Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Cedyni

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 09:53, 21 sie 2020 autorstwa Izabela Strzelecka (dyskusja | edycje) (Utworzono nową stronę "'''Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Cedyni''' Cedynia (niem. Zahden) jest najdalej na zachód położonym miastem w województwie zachodniopomorskim (powiat...")
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Cedyni

Cedynia (niem. Zahden) jest najdalej na zachód położonym miastem w województwie zachodniopomorskim (powiat gryfiński, gmina miejsko-wiejska Cedynia). W jego obrębie odkryto rozległy kompleks osadniczy z okresu wczesnego średniowiecza z grodem, osadami otwartymi i cmentarzyskami. Pierwsze badania archeologiczne przeprowadzono tu w 1957 roku w ramach programu Kierownictwa Badań nad Początkami Państwa Polskiego na wzgórzu górującym nad okolicą. W wyniku tych prac odkryto relikty grodu wczesnośredniowiecznego, posadowionego na miejscu osiedla obronnego kultury łużyckiej z epoki żelaza. Dziesięć lat później rozpoczęły się planowe badania wykopaliskowe cmentarzyska z okresu średniowiecza zlokalizowanego niedaleko grodu (na stanowisku nr 2). Pierwszy etap prac trwał 6 lat (19671973), drugi 9 (19761985). Wykopaliskami kierowała Helena Malinowska-Łazarczyk z obecnego Muzeum Narodowego w Szczecinie. W trakcie tych badań odkryto i wyeksplorowano 9 grobów ciałopalnych i 1308 szkieletowych z X – połowy XIV wieku.

Jeszcze w czasie trwania ekspedycji muzealnej na stoku wzgórza w pobliżu grodziska rozpoczęła się budowa zespołu szkół w Cedyni, jak się okazało podczas wstępnych prac ziemnych – na obszarze wczesnośredniowiecznego cmentarzyska. Zapadła wówczas decyzja o przystąpieniu do badań archeologicznych wyprzedzających tę budowę (stanowisko 2a). Wykopaliska, którymi kierował Antoni Porzeziński z Muzeum Narodowego w Szczecinie trwały w sumie 5 lat (19771982). W ich efekcie odkryto i przebadano 272 pochówki datowane na X–XII wiek. Łącznie na obu stanowiskach (2 i 2a) odkryto blisko 1600 pochówków na obszarze o łącznej powierzchni 55 arów.

Oprócz pochówków w obrębie cmentarzyska odkryto obiekty o charakterze osadniczym – jamy, paleniska oraz bruk kamienny, a także relikty kaplicy cmentarnej pw. św. Piotra, widocznej jeszcze na sztychach Matthäusa Meriana z XVII wieku i Daniela Petzolda z XVIII stulecia oraz pozostałości rowu otaczającego cmentarzysko.

Część pochówków uległa całkowitemu zniszczeniu w wyniku intensywnych prac ziemnych prowadzonych tu w okresie międzywojennym i powojennym. Już na niewielkiej głębokości wynoszącej ok. 20–35 cm od współczesnej powierzchni natrafiano w trakcie badań na skupiska szczątków czaszek i kości postkranialnych bez widocznych zarysów grobów. Wyniki badań archeologicznych i antropologicznych przedstawiane były w wielu artykułach naukowych i popularnonaukowych, doczekały się także opracowań syntetycznych autorstwa Heleny Malinowskiej-Łazarczyk i Antoniego Porzezińskiego.

Groby ciałopalne

Nieliczne groby ciałopalne odkryto w zachodniej, centralnej i północnej części cmentarzyska. Były to groby popielnicowe oraz duże groby jamowe warstwowe ora bezpopielnicowy grób jamowy.

Groby jamowe bez popielnic to po prostu płytkie zagłębienia mniej więcej koliste wypełnione resztkami po ciałopaleniu – drobnymi węglami drzewnymi, zmieszanymi z przepalonymi kośćmi ludzkimi oraz fragmentami naczyń glinianych. Groby z popielnicami natomiast różniły się między sobą kształtem (okrągłe i owalne) oraz wielkością. Naczynia na prochy najczęściej uległy zniszczeniu, a kości ludzkie przemieszane były z węglami drzewnymi i fragmentami ceramiki. Pierwotnie do urny–popielnicy składano przedmioty osobiste skremowanych zmarłych. W Cedyni była to żelazna szpila, pierścionek z brązowej blachy oraz małe naczynie gliniane. W trzech przypadkach groby ciałopalne zinterpretowane zostały jako warstwowe. Wyróżniały się wydłużonym kształtem, wielkością i kilkoma poziomami węgli drzewnych, przepalonych kości ludzkich, kamieni oraz fragmentów naczyń. Jeden z nich miał dno wyłożone kamieniami polnymi.

Pochówki ciałopalne są najstarszymi na średniowiecznym cmentarzysku w Cedyni. Na podstawie analizy formalno-typologicznej fragmentów naczyń glinianych ustalono, że najstarsze groby tego typu pochodzą z 2. połowy VIII wieku, najmłodsze z ok. połowy X stulecia. Wśród szczątków naczyń odkrytych w grobach ciałopalnych wyróżniono 11 okazów ręcznie lepionych na podstawce, bez użycia koła garncarskiego, w tym kilka reprezentujących typ Szczecin, w Meklemburgii zwany typem Menkendorf. Za pozostałości zniszczonych grobów kremacyjnych uznane zostały także skupiska ceramiki ręcznie lepionej typu Kędrzyno/Feldberg (VII–IX wiek) znajdujące się w zachodniej części cmentarzyska. Na podstawie danych uzyskanych w wyniku badań wykopaliskowych i analizy źródeł archeologicznych stwierdzono, że na najstarszym cmentarzysku funkcjonującym od 2. połowy VIII do początków 2. połowy X wieku mogło znajdować się ok. 80 pochówków ciałopalnych różnych typów. Badacze dopuszczają także możliwość rozsypywanie prochów bezpośrednio na terenie cmentarza lub ustawiania popielnic na powierzchni, bez wykopywania jam grobowych, co zgadza się z pewną zasadą stosowaną na ziemiach polskich w początkach wieków średnich (tzw. bezpochówkowa strefa spekulkralna). Uwagę zwracają ponadto pochówki z analogiami w Meklemburgii, tzw. typu Alt Käbelich (od meklemburskiego stanowiska, na którym jak dotąd odkryto najwięcej grobów tego typu). Specyfika tych pochówków polega na wznoszeniu konstrukcji drewnianych nad jamami grobowymi zawierającymi szczątki ludzkie, kości zwierzęce i fragmenty ceramiki, lub ustawiania słupów do zawieszania nieokreślonych pojemników. Sprawa ta nie jest do końca jasna.

Groby szkieletowe

Pochówki szkieletowe z cmentarzyska w Cedyni cechuje znaczna różnorodność, zarówno jeśli chodzi o wielkość, jak i konstrukcje oraz dary grobowe. Zróżnicowane kształty miały groby jamowe – owalne, prostokątne lub trapezowate. Zmarłych najczęściej układano bezpośrednio na dnie jamy w pozycji wyprostowanej na wznak. Ze względu na ciasne przyleganie kończyn górnych i dolnych do ciała wydaje się prawdopodobne, że zwłoki były ciasno owijane tkaninami. W niektórych grobach zachowały się nikłe ślady po elementach drewnianych – trumnach lub obudowach. Najczęściej miały one także kształt czworoboku, prostokąta lub trapezu. W niektórych grobach obecność trumien potwierdziła obecność okuć żelaznych i gwoździ. Chowano w nich mężczyzn, kobiety i dzieci. Dla pochówków w trumnach charakterystyczny jest brak wyposażenia grobowego.

Oprócz typowych grobów jamowych na cmentarzysku w Cedyni rozpoznano dwa groby w kształcie łodzi, a także jeden pochówek na szerokiej dranicy. Inny typ reprezentowały groby w starannie wykonanych owalnych obudowach z kamieni polnych. Chowano w nich mężczyzn, kobiety i dzieci. Co ciekawe, ściśle nawiązują one grobów odkrytych na Mazowszu, gdzie datowane są od 2. połowy XII do połowy XIII wieku. Również w tym przypadku charakterystyczny jest całkowity brak wyposażenia grobowego.

Pochówki

Najczęstszym sposobem ułożenia ciała zmarłego, niezależnie od typu grobu, była pozycja na wznak z różnie ułożonymi kończynami górnymi, np. jedną ręką zgiętą, albo mocno odchyloną na zewnątrz, ułożenie obu przedramion i dłoni, lub tylko jednego przedramienia i dłoni w okolicy miednicy, skrzyżowanie przedramion i dłoni w górnej części klatki piersiowej, ugięcie w łokciu i ułożenie poniżej klatki piersiowej, a nawet ugięcie w łokciach i ułożenie dłońmi do góry, lub ułożenie jednej dłoni albo obu na udach. Kończyny dolne najczęściej były wyprostowane ze stopami odchylonymi na zewnątrz, lekko ugięte, czasem skrzyżowane w podudziach albo lekko podkurczone z kolanami i stopami rozchylonymi na zewnątrz. Interesujące są pochówki, w których czaszki mają ślady zabliźnionych cięć ostrymi przedmiotami. Do wyjątkowych należy ponadto grób z trumną wypełnioną wapnem, najpewniej w celu zapobieżenia rozprzestrzenieniu się zarazy oraz pochówek z resztkami spalenizny w okolicy krocza.

Intrygującą grupę stanowią pochówki z nietypowym ułożeniem elementów ciała. Chodzi głównie o oddzielenie głowy od tułowia i ułożenie jej „twarzą” do dołu, pozostawienie głowy poza jamą grobową, zastąpienie głowy kamieniem, albo ułożenie odciętej głowy poniżej stóp. Za nietypowe uważa się także ułożenie zmarłego w pozycji bocznej z podkurczonymi nogami, a także „na brzuchu”, twarzą do ziemi. Niekiedy zmarły okładany był kamieniami polnymi lub miał skrępowane kończyny. Tego typu zabiegi miały charakter praktyk antywampirycznych, podobnie jak częściowe nadpalanie zwłok.

Dzięki analizom antropologicznym szczątków kostnych udało się ustalić, na jakie choroby układu kostnego chorowali za życia zmarli pochowani na cmentarzysku w Cedyni. Najczęściej była to krzywica kości nóg, odkryto także zrosty, deformacje kręgosłupa, zrośnięte złamania rąk, nóg i barków. Prawdopodobnie w dwóch grobach zawierających szkielety z bardzo krótkimi kośćmi kręgosłupa pochowani byli mężczyźni karłowaci.

Groby szkieletowe różniły się także orientacją w stosunku do kierunków świata i charakterem darów grobowych. Zdecydowanie przeważały pochówki zorientowane po osi północny-wschód-południowy zachód, rzadziej wschód-zachód, a najrzadziej północ-południe. Niektórzy zmarli wyposażeni byli w miecze, ostrogi i sztylety, inni w przedmioty codziennego użytku: naczynia gliniane, wiaderka, krzesiwa, noże, przęśliki gliniane, grzebienie, ozdoby: kabłączki skroniowe, zausznice, naszyjniki, kolie paciorków, pierścionki oraz monety. Stosunkowo częste są ozdoby stroju, np. sprzączki do pasów i zapinki.

Bibliografia

  • Dzik M. 2014. Uwagi o funkcji i symbolice konstrukcji wczesnośredniowiecznych grobów w obudowach kamiennych. W: T. Kurasiński, K. Skóra, Grób w przestrzeni, przestrzeń w grobie. Przestrzenne uwarunkowania w dawnej obrzędowości pogrzebowej. Łódź, 87–102. Acta Archeologica Lodziensia 60.
  • Filipowiak W. 1967. Słowiańskie miejsca kultowe Pomorza Zachodniego w świetle danych archeologiczno-toponomastycznych. Przegląd Zachodni 5, 5–16.
  • Gąssowski J. 1950. Cmentarzysko w Końskich na tle zagadnienia południowo-zachodniej granicy Mazowsza we wczesnym średniowieczu. Materiały Wczesnośredniowieczne 2, 71–175.
  • Kordala T. 1992. Cmentarzysko z XI–XII wieku w Płocku-Podolszycach. Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku 15, 3–96.
  • Kordala T. 2004. Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe na Mazowszu Północnym. Archeologia Mazowsza i Podlasia. Studia i Materiały 3, 223–239.
  • Kordala T. 2005. Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe z grobami w obudowach kamiennych na północnym Mazowszu i Podlasiu – próba porównania. Archaeologia Historica Polona 15/2, 51–60.
  • Malinowska-Łazarczyk H. 1982. Cmentarzysko średniowieczne w Cedyni. Szczecin.
  • Malinowska-Łazarczyk H. 1985. Badania wykopaliskowe na cmentarzysku w Cedyni w latach 1976–1985. Materiały Zachodniopomorskie 31, 85–115.
  • Miśkiewiczowa M. 1982. Mazowsze płockie we wczesnym średniowieczu. Płock.
  • Nadolski A. 1954. Studia nad uzbrojeniem polskim w X, XI i XII wieku. Łódź.
  • Nadolski A., Abramowicz A., Poklewski T. 1959. Cmentarzysko z XI wieku w Lutomiersku pod Łodzią. Łódź.
  • Porzeziński A. 2006. Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe na stan. 2a w Cedyni, województwo zachodniopomorskie. Szczecin.
  • Porzeziński A. 2010. Cmentarzysko średniowieczne w Cedyni. Badania 1976–1985. Praca niepublikowana.
  • Porzeziński A. 2012. Osadnictwo ziemi cedyńskiej we wczesnym średniowieczu. Archeologiczne studium osadnicze. Chojna.
  • Porzeziński A. 2015. Charakterystyka form obrządku pogrzebowego na cmentarzysku w Cedyni (stanowisko 2, drugi etap prac badawczych w latach 1976–1985). Materiały Zachodniopomorskie 12/1, 381–402.
  • Rauhut L. 1971. Wczesnośredniowieczne cmentarzyska w obstawie kamiennej na terenie Mazowsza i Podlasia. Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne 1, 435–656.
  • Rauhut T., Długopolska L. 1971. Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w obudowie kamiennej w Pokrzywnicy Wielkiej, pow. Nidzica. Wiadomości Archeologiczne 36, 292–353.
  • Rymar E. 2013. Cedynia jako ośrodek administracyjny (XII–XIII w.) i miejski (XIII–XVI w.). W: Cedynia i okolice poprzez wieki. Chojna–Szczecin.
  • Schmidt V., Zahn N., Donath H., Kluge B. 1992. Lieps: die slawischen Gräberfelder und Kultbauten am Südende des Tollensesees. Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte Mecklenburg-Vorpommerns 26.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska