – Kamienica aptekarza Michela Lindego i należąca do niej oficyna, Nr. 14. – Kamienica medyka, doktora Müllera, Nr. 29. – Kamienica krawca Christiana Beutela, Sch. – Ulica Szewska, Nr. 11. – Dziedziniec Młyński po dawnym młynie kieratowym, KP. – Ulica Kuśnierska, S. – Ulica Sołtysia, K. – Ulica Kurkowa, Nr. 1. – Kamienica Loitzów.

Kolejny odcinek ulicy Grodzkiej, położony za skrzyżowaniem obecnej ulicy Farnej i Sołtysiej, przypominający swoimi rozmiarami plac, należał w przeszłości do obszaru ulicy Szewskiej. Pruski kataster z lat 1722-23 określał go nazwą „Powyżej ulicy Szewskiej” (Ober der Schuhstraße), natomiast w pierwszej połowie XIX wieku określany był mianem Oberhalb der Schuhstraße, 1806-1856). Pierwsza wzmianka pochodziła z początku XIV wieku i związana była z położoną przy nim mennicą miejską (apud monetam, 1309 /przy mennicy, Schuhstraße Nr. 4/). W tym czasie ulica Szewska na całej długości nosiła jeszcze nazwę „ulicy młyna końskiego” (rosmolenstrate), pochodzącą od usytuowanego w dolnej części ulicy Szewskiej młyna kieratowego (Schuhstraße Nr. 11). W dokumentach źródłowych spotykamy ją jeszcze w pierwszej połowie XV wieku przy okazji wzmianki o aptece położonej naprzeciw mennicy, cyt.: „blisko apteki przy <ulicy młyna końskiego>” (negest by der apoteken in der rosmolenstrate, 1432). W ciągu XVI wieku ulica na całej długości przybrała nazwę związaną z zawodem szewców - „mennica przy <ulicy szewców>” (de munte in der schostrate, 1523), a omawiany tu odcinek określano mianem „ku mennicy” (gegen der munte, 1540, także gegen der Müntz, 1588). Berghaus podaje, że w 1530 roku aptekarz Claus Stellmacher, znany szczeciński przywódca ludowy, kupił po przeciwnej stronie kamienicę urządzając w niej aptekę (Schuhstraße Nr. 28).[33] Od tego czasu odcinek ten przybrał nazwę ulicy „przy górnej aptece” (bi der bavensten abbateke). Aptekę określano mianem „górnej apteki”, w odróżnieniu od tzw „dolnej apteki” przy Rynku Siennym pod nr 1. Mocno uszkodzony budynek apteki po oblężeniach z 1677 i 1713 r. wielokrotnie był przebudowywany, m. in. w (1698 i 1770). Odtąd określany był nazwą Królewsko – Pruskiej Apteki Dworskiej i Garnizonowej. Jego opis i rysunek umieszczony został w katastrze szwedzkim z roku 1706, podobnie jak położonej obok kamienicy (Schuhstraße Nr. 27), w której mieściła się książęca rusznikarnia (by dem bussenhuse, 1521 /przy rusznikarni/, także unses g./nadigen/ h./err/ bussenhus in der schostrate, 1532 /rusznikarnia naszego Najjaśniejszego Pana przy „ulicy szewców”/).



Ulica Wjazdowa (Fuhrstraße)

Widok ulicy Fuhrstraße w kierunku Pelzerstraße, 1935

Ostatni odcinek obecnej ulicy Grodzkiej przebiegał od narożnika z ulicą Szewską w kierunku bramy wjazdowej do zamku. Pokrywa się z przebiegiem starej drogi dowozu zaopatrzenia do słowiańskiego grodu-świątyni i jak podaje C. Fredrich określany był średnio-dolno-niemieckim słowem „vôre” (co oznaczało - wóz, przewóz, wywóz, wożenie, transport, dowóz). Według Fredricha rozszerzenie ulicy, widoczne na planach sprzed roku 1945 na wysokości parceli nr 15, to ślad po dawnej słowiańskiej bramie w obwałowaniu grodu-świątyni, a niżej, na wysokości nie istniejących obecnie budynków nr 23/24 i 7, sytuował on wjazd przez bramę do obwarowanego wówczas podgrodzia. [34] Ponieważ nazwa tej ulicy nie występuje w najstarszych księgach miejskich pod nazwą łacińską (pierwszy zapis to voerstrate z 1399 roku), do dzisiaj nie ustają spory, co do jej pochodzenia. W licznych publikacjach przewijają się dwie nazwy - "ulica Furamańska" i "ulica Wjazdowa", i ta ostatnia wydaje się bardziej właściwa, gdyż ani strome położenie ani ukształtowanie parcel nie przemawia za osiedlaniem się tu woźniców. Na początku XIX wieku fragment ulicy położony przy narożniku z ulicą Kuśnierską określano nazwą „am Schloß” (Fuhrstraße Nr. 16 - Pelzerstraße Nr. 14-10), którą zlikwidowano ok. 1830 roku, gdyż nie pojawia się już w książce adresowej z roku 1833. [35]
Według katastru szwedzkiego z 1706 roku i planu miasta z 1721 r. do ulicy Fuhr Straße (także Fuhrstraß oraz Fohr-, Vohr-, Fur Stras, a w 1777 r. Vorstraße) należały parcele od Nr. 14=453 [36] do Nr. 28=b.n. [37] w kwartale Kessin i od Nr. 52=436 [38] do Nr. 66=418 [39] w kwartale Młyńskim.

  • Kamienice mieszczańskie z przełomu XVII/XVIII wieku

Do naszych czasów zachowało się pięć rysunków kamieniczek mieszczańskich położonych w górnym odcinku ulicy Szewskiej, przy Fuhrstraße, oraz przy Targu Węglowym, w tym cztery pochodzące z katastru szwedzkiego z 1706 roku (Schuhstraße Nr. 27, 28, Fuhrstraße Nr. 29 i Kohlmarkt Nr. 1):

    • Schuhstraße Nr. 4; w średniowieczu był to budynek mennicy miejskiej. [40] Budynek przebudowany w XVIII w., stał jeszcze w 1944 roku. Spalony podczas bombardowania alianckiego nie został odbudowany.
    • Schuhstraße nr. 27; w czasach księstwa pomorskiego mieściła się tu książęca rusznikarnia. Budynek został mocno zniszczony w czasie oblężenia z 1677. Z woli króla szwedzkiego od 30 marca 1705 roku mocno zrujnowana kamienica została przejęta przez Gabriela Dahla [41], który posiadał przywilej drukarza i księgarza królestwa Szwecji i Gimnazjum Mariackiego, nadany mu 17 listopada 1700 roku. [42] Stąd też od tej pory kamienica nosiła nazwę „Królewskiej drukarni książek". Ponownie zniszczona w czasie oblężenia z 1713 roku po odbudowie została włączona do położonej obok parceli „Królewsko – Pruskiej Apteki Dworskiej i Garnizonowej” przy późniejszej Schuhstraße Nr. 28.
    • Schuhstraße 28; tzw. „Stara Apteka” wzniesiona w 1698 roku na miejscu średniowiecznej „górnej apteki”. W 1706 roku właścicielem kamienicy był aptekarz Abraham Wichenhagen. Na parterze kamienicy w sieni mieściła się apteka, wspomniana już w pierwszej połowie XV wieku. Na pierwszym i drugim piętrze mieściły się pomieszczenia mieszkalne. Podwórze było stosunkowo małe. Na fasadzie budynku znajdowały się napisy, cyt.: „Wir haben hir keine bleiben Stat” (tu cytat z Listu do Hebrajczyków - „Nie mamy tutaj trwałego miasta”, Hebr 13.14), kolejny „Bis hier her hatt mich Gott geholfen” (tu cytat ze Starego Testamentu: „Aż dotąd pomagał nam Pan”, Samuel 7.12) oraz nad bramą wejściową łaciński napis „Non nobis sed aliis” („Nie dla nas, ale dla wszystkich”). Poza tym budynek był bogato przyozdobiony. Oprócz amorków (putto) i innych figur na ścianie szczytowej umieszczony był zegar słoneczny. Po zniszczeniach podczas oblężenia w 1713 roku apteka została przebudowana na „Królewsko – Pruską Aptekę Dworską i Garnizonową” (Königliche Hof- und Garnisonapotheke), która po kolejnej przebudowie w 1770 r. przetrwała do bombardowań drugiej wojny światowej. Po wojnie ruiny rozebrano.
    • Fuhrstraße Nr. 29; w 1706 roku właścicielem kamienicy był krawiec Christian Beutel. Na parterze budynku mieściła się sień, kuchnia i dwie izby. Na pierwszym i drugim piętrze kolejne cztery, niezbyt duże i nad nimi strych.
    • Kohlmarkt Nr. 1; w 1706 roku właścicielem kamienicy był Jürgen Brandt, prowadzący wyszynk gorzałki. Na parterze budynku znajdował się sklep i dwa pomieszczenia mieszkalne. Piwnicę pod sklepem od strony ulicy zamieszkiwał bednarz. Pozostałe pomieszczenia piwniczne należały do Brandta. Obydwa piętra posiadały po trzy pomieszczenia mieszkalne. Nad nimi znajdował się wysoki strych.


Przypisy

  1. Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956. W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 28, oraz s. 29, przyp. 50.
  2. Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic... op. cit., s. 28, oraz s. 29, przyp. 50.
  3. Tamże, s. 26, przypis 40, s. 28, oraz s. 29, przyp. 50. Zmianę nazwy na „Ulicę Balladyny” uwzględniono na planie miasta z 1947 r. wydanym przez Biuro Pomiarów Zarządu Miejskiego. Ta i pozostałe zostały odnotowane również przez Tadeusza Bieleckiego w: Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecina po 1945. Szczecin 1995, s. 111.
  4. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921, s. 33-34.
  5. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin 1926, s. 45.
  6. Zabudowania te stały na stoku wzgórza Świętego Ducha, w rejonie wylotu obecnej ulicy Kozierowskiego i ulicy Dworcowej.
  7. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925, s. 628.
  8. K. Kalita-Skwierzyńska, Niezachowane kościoły Szczecina w: Szczecin na przestrzeni wieków. Historia-Kultura-Sztuka, pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995, s. 139.
  9. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876, s. 247; także H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster..., op. cit., s. 627.
  10. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen. Stettin 1881, s. [23].
  11. [C. Fredrich] Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 45-46.
  12. K.O. Grotefend, Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996, s. 338, przyp. 2.
  13. Zobacz opis kwartału Młyńskiego i Passawskiego w szwedzkim spisie katastralnym z lat 1706-1709 (Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände Rep.6a, Bände 68 i 71, Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bände 68-71), także załącznik do planu z 1721 roku, oraz spis ulic pochodzący z katastru spisanego w latach 1722-1723 ("Das Häuser Kataster” spisany pomiędzy październikiem 1722 a lipcem 1723 na polecenie krola Fryderyka Wilhelma I /zob. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875, s. 233/.
  14. Zob. Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände Rep.6a, Bd. 71, s. 361 i n.(194)
  15. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Kiel 2005, s. 196;
    [C. Fredrich] Die älteren Stettiner Straßennamen..., op cit., s. 48, 51.
  16. Według AB do 1856 - Nr. 612, natomiast po 1856 - Nr. 23.
  17. Według AB do 1856 - Nr. 611, natomiast po 1856 - Nr. 24.
  18. Według AB do 1856 - Nr. 605, natomiast po 1856 - Nr. 30.
  19. Według AB do 1856 - Nr. 604, natomiast po 1856 - Nr. 31.
  20. Według AB do 1856 - Nr. 603, natomiast po 1856 - Nr. 32.
  21. Według AB do 1856 - Nr. 602, natomiast po 1856 - Nr. 33.
  22. Według AB do 1856 - Nr. 596, natomiast po 1856 - Nr. 39.
  23. Według AB do 1856 - Nr. 476, natomiast po 1856 - Nr. 1.
  24. Według AB do 1856 - Nr. 458, natomiast po 1856 - Nr. 19.
  25. Według AB do 1856 - Nr. 438-437, natomiast po 1856 - Nr. 20-21.
  26. Według AB do 1856 - Nr. 436, natomiast po 1856 - Nr. 22.
  27. Według AB po 1856 - Nr. 20-21 i 22.
  28. Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin..., op. cit., regest nr 482 z 25 stycznia 1805, s. 337, tamże s. 338, przyp. 2.
  29. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 28; także H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt. AF Bd X 1. Stettin 1844, s. 77.
  30. Tamże, s. 28.
  31. Według AB sprzed 1857 Nr. 622, natomiast po 1856 - Nr. 11.
  32. Według AB do 1856 Nr. 615-614, natomiast po 1856 - Nr. 18-19 (20).
  33. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., s. 247.
  34. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bremen 1878, Bd. V, s. 348;
    Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 4.
  35. Allgemeines Adreß-Buch von Stettin auf das Jahr 1833, Straßen-Register, Th. II - Nach laufender Haus-Nummer = Fuhrstraße Nr. 650, Pelzerstraße Nr. 651-655.
  36. Według AB do 1856 Nr. 854, natomiast po 1856 - Nr. 1.
  37. Według AB do 1856 Nr. 839, natomiast po 1856 - Nr. 15.
  38. Według AB do 1856 Nr. 650, natomiast po 1856 - Nr. 16.
  39. Według AB do 1856 Nr. 629, natomiast po 1856 - Nr. /29-30/29.
  40. Książęca mennica położona była na parceli przy ulicy Małej Rycerskiej (Kleine Ritterstraße Nr. 1).
  41. W.H. Meyer, Geschichte der Buchdruckerei und Verlags-Handlung von F. Hessenland in Stettin vom Jahre 1577 bis zum Jahre 1877. Stettin /1878/, s. 20.
  42. W.H. Meyer, Geschichte der Buchdruckerei... op. cit., s. 22.


Galeria

Bibliografia

  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt. AF Bd X 1. Stettin 1844.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
  • Meyer W.H., Geschichte der Buchdruckerei und Verlags-Handlung von F. Hessenland in Stettin vom Jahre 1577 bis zum Jahre 1877. Stettin /1878/.
  • Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen. L. Saunier's Buchhandlung. Stettin 1881.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Historia Pomorza. T. II, cz. 2., pod red. G. Labudy. Poznań 1976.
  • Kalita-Skwierzyńska K., Niezachowane kościoły Szczecina w: Szczecin na przestrzeni wieków. Historia-Kultura-Sztuka, pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995.
  • Grotefend K.O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Szczecin 2001.
  • Bursewicz Sz., Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956. W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004.
  • Bielecki T., Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecina po 1945. Szczecin 1995.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2005 /tłum. Dirk Schleinert/.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  • Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bde. 68-71 (Text- und Beschreibungsbände).
  • Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (5) - na portalu sedina.pl
  • Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (24) - na portalu sedina.pl



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk