Ulica Podwale: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 12: Linia 12:
 
| google_street = https://maps.google.pl/maps?q=Podwale,+Szczecin&hl=pl&ll=53.422097,14.556155&spn=0.006317,0.016512&sll=53.47747,14.59039&sspn=0.006475,0.016512&t=h&hnear=Podwale,+70-001+Szczecin,+Zachodniopomorskie&z=17&layer=c&cbll=53.421975,14.555999&panoid=LQjQ69MC9AvG1ixByblUoQ&cbp=12,135.69,,0,-2.22
 
| google_street = https://maps.google.pl/maps?q=Podwale,+Szczecin&hl=pl&ll=53.422097,14.556155&spn=0.006317,0.016512&sll=53.47747,14.59039&sspn=0.006475,0.016512&t=h&hnear=Podwale,+70-001+Szczecin,+Zachodniopomorskie&z=17&layer=c&cbll=53.421975,14.555999&panoid=LQjQ69MC9AvG1ixByblUoQ&cbp=12,135.69,,0,-2.22
 
| ulica_nazwa_mapa =Podwale}}
 
| ulica_nazwa_mapa =Podwale}}
[[Plik:Schneckentorkaserne.jpg|200px|thumb|right|Koszary Bramy Ślimaczej na Wołowej Górze]]
+
'''Ulica Podwale''' (niem. ''Schneckentorstraße''); nazwa ta od [[1945]] roku do połowy lat 90. [[XX wiek]]u na planach miasta pojawiała się tylko dla uliczki odchodzącej od ulicy [[Ulica Dworcowa|Dworcowej]] poniżej budynku [[Pomorski Uniwersytet Medyczny|Akademi Medycznej]]. Natomiast odcinek ulicy obecnie noszący miano ulicy Podwale określano od 1945 roku nazwą ulicy Henryka Brodatego, i w publikacjach [[Tadeusz Białecki|Tadeusza Białeckiego]] o zmianach w nazewnictwie geograficznym Szczecina określany był jako ulica nieistniejąca. <ref>Por. T. Białecki, ''Nazewnictwo geograficzne miasta Szczecina''. Szczecin [[1970]], s. 85, 108; także T. Białecki, ''Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecinapo 1945 roku''. Szczecin [[1995]], s. 112, 140. W obu wydaniach autor nazwę ulicy Podwale wymienia z nieustalonych powodów jako pierwotną także przy nazwie ulicy [[Ulica Korsarzy|Korsarzy]]; zob. s. 91 w wydaniu z 1970, oraz s. 119 z roku 1995.</ref> Z kolei na planie miasta z [[1998]] roku nazwą „Podwale” określono dotychczasową ulicę Podwale oraz dotychczasową ulicę Henryka Brodatego. Ostatecznie wybudowanie w [[2004]] roku budynku mieszkalno-usługowego przy ulicy [[Ulica Świętego Ducha|Św. Ducha]] nr 5, 5a, 5b, którego południowe skrzydło przylegało do ulicy Henryka Brodatego, przesądziło sprawę nazewnictwa obydwu ulic. Odcinek przy ulicy Dworcowej stracił nazwę „Podwale” na rzecz odcinka przy ulicy Świętego Ducha i od tej pory pozostaje nienazwany.
'''Ulica Podwale''' (niem. ''Schneckentorstraße''); nazwa ta od [[1945]] roku do połowy lat 90. [[XX wiek]]u na planach miasta pojawiała się tylko dla uliczki odchodzącej od ulicy [[Ulica Dworcowa|Dworcowej]] poniżej budynku [[Pomorski Uniwersytet Medyczny|Akademi Medycznej]]. Natomiast odcinek ulicy obecnie noszący miano ulicy Podwale określano od 1945 roku nazwą ulicy Henryka Brodatego, i w publikacjach [[Tadeusz Białecki|Tadeusza Białeckiego]] o zmianach w nazewnictwie geograficznym Szczecina określany był jako ulica nieistniejąca. <ref>Por. T. Białecki, ''Nazewnictwo geograficzne miasta Szczecina''. Szczecin [[1970]], s. 85, 108; także T. Białecki, ''Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecinapo 1945 roku''. Szczecin [[1995]], s. 112, 140. W obu wydaniach autor nazwę ulicy Podwale wymienia z nieustalonych powodów jako pierwotną także przy nazwie ulicy [[Ulica Korsarzy|Korsarzy]]; zob. s. 91 w wydaniu z 1970, oraz s. 119 z roku 1995.</ref> Z kolei na planie miasta z [[1998]] roku nazwą „Podwale” określono dotychczasową ulicę Podwale oraz dotychczasową ulicę Henryka Brodatego. Ostatecznie wybudowanie w [[2004]] roku budynku mieszkalno-usługowego przy ulicy [[Ulica Świętego Ducha|Św. Ducha]] nr 5,5a,5b, którego południowe skrzydło przylegało do ulicy Henryka Brodatego, przesądziło sprawę nazewnictwa obydwu ulic. Odcinek przy ulicy Dworcowej stracił nazwę „Podwale” na rzecz odcinka przy ulicy Świętego Ducha i od tej pory pozostaje nienazwany.
 
 
== Historia ==
 
== Historia ==
Do połowy 1945 roku uliczka odchodząca od obecnej ulicy Dworcowej nosiła nazwę ulicy ''Schützengartenstraße'', czyli „Ulicy Ogrodu Strzeleckiego”. Natomiast odcinek od ulicy Świętego Ducha do nabrzeża [[Ulica Nabrzeże Wieleckie|''Bollwerk'']] nosił nazwę ''Schneckentorstraße'', czyli „Ulica Bramy Ślimaczej”. Nazwa pierwszej pojawia się w [[1881]] roku. W drugiej dekadzie XX wieku powstał plan przedłużenia jej przebiegu do nabrzeża [[Odra Zachodnia|Odry]], stąd jeszcze w [[1917]] roku [[Stettiner Adreßbuch|szczecińska księga adresowa]] obydwa odcinki określała nazwą ''Schützengartenstraße''. Projektu tego nie udało się zrealizować, gdyż na przeszkodzie stały budynki „Koszar [[Brama Ślimacza|Bramy Ślimaczej]]” (''Schneckentorkaserne'') na Wołowej Górze (''Ochsenberg''). Jeszcze w [[1929]] roku na planach miasta na całej długości aż do nabrzeża widnieje nazwa ''Schützengartenstraße'' <ref>Zob. plan miasta dołączony do książki adresowej z 1929 roku, [http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=26191&fullsize=1 „''Beilage zum Stettiner Adreßbuch 1929''”].</ref>, ale już rok później, z księgi adresowej z [[1930]] roku wynika, że odcinek tej ulicy pomiędzy ulicą Świętego Ducha a nabrzeżem nosi już nazwę ''Schneckentorstraße''. <ref>Por. szczecińskie księgi adresowe z lat [[1880]]-[[1931]].</ref>
+
Do połowy 1945 roku uliczka odchodząca od obecnej ulicy Dworcowej nosiła nazwę ulicy ''Schützengartenstraße'', czyli „Ulicy Ogrodu Strzeleckiego”. Natomiast odcinek od ulicy Świętego Ducha do nabrzeża [[Ulica Nabrzeże Wieleckie|''Bollwerk'']] nosił nazwę ''Schneckentorstraße'', czyli „Ulica Bramy Ślimaczej”. Nazwa pierwszej pojawiła się w [[1881]] roku. W drugiej dekadzie XX wieku powstał plan przedłużenia jej przebiegu do nabrzeża [[Odra Zachodnia|Odry]], stąd jeszcze w [[1917]] roku [[Stettiner Adreßbuch|szczecińska księga adresowa]] obydwa odcinki określała nazwą ''Schützengartenstraße''. Projektu tego nie udało się zrealizować, gdyż na przeszkodzie stały budynki „Koszar [[Brama Ślimacza|Bramy Ślimaczej]]” (''Schneckentorkaserne'') na Wołowej Górze (''Ochsenberg''). Jeszcze w [[1929]] roku na planach miasta na całej długości aż do nabrzeża widnieje nazwa ''Schützengartenstraße'' <ref>Zob. plan miasta dołączony do książki adresowej z 1929 roku, [http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=26191&fullsize=1 „''Beilage zum Stettiner Adreßbuch 1929''”].</ref>, ale już rok później, z księgi adresowej z [[1930]] roku wynika, że odcinek tej ulicy pomiędzy ulicą Świętego Ducha a nabrzeżem nosi już nazwę ''Schneckentorstraße''. <ref>Por. szczecińskie księgi adresowe z lat [[1880]]-[[1931]].</ref>
 
===Ulica Ogrodu Strzeleckiego===
 
===Ulica Ogrodu Strzeleckiego===
Nazwa tego krótkiego zaułka wiąże się z tzw. Bractwem Kurkowym (''Schützengilde''), do ktorego należeli mieszczanie zdolni do noszenia broni. Przynależność do bractwa zobowiązywała jednocześnie do obowiązku obrony miasta przed ew. wrogiem na wyznaczonym odcinku [[Obwarowania miejskie Szczecina|obwarowań miejskich]]. Ich plac ćwiczeń (''schuttenwal'' <ref>''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'' von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. IV (S-T). Bremen [[1878]], s. 157 i n.</ref>), oznaczony został na pierwszych [[Plany Szczecina (mapy)|widokach miasta]] od zachodu, tj. rycinach Brauna/Hogenberga (''Schiss Grabe'', [[1592]]) i Kote/Rollosa (''Schiess Grabe'', [[1625]]). Usytuowany był poza murami miasta w pobliżu [[Kościół szpitalny św. Jerzego|kościoła św. Jerzego]]. Na południe od kościoła, przy placu powroźników szczecińskich (''reperbode'', [[1497]]) i ogrodach położonych na stoku Wzgórza Świętego Ducha (''Heiligegeistberg''), opadającym w kierunku [[Nowe Miasto|Górnego Wiku]], stał tzw. pal kurkowy (''Vogelstange''), a obok dom Bractwa Kurkowego, który gildia posiadała w tym miejscu od [[1537]] roku. <ref>H.K.W. Berghaus, ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens''. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O [[1875]], s. 656.</ref> Po zmianach poczynionych w [[1677]] roku przez Szwedów w organizacji kompanii strzeleckich i przeznaczeniu tego terenu pod rozbudowę fortyfikacji miejskich, plac i siedzibę bractwa zlikwidowano w 2. poł. [[XVII wiek]]u i przeniesiono na teren fosy w pobliżu [[Brama Świętego Ducha|Bramy Świętego Ducha]]. Odtąd fosa w tym miejscu zwana była Ogrodem Strzeleckim (''Schützengarten'', [[1721]]), a stok fosy od strony miasta określano mianem Wołowej Góry (''Ochsenberg'', [[1722]]). <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von [[Hugo Lemcke|H. Lemcke]], zweite neubearbeitete Auflage von [[Carl Johann Fredrich|C. Fredrich]]. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin [[1926]], s. 54.</ref> Jak już wspomniano powyżej w 1722 roku na Wołowej Górze postawiono baraki dla wojska i ich rodzin, zwane „Koszarami Bramy Ślimaczej”. Jako plac budowy wybrano położony w strefie wojskowej dawny plac ćwiczeń przylegający do magazynu prowiantowego, usytuowanego przed wylotem obecnej ulicy Świętego Ducha do ulicy Dworcowej. <ref>''Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I.'' W: [[Baltische Studien|BSt]] NF Bd. XXXI, Stettin [[1929]], s. 82; także ''Die älteren Stettiner Straßennamen''... op. cit., s. 54.</ref>  Kolejna rozbudowa fortyfikacji sprawiła że magistrat na życzenie króla przekazał stowarzyszeniu strzeleckiemu w [[1735]] roku niewielki teren na wzniesieniu usytuowanym na Dolnym Wiku, na którym ustawiono drewniany pal kurkowy, stąd Wzgórze odtąd nazywano Wzgórzem Pala Kurkowego (''Vogelstange'') (obecnie teren zajmowany przez zabudowania [[Teatr Polski|„Teatru Polskiego”]]. Plac został przydzielony Bractwu tylko na okres festynu strzeleckiego. Stowarzyszeni w „Kompani Strzeleckiej Mieszczan i Kupców” z czasem uznali, że wzgórze jest ich własnością, a że miasto nie miało nic przeciwko, w [[1828]] roku wydzierżawili ten teren początkowo na 30 lat loży masońskiej „Św. Jana pod Trzema Złotymi Cyrklami” (''St. Johannis-Loge Zu den drei Zirkeln''), której po kolejnych 10 latach teren sprzedali. <ref>C. Fredrich, ''Der Logengarten in Stettin'' w: [[Monatsblätter|''Monatsblätter'']] der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde Nr. 42. H. 4. Stettin [[1928]], s. 41 i n.</ref> Natomiast dla stowarzyszeniu strzeleckiego wybudowano w [[1824]] przy ulicy św. Ducha (''Heiligegeiststraße'' Nr. 5) tzw. „Wielki” Dom Strzelecki (''Großes Schützenhaus'', Nr. 229 do [[1856]] roku), wraz z przyległym do niego ogrodem, nazwany tak w odróżnieniu od już istniejącego na terenie byłego Ogrodu Strzeleckiego „Małego” Domu Strzeleckiego (''Kleines Schützenhaus'', Nr. 225, potem [[Ulica Dworcowa|''Grüne Schanze'']] Nr. 1).
+
Nazwa tego krótkiego zaułka wiąże się z tzw. Bractwem Kurkowym (''Schützengilde''), do ktorego należeli mieszczanie zdolni do noszenia broni. Przynależność do bractwa zobowiązywała jednocześnie do obowiązku obrony miasta przed ew. wrogiem na wyznaczonym odcinku [[Obwarowania miejskie Szczecina|obwarowań miejskich]]. Ich plac ćwiczeń (''schuttenwal'' <ref>''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'' von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. IV (S-T). Bremen [[1878]], s. 157 i n.</ref>), oznaczony został na pierwszych [[Plany Szczecina (mapy)|widokach miasta]] od zachodu, tj. rycinach Brauna/Hogenberga (''Schiss Grabe'', [[1592]]) i Kote/Rollosa (''Schiess Grabe'', [[1625]]). Usytuowany był poza murami miasta w pobliżu [[Kościół szpitalny św. Jerzego|kościoła św. Jerzego]]. Na południe od kościoła, przy placu powroźników szczecińskich (''reperbode'', [[1497]]) i ogrodach położonych na stoku Wzgórza Świętego Ducha (''Heiligegeistberg''), opadającym w kierunku [[Nowe Miasto|Górnego Wiku]], stał tzw. pal kurkowy (''Vogelstange''), a obok dom Bractwa Kurkowego, który gildia posiadała w tym miejscu od [[1537]] roku. <ref>H.K.W. Berghaus, ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens''. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O [[1875]], s. 656.</ref> Po zmianach poczynionych w [[1677]] roku przez Szwedów w organizacji kompanii strzeleckich i przeznaczeniu tego terenu pod rozbudowę fortyfikacji miejskich, plac i siedzibę bractwa zlikwidowano w 2. poł. [[XVII wiek]]u i przeniesiono na teren fosy w pobliżu [[Brama Świętego Ducha|Bramy Świętego Ducha]]. Odtąd fosa w tym miejscu zwana była Ogrodem Strzeleckim (''Schützengarten'', [[1721]]), a stok fosy od strony miasta określano mianem Wołowej Góry (''Ochsenberg'', [[1722]]). <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von [[Hugo Lemcke|H. Lemcke]], zweite neubearbeitete Auflage von [[Carl Johann Fredrich|C. Fredrich]]. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin [[1926]], s. 54.</ref> Kolejna rozbudowa fortyfikacji sprawiła, że magistrat na życzenie króla przekazał stowarzyszeniu strzeleckiemu w [[1735]] roku niewielki teren na wzniesieniu usytuowanym na Dolnym Wiku, na którym ustawiono drewniany pal kurkowy, stąd Wzgórze odtąd nazywano Wzgórzem Pala Kurkowego (''Vogelstange'') (obecnie teren zajmowany przez zabudowania [[Teatr Polski|„Teatru Polskiego”]]. Plac został przydzielony Bractwu tylko na okres festynu strzeleckiego. Stowarzyszeni w „Kompani Strzeleckiej Mieszczan i Kupców” z czasem uznali, że wzgórze jest ich własnością, a że miasto nie miało nic przeciwko, w [[1828]] roku wydzierżawili ten teren początkowo na 30 lat loży masońskiej „Św. Jana pod Trzema Złotymi Cyrklami” (''St. Johannis-Loge Zu den drei Zirkeln''), której po kolejnych 10 latach teren sprzedali. <ref>C. Fredrich, ''Der Logengarten in Stettin'' w: [[Monatsblätter|''Monatsblätter'']] der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde Nr. 42. H. 4. Stettin [[1928]], s. 41 i n.</ref> W międzyczasie dla stowarzyszeniu strzeleckiego wybudowano w [[1824]] przy ulicy św. Ducha (''Heiligegeiststraße'' Nr. 5) tzw. „Wielki” Dom Strzelecki (''Großes Schützenhaus'', Nr. 229 do [[1856]] roku), wraz z przyległym do niego ogrodem, nazwany tak w odróżnieniu od już istniejącego na terenie byłego Ogrodu Strzeleckiego „Małego” Domu Strzeleckiego (''Kleines Schützenhaus'', Nr. 225, potem [[Ulica Dworcowa|''Grüne Schanze'']] Nr. 1).
[[Plik:Brama_Slimacza.1.jpg|250px|thumb|left|Brama Ślimacza od strony Górnego Wiku]]
+
[[Plik:Schneckentorkaserne.jpg|200px|thumb|right|Koszary Bramy Ślimaczej na Wołowej Górze, ok. 1900]]
 +
* '''Koszary Bramy Ślimaczej'''
 +
Jak już wspomniano wyżej, w [[1776]] roku na Wołowej Górze postawiono dwa masywne, czteropiętrowe budynki koszar, zwane „Koszarami Bramy Ślimaczej”. Jako plac budowy wybrano dawny plac ćwiczeń położony na tyłach magazynu prowiantowego nr 1 usytuowanego w strefie wojskowej przed wylotem obecnej ulicy Świętego Ducha do ulicy Dworcowej. <ref>H.K.W. Berghaus, ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens''. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O [[1876]], s. 665.</ref>
 +
 
 +
 
 +
{{Zabytek|]}}
 +
** '''Budynek gospodarczy koszar Bramy Ślimaczej'''
 +
W [[1818]] roku wybudowano na potrzeby opisanych wyżej koszar budynek gospodarczy zwany "Ekonomią" (''Oekonomie-Gebäude des Schneckentor-Kasernement'').
 +
 
===Ulica Bramy Ślimaczej===
 
===Ulica Bramy Ślimaczej===
Obowiązująca do 1945 roku nazwa tej ulicy nawiązywała do położonej nieopodal [[Brama Ślimacza|Bramy Ślimaczej]], wybudowanej w [[1824]] roku w ramach modernizacji [[Nowożytne bramy miejskie|nowożytnych fortyfikacji miejskich]]. Wytyczono ją na terenie dawnego obniżenia położonego pomiędzy średniowiecznymi murami miejskimi a [[Kościół szpitalny Świętego Ducha|szpitalem Świętego Ducha]]. Po zniszczeniu zabudowy koscielnej podczas oblężenia w roku 1677 obszar ten przeznaczono pod rozbudowę fortyfikacji. W 1693 r. władze szwedzkie od południowej strony przyszłej ulicy wybudowały masywny podwójny dwupiętrowy budnek magazynowy nazwany z czasem „starym szwedzkim magazynem” (''altes schwedisches Magazin''), który w czasach pruskich określali nazwą Magazyn Prowiantowy nr 1 (''Proviant Magazin'' Nr. 1). <ref>H.K.W. Berghaus, ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens''. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O [[1876]], s. 658.</ref>
+
[[Plik:Brama_Slimacza.1.jpg|250px|thumb|left|Brama Ślimacza od strony Górnego Wiku, 1876]]
<br/><br/><br/>
+
Obowiązująca do 1945 roku nazwa tej ulicy nawiązywała do położonej nieopodal [[Brama Ślimacza|Bramy Ślimaczej]], wybudowanej w [[1824]] roku w ramach modernizacji [[Nowożytne bramy miejskie|nowożytnych fortyfikacji miejskich]]. Wytyczono ją na terenie dawnego obniżenia położonego pomiędzy średniowiecznymi murami miejskimi a [[Kościół szpitalny Świętego Ducha|szpitalem Świętego Ducha]]. Po zniszczeniu zabudowy kościelnej podczas oblężenia w roku [[1677]] obszar ten przeznaczono pod rozbudowę fortyfikacji. W [[1693]] r. władze szwedzkie od południowej strony przyszłej ulicy wybudowały masywny podwójny dwupiętrowy budnek magazynowy nazwany z czasem „starym szwedzkim magazynem” (''altes schwedisches Magazin''), który w czasach pruskich określano nazwą Magazynu Prowiantowego nr 1 (''Proviant Magazin'' Nr. 1, przed [[1857]] r. - nr miejski 224). <ref>H.K.W. Berghaus, ''Geschichte der Stadt Stettin''... op. cit. Th. 2, Bd. 9, s. 658.</ref> Poniżej wybudowano po [[1814]] roku nowy budynek szpitala garnizonowego (''Garnison-Lazareth'', w latach [[1829]]-[[1856]] - nr miejski 223), którego północna część położona była na wysokości wylotu przyszłej ulicy ''Schneckentorstraße''. Na przedłużeniu szpitala stał od [[1819]] roku dwupiętrowy Magazyn Prowiantowy nr 2. (''Proviant Magazin'' Nr. 2, przed 1857 r. - bez numeru). <ref>Tamże, s. 658 i n.</ref> Powyżej, wzdłuż ulicy [[Ulica Świętego Ducha|''Am Heiligegeisttor'']] usytuowany był budynek piekarni garnizonowej (''Garnison-Bäckerei'', przed 1857 r. - nr miejski 221), przebudowany z powstałego w czasach szwedzkich w [[1696]] roku młyna kieratowego, który w tej roli eksploatowany był jeszcze w [[1768]] roku. Kiedy zostal przerobiony na piekarnię, nie ustalono. <ref>Tamże, s. 661.</ref>
 
{{przypisy}}
 
{{przypisy}}
  

Wersja z 01:57, 20 mar 2014

Ulica Podwale
Śródmieście
Ulica Podwale
Ulica Podwale od wschodu
  Nazwa pełna Podwale
  Inne nazwy Henryka Brodatego
  Nazwa niemiecka Schneckentorstraße
(wcześniej Schützengartenstraße)
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 81,8
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Ulica Podwale (niem. Schneckentorstraße); nazwa ta od 1945 roku do połowy lat 90. XX wieku na planach miasta pojawiała się tylko dla uliczki odchodzącej od ulicy Dworcowej poniżej budynku Akademi Medycznej. Natomiast odcinek ulicy obecnie noszący miano ulicy Podwale określano od 1945 roku nazwą ulicy Henryka Brodatego, i w publikacjach Tadeusza Białeckiego o zmianach w nazewnictwie geograficznym Szczecina określany był jako ulica nieistniejąca. [1] Z kolei na planie miasta z 1998 roku nazwą „Podwale” określono dotychczasową ulicę Podwale oraz dotychczasową ulicę Henryka Brodatego. Ostatecznie wybudowanie w 2004 roku budynku mieszkalno-usługowego przy ulicy Św. Ducha nr 5, 5a, 5b, którego południowe skrzydło przylegało do ulicy Henryka Brodatego, przesądziło sprawę nazewnictwa obydwu ulic. Odcinek przy ulicy Dworcowej stracił nazwę „Podwale” na rzecz odcinka przy ulicy Świętego Ducha i od tej pory pozostaje nienazwany.

Historia

Do połowy 1945 roku uliczka odchodząca od obecnej ulicy Dworcowej nosiła nazwę ulicy Schützengartenstraße, czyli „Ulicy Ogrodu Strzeleckiego”. Natomiast odcinek od ulicy Świętego Ducha do nabrzeża Bollwerk nosił nazwę Schneckentorstraße, czyli „Ulica Bramy Ślimaczej”. Nazwa pierwszej pojawiła się w 1881 roku. W drugiej dekadzie XX wieku powstał plan przedłużenia jej przebiegu do nabrzeża Odry, stąd jeszcze w 1917 roku szczecińska księga adresowa obydwa odcinki określała nazwą Schützengartenstraße. Projektu tego nie udało się zrealizować, gdyż na przeszkodzie stały budynki „Koszar Bramy Ślimaczej” (Schneckentorkaserne) na Wołowej Górze (Ochsenberg). Jeszcze w 1929 roku na planach miasta na całej długości aż do nabrzeża widnieje nazwa Schützengartenstraße [2], ale już rok później, z księgi adresowej z 1930 roku wynika, że odcinek tej ulicy pomiędzy ulicą Świętego Ducha a nabrzeżem nosi już nazwę Schneckentorstraße. [3]

Ulica Ogrodu Strzeleckiego

Nazwa tego krótkiego zaułka wiąże się z tzw. Bractwem Kurkowym (Schützengilde), do ktorego należeli mieszczanie zdolni do noszenia broni. Przynależność do bractwa zobowiązywała jednocześnie do obowiązku obrony miasta przed ew. wrogiem na wyznaczonym odcinku obwarowań miejskich. Ich plac ćwiczeń (schuttenwal [4]), oznaczony został na pierwszych widokach miasta od zachodu, tj. rycinach Brauna/Hogenberga (Schiss Grabe, 1592) i Kote/Rollosa (Schiess Grabe, 1625). Usytuowany był poza murami miasta w pobliżu kościoła św. Jerzego. Na południe od kościoła, przy placu powroźników szczecińskich (reperbode, 1497) i ogrodach położonych na stoku Wzgórza Świętego Ducha (Heiligegeistberg), opadającym w kierunku Górnego Wiku, stał tzw. pal kurkowy (Vogelstange), a obok dom Bractwa Kurkowego, który gildia posiadała w tym miejscu od 1537 roku. [5] Po zmianach poczynionych w 1677 roku przez Szwedów w organizacji kompanii strzeleckich i przeznaczeniu tego terenu pod rozbudowę fortyfikacji miejskich, plac i siedzibę bractwa zlikwidowano w 2. poł. XVII wieku i przeniesiono na teren fosy w pobliżu Bramy Świętego Ducha. Odtąd fosa w tym miejscu zwana była Ogrodem Strzeleckim (Schützengarten, 1721), a stok fosy od strony miasta określano mianem Wołowej Góry (Ochsenberg, 1722). [6] Kolejna rozbudowa fortyfikacji sprawiła, że magistrat na życzenie króla przekazał stowarzyszeniu strzeleckiemu w 1735 roku niewielki teren na wzniesieniu usytuowanym na Dolnym Wiku, na którym ustawiono drewniany pal kurkowy, stąd Wzgórze odtąd nazywano Wzgórzem Pala Kurkowego (Vogelstange) (obecnie teren zajmowany przez zabudowania „Teatru Polskiego”. Plac został przydzielony Bractwu tylko na okres festynu strzeleckiego. Stowarzyszeni w „Kompani Strzeleckiej Mieszczan i Kupców” z czasem uznali, że wzgórze jest ich własnością, a że miasto nie miało nic przeciwko, w 1828 roku wydzierżawili ten teren początkowo na 30 lat loży masońskiej „Św. Jana pod Trzema Złotymi Cyrklami” (St. Johannis-Loge Zu den drei Zirkeln), której po kolejnych 10 latach teren sprzedali. [7] W międzyczasie dla stowarzyszeniu strzeleckiego wybudowano w 1824 przy ulicy św. Ducha (Heiligegeiststraße Nr. 5) tzw. „Wielki” Dom Strzelecki (Großes Schützenhaus, Nr. 229 do 1856 roku), wraz z przyległym do niego ogrodem, nazwany tak w odróżnieniu od już istniejącego na terenie byłego Ogrodu Strzeleckiego „Małego” Domu Strzeleckiego (Kleines Schützenhaus, Nr. 225, potem Grüne Schanze Nr. 1).

Koszary Bramy Ślimaczej na Wołowej Górze, ok. 1900
  • Koszary Bramy Ślimaczej

Jak już wspomniano wyżej, w 1776 roku na Wołowej Górze postawiono dwa masywne, czteropiętrowe budynki koszar, zwane „Koszarami Bramy Ślimaczej”. Jako plac budowy wybrano dawny plac ćwiczeń położony na tyłach magazynu prowiantowego nr 1 usytuowanego w strefie wojskowej przed wylotem obecnej ulicy Świętego Ducha do ulicy Dworcowej. [8]


200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. ][9]
    • Budynek gospodarczy koszar Bramy Ślimaczej

W 1818 roku wybudowano na potrzeby opisanych wyżej koszar budynek gospodarczy zwany "Ekonomią" (Oekonomie-Gebäude des Schneckentor-Kasernement).

Ulica Bramy Ślimaczej

Brama Ślimacza od strony Górnego Wiku, 1876

Obowiązująca do 1945 roku nazwa tej ulicy nawiązywała do położonej nieopodal Bramy Ślimaczej, wybudowanej w 1824 roku w ramach modernizacji nowożytnych fortyfikacji miejskich. Wytyczono ją na terenie dawnego obniżenia położonego pomiędzy średniowiecznymi murami miejskimi a szpitalem Świętego Ducha. Po zniszczeniu zabudowy kościelnej podczas oblężenia w roku 1677 obszar ten przeznaczono pod rozbudowę fortyfikacji. W 1693 r. władze szwedzkie od południowej strony przyszłej ulicy wybudowały masywny podwójny dwupiętrowy budnek magazynowy nazwany z czasem „starym szwedzkim magazynem” (altes schwedisches Magazin), który w czasach pruskich określano nazwą Magazynu Prowiantowego nr 1 (Proviant Magazin Nr. 1, przed 1857 r. - nr miejski 224). [10] Poniżej wybudowano po 1814 roku nowy budynek szpitala garnizonowego (Garnison-Lazareth, w latach 1829-1856 - nr miejski 223), którego północna część położona była na wysokości wylotu przyszłej ulicy Schneckentorstraße. Na przedłużeniu szpitala stał od 1819 roku dwupiętrowy Magazyn Prowiantowy nr 2. (Proviant Magazin Nr. 2, przed 1857 r. - bez numeru). [11] Powyżej, wzdłuż ulicy Am Heiligegeisttor usytuowany był budynek piekarni garnizonowej (Garnison-Bäckerei, przed 1857 r. - nr miejski 221), przebudowany z powstałego w czasach szwedzkich w 1696 roku młyna kieratowego, który w tej roli eksploatowany był jeszcze w 1768 roku. Kiedy zostal przerobiony na piekarnię, nie ustalono. [12]

Przypisy

  1. Por. T. Białecki, Nazewnictwo geograficzne miasta Szczecina. Szczecin 1970, s. 85, 108; także T. Białecki, Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecinapo 1945 roku. Szczecin 1995, s. 112, 140. W obu wydaniach autor nazwę ulicy Podwale wymienia z nieustalonych powodów jako pierwotną także przy nazwie ulicy Korsarzy; zob. s. 91 w wydaniu z 1970, oraz s. 119 z roku 1995.
  2. Zob. plan miasta dołączony do książki adresowej z 1929 roku, Beilage zum Stettiner Adreßbuch 1929.
  3. Por. szczecińskie księgi adresowe z lat 1880-1931.
  4. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. IV (S-T). Bremen 1878, s. 157 i n.
  5. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 656.
  6. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 54.
  7. C. Fredrich, Der Logengarten in Stettin w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde Nr. 42. H. 4. Stettin 1928, s. 41 i n.
  8. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876, s. 665.
  9. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  10. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit. Th. 2, Bd. 9, s. 658.
  11. Tamże, s. 658 i n.
  12. Tamże, s. 661.


Bibliografia

  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-YI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Białecki T., Nazewnictwo geograficzne miasta Szczecina. Szczecin 1970.
  • Białecki T., Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecinapo 1945 roku. Szczecin 1995.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk