Ulica Podwale

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Podwale
Śródmieście
Ulica Podwale
Ulica Podwale od wschodu
  Nazwa pełna Podwale
  Inne nazwy Henryka Brodatego
  Nazwa niemiecka Schneckentorstraße
(wcześniej Schützengartenstraße)
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 81,8
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Ulica Podwale (niem. Schneckentorstraße); nazwa ta od 1945 roku do połowy lat 90. XX wieku na planach miasta pojawiała się tylko dla uliczki odchodzącej od ulicy Dworcowej poniżej budynku Akademi Medycznej. Natomiast odcinek ulicy obecnie noszący miano ulicy Podwale określano od 1945 roku nazwą ulicy Henryka Brodatego, i w publikacjach Tadeusza Białeckiego o zmianach w nazewnictwie geograficznym Szczecina określany był jako ulica nieistniejąca. [1] Z kolei na planie miasta z 1998 roku nazwą „Podwale” określono dotychczasową ulicę Podwale oraz dotychczasową ulicę Henryka Brodatego. Ostatecznie wybudowanie w 2004 roku budynku mieszkalno-usługowego przy ulicy Św. Ducha nr 5, 5a, 5b, którego południowe skrzydło przylegało do ulicy Henryka Brodatego, przesądziło sprawę nazewnictwa obydwu ulic. Odcinek przy ulicy Dworcowej stracił nazwę „Podwale” na rzecz odcinka przy ulicy Świętego Ducha i od tej pory pozostaje nienazwany.

Historia

Do połowy 1945 roku uliczka odchodząca od obecnej ulicy Dworcowej nosiła nazwę ulicy Schützengartenstraße, czyli „Ulicy Ogrodu Strzeleckiego”. Natomiast odcinek od ulicy Świętego Ducha do nabrzeża Bollwerk nosił nazwę Schneckentorstraße, czyli „Ulica Bramy Ślimaczej”. Nazwa pierwszej pojawiła się w 1881 roku. W drugiej dekadzie XX wieku powstał plan przedłużenia jej przebiegu do nabrzeża Odry, stąd jeszcze w 1917 roku szczecińska księga adresowa obydwa odcinki określała nazwą Schützengartenstraße. Projektu tego nie udało się zrealizować, gdyż na przeszkodzie stały budynki „Koszar Bramy Ślimaczej” (Schneckentorkaserne) na dawnej Wołowej Górze (Ochsenberg). Jeszcze w 1929 roku na planach miasta na całej długości aż do nabrzeża widnieje nazwa Schützengartenstraße [2], ale już rok później, z księgi adresowej z 1930 roku wynika, że odcinek tej ulicy pomiędzy ulicą Świętego Ducha a nabrzeżem nosi już nazwę Schneckentorstraße. [3]

Ulica Ogrodu Strzeleckiego

Nazwa tego krótkiego zaułka wiąże się z tzw. Bractwem Kurkowym (Schützengilde), do ktorego należeli mieszczanie zdolni do noszenia broni. Przynależność do bractwa zobowiązywała jednocześnie do obowiązku obrony miasta przed ew. wrogiem na wyznaczonym odcinku obwarowań miejskich. Ich plac ćwiczeń (schuttenwal [4]), oznaczony został na pierwszych widokach miasta od zachodu, tj. rycinach Brauna/Hogenberga (Schiss Grabe, 1592) i Kote/Rollosa (Schiess Grabe, 1625). Usytuowany był poza murami miasta w pobliżu kościoła św. Jerzego. Na południe od kościoła, przy placu powroźników szczecińskich (reperbode, 1497) i ogrodach położonych na stoku Wzgórza Świętego Ducha (Heiligegeistberg), opadającym w kierunku Górnego Wiku, stał tzw. pal kurkowy (Vogelstange), a obok dom Bractwa Kurkowego, który gildia posiadała w tym miejscu od 1537 roku. [5] Po zmianach poczynionych w 1677 roku przez Szwedów w organizacji kompanii strzeleckich i przeznaczeniu tego terenu pod rozbudowę fortyfikacji miejskich, plac i siedzibę bractwa zlikwidowano w 2. poł. XVII wieku i przeniesiono na teren fosy w pobliżu Bramy Świętego Ducha. Odtąd fosa w tym miejscu zwana była Ogrodem Strzeleckim (Schützengarten, 1721), a stok fosy od strony miasta określano mianem Wołowej Góry (Ochsenberg, 1722). [6] Kolejna rozbudowa fortyfikacji sprawiła, że magistrat na życzenie króla przekazał stowarzyszeniu strzeleckiemu w 1735 roku niewielki teren na wzniesieniu usytuowanym na Dolnym Wiku, na którym ustawiono drewniany pal kurkowy, stąd Wzgórze odtąd nazywano Wzgórzem Pala Kurkowego (Vogelstange) (obecnie teren zajmowany przez zabudowania „Teatru Polskiego”. Plac został przydzielony Bractwu tylko na okres festynu strzeleckiego. Stowarzyszeni w „Kompani Strzeleckiej Mieszczan i Kupców” z czasem uznali, że wzgórze jest ich własnością, a że miasto nie miało nic przeciwko, w 1828 roku wydzierżawili ten teren początkowo na 30 lat loży masońskiej „Św. Jana pod Trzema Złotymi Cyrklami” (St. Johannis-Loge Zu den drei Zirkeln), której po kolejnych 10 latach teren sprzedali. [7] W międzyczasie dla stowarzyszeniu strzeleckiego wybudowano w 1824 przy ulicy św. Ducha (Heiligegeiststraße Nr. 5) tzw. „Wielki” Dom Strzelecki (Großes Schützenhaus, Nr. 229 do 1856 roku), wraz z przyległym do niego ogrodem, nazwany tak w odróżnieniu od już istniejącego na terenie byłego Ogrodu Strzeleckiego „Małego” Domu Strzeleckiego (Kleines Schützenhaus, Nr. 225, potem Grüne Schanze Nr. 1).

Koszary Bramy Ślimaczej na Wołowej Górze, ok. 1900
  • Koszary Bramy Ślimaczej

Jak już wspomniano wyżej, na Wołowej Górze w 1776 roku postawiono dwa masywne, czteropiętrowe budynki koszar, nazwane w późniejszym czasie „Koszarami Bramy Ślimaczej”. Jako plac budowy wybrano dawny plac ćwiczeń położony na tyłach magazynu prowiantowego nr 1 usytuowanego w strefie wojskowej przed wylotem obecnej ulicy Świętego Ducha do ulicy Dworcowej. [8] Z uwagi na różnicę poziomu gruntu przylegające do siebie budynki nie były pokryte jednym dachem. W obu znajdowało się 96 izb i tyleż sal dla zakwaterowania 96 żonatych i 384 nieżonatych żołnierzy. [9] W usytuowanym od strony obecnej ulicy Dworcowej stacjonowali żołnierze batalionu 7. pułku piechoty majora Karla Philippa von Owstin, stąd jego nazwa „Koszary Owstina” (Owstinsche Kaserne) [10]. Drugi budynek nazywano „Koszar Borka” (Borksche Kaserne), gdyż stacjonowali w nim żołnierze batalionu należącego do pułku, którym dowodził Friedrich Adrian v. Borcke. [11] W 1836 roku stacjonowały tu 2 bataliony 9. pułku piechoty (Kołobrzeskiego), a w 1874 jeden batalion 34. pułku fizylierów (Füsilier-Regiment Königin Viktoria von Schweden /Pommersches/ Nr. 34). [12]

    • Budynek gospodarczy koszar Bramy Ślimaczej

W 1818 roku wybudowano na potrzeby opisanych wyżej koszar budynek gospodarczy zwany „Ekonomią” (Oekonomie-Gebäude des Schneckentor-Kasernement), w ktorym m.in. mieściła się jadalnia oficerska. W 1836 roku na podwórzu koszar podjęto próbę (nieudaną) wybudowania studni artezyjskiej w miejsce dotychczsowej studni z niezdatną wodą do picia. By poprawić zaopatrzenie wojska w wodę do mycia, w starej studni zaistalowano w 1839 roku pompę. Dopiero 30 lat później doprowadzono do koszar wodę rurami z publicznej studni nr 35 z pobliskiej ulicy Klosterstraße. [13] W 1859 roku drewniane ogrodzenie koszar od strony ulicy Grüne Schanze zastąpiono masywnym murem. [14]

Ulica Bramy Ślimaczej

Brama Ślimacza od strony Górnego Wiku, w głębi widoczny budynek magazynu prowiantowego nr 1; 1876

Obowiązująca do 1945 roku nazwa tej ulicy nawiązywała do położonej nieopodal Bramy Ślimaczej, wybudowanej w 1824 roku w ramach modernizacji nowożytnych fortyfikacji miejskich. Wytyczono ją na terenie dawnego obniżenia położonego pomiędzy średniowiecznymi murami miejskimi a szpitalem Świętego Ducha. Po zniszczeniu zabudowy kościelnej podczas oblężenia w roku 1677 obszar ten przeznaczono pod rozbudowę fortyfikacji. W 1693 r. władze szwedzkie od południowej strony przyszłej ulicy wybudowały masywny podwójny dwupiętrowy budnek magazynowy nazwany z czasem „starym szwedzkim magazynem” (altes schwedisches Magazin), który w czasach pruskich określano nazwą Magazynu Prowiantowego nr 1 (Proviant Magazin Nr. 1, przed 1857 r. - nr miejski 224). [15] Poniżej wybudowano w latach 1823-1828 nowy budynek szpitala garnizonowego (Garnison-Lazareth, w latach 1828-1856 - nr miejski 223), którego środkowa część stała na bagnistym gruncie nadbrzeżnym, a północna położona była na wysokości wylotu przyszłej ulicy Schneckentorstraße. Na przedłużeniu szpitala stał od 1819 roku dwupiętrowy Magazyn Prowiantowy nr 2. (Proviant Magazin Nr. 2, przed 1857 r. - bez numeru). [16] Powyżej, wzdłuż ulicy Am Heiligegeisttor usytuowany był budynek piekarni garnizonowej (Garnison-Bäckerei, przed 1857 r. - nr miejski 221), przebudowany z powstałego w czasach szwedzkich w 1696 roku młyna kieratowego, który w tej roli eksploatowany był jeszcze w 1768 roku. Kiedy zostal przerobiony na piekarnię, nie ustalono. [17]

Przypisy

  1. Por. T. Białecki, Nazewnictwo geograficzne miasta Szczecina. Szczecin 1970, s. 85, 108; także T. Białecki, Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecinapo 1945 roku. Szczecin 1995, s. 112, 140. W obu wydaniach autor nazwę ulicy Podwale wymienia z nieustalonych powodów jako pierwotną także przy nazwie ulicy Korsarzy; zob. s. 91 w wydaniu z 1970, oraz s. 119 z roku 1995.
  2. Zob. plan miasta dołączony do książki adresowej z 1929 roku, Beilage zum Stettiner Adreßbuch 1929.
  3. Por. szczecińskie księgi adresowe z lat 1880-1931.
  4. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. IV (S-T). Bremen 1878, s. 157 i n.
  5. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 656.
  6. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 54.
  7. C. Fredrich, Der Logengarten in Stettin w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde Nr. 42. H. 4. Stettin 1928, s. 41 i n.
  8. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876, s. 665.
  9. L.W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1. Stettin 1779, s. 117.
  10. Karl Philipp von Owstin (także Owstien), ur. 15 października 1736 w Quilow (pow. Greifswald), zm. 26 listopada 1811 w Szczecinie. Pruski generał, w latach 1790-1806 dowódca 7. pułku piechoty (Chef des Regiments Infanterie-Regiment v. Owstien Nr. 7).
  11. Friedrich Adrian v. Borcke, ur. 7 stycznia 1734 w Elvershagen (pow. Regenwalde, zm. 12 czerwca 1809 w Szczecinie.Pruski generał, w latach 1798-1806 dowódca 30. pułku piechoty (Chef des Infanterieregiments von Rüchel Nr.30).
  12. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit. Th. 2, Bd. 9, s. 665.
  13. Tamże, s. 666.
  14. Tamże.
  15. Tamże, s. 658.
  16. Tamże, s. 658 i n.
  17. Tamże, s. 661.


Bibliografia

  • Brüggemann L.W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1. Stettin 1779.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-YI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Białecki T., Nazewnictwo geograficzne miasta Szczecina. Szczecin 1970.
  • Białecki T., Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecinapo 1945 roku. Szczecin 1995.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk