Wczesnośredniowieczne emporia rzemieślniczo-handlowe na południowo-zachodnim wybrzeżu Bałtyku: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 13: Linia 13:
 
Emporium w Dierkow funkcjonowało od co najmniej połowy VIII do połowy IX stulecia. Wskazują na to daty uzyskane z próbek drewna pobranych z elementów studni. Jak dotąd nie udało się zlokalizować cmentarzyska towarzyszącego osadzie, które zgodnie z pewną zasadą uwidaczniającą się w południowo-zachodniej części Bałtyku powinno znajdować się na wzniesieniu w pobliżu miejsca zamieszkania (jak w Gross Strömkendorf,  Menzlin i Ralswiek). Obszar domniemanego cmentarzyska jest niedostępny do badań archeologicznych ze względu na współczesną zabudowę mieszkalną. Istnieje domniemanie, że został całkowicie zniszczony. Dzięki badaniom geofizycznym natomiast udało się zlokalizować przystań/port wczesnośredniowiecznego emporium w Dierkow. Na brzegu rzeki, już w trakcie wykopalisk archeologicznych, odkryto rozległe maty z gałęzi leszczyny i wierzby stabilizowane kołkami i płotkami plecionkowymi w torfiastym i podmokłym podłożu. Stanowiły one rodzaj pomostów umożliwiających poruszanie się w pobliżu rzeki. Poprzez serię odwiertów ustalono, że cała ta plecionkowa konstrukcja rozciągała się na obszarze o długości około 160 i szerokości około 30 m. W tym rejonie wyraźna jest celowa parcelacja na działki zajmujące mniej więcej 23 m<sup>2</sup>, podobnie jak w duńskim Ribe, otoczone płotami plecionkowymi, w obrębie których lokowano budynki mieszkalne (z paleniskami) o powierzchni około 10–11 m<sup>2</sup>. Były to także miejsca wytwórczości rzemieślniczej o czym świadczą skupiska odpadów produkcyjnych, np. kości, rogu, szkła i bursztynu. Wszystkie te dane wskazują, że osiedle w Dierkow było jednym z ogniw ponadregionalnej sieci handlowej, uczestniczącym w tworzeniu i funkcjonowaniu tzw. nadbałtyckiej strefy gospodarczej we wczesnym średniowieczu.
 
Emporium w Dierkow funkcjonowało od co najmniej połowy VIII do połowy IX stulecia. Wskazują na to daty uzyskane z próbek drewna pobranych z elementów studni. Jak dotąd nie udało się zlokalizować cmentarzyska towarzyszącego osadzie, które zgodnie z pewną zasadą uwidaczniającą się w południowo-zachodniej części Bałtyku powinno znajdować się na wzniesieniu w pobliżu miejsca zamieszkania (jak w Gross Strömkendorf,  Menzlin i Ralswiek). Obszar domniemanego cmentarzyska jest niedostępny do badań archeologicznych ze względu na współczesną zabudowę mieszkalną. Istnieje domniemanie, że został całkowicie zniszczony. Dzięki badaniom geofizycznym natomiast udało się zlokalizować przystań/port wczesnośredniowiecznego emporium w Dierkow. Na brzegu rzeki, już w trakcie wykopalisk archeologicznych, odkryto rozległe maty z gałęzi leszczyny i wierzby stabilizowane kołkami i płotkami plecionkowymi w torfiastym i podmokłym podłożu. Stanowiły one rodzaj pomostów umożliwiających poruszanie się w pobliżu rzeki. Poprzez serię odwiertów ustalono, że cała ta plecionkowa konstrukcja rozciągała się na obszarze o długości około 160 i szerokości około 30 m. W tym rejonie wyraźna jest celowa parcelacja na działki zajmujące mniej więcej 23 m<sup>2</sup>, podobnie jak w duńskim Ribe, otoczone płotami plecionkowymi, w obrębie których lokowano budynki mieszkalne (z paleniskami) o powierzchni około 10–11 m<sup>2</sup>. Były to także miejsca wytwórczości rzemieślniczej o czym świadczą skupiska odpadów produkcyjnych, np. kości, rogu, szkła i bursztynu. Wszystkie te dane wskazują, że osiedle w Dierkow było jednym z ogniw ponadregionalnej sieci handlowej, uczestniczącym w tworzeniu i funkcjonowaniu tzw. nadbałtyckiej strefy gospodarczej we wczesnym średniowieczu.
  
*==Ralswiek==
+
*'''Ralswiek'''
 
Jest to miejscowość usytuowana w centralnej części Rugii, na południowym brzegu Zatoki Jasmundzkiej, nad brzegiem jeziora. Wczesnośredniowieczne osiedle częściowo znajduje się pod obecnymi zabudowaniami. Duże badania archeologiczne prowadzone były tam w latach 70.–80. XX wieku. W efekcie odkryto pozostałości emporium rzemieślniczo-handlowego z portem i miejscem kultu. Interesujące okazały się odkrycia pochówków wskazujące na składanie ofiar z koni, psów i świń. W pobliżu osady, na tzw. Czarnych Wzgórzach na południowo-wschodnim brzegu Zatoki Jasmundzkiej, odkryto rozległe cmentarzysko użytkowane od IX do XII stulecia. Archeologicznie przebadano około 3/4 całej powierzchni cmentarzyska. W rezultacie odkryto ślady świadczące o pochówkach ludności o skandynawskich korzeniach, między innymi grób w kształcie łodzi. Badania na terenie osady handlowej przyniosły odkrycia kilkunastu zagród składających się z domów mieszkalnych i obiektów gospodarczych, ze śladami uprawiania zajęć wytwórczych związanych z obróbką różnych surowców organicznych i nieorganicznych: poroża, kości, bursztynu, metali kolorowych. W obrębie osady znaleziono ponadto skarb srebrny zawierający ponad 2000 monet arabskich (kufickich) datowany na okres przed IX wiekiem.  
 
Jest to miejscowość usytuowana w centralnej części Rugii, na południowym brzegu Zatoki Jasmundzkiej, nad brzegiem jeziora. Wczesnośredniowieczne osiedle częściowo znajduje się pod obecnymi zabudowaniami. Duże badania archeologiczne prowadzone były tam w latach 70.–80. XX wieku. W efekcie odkryto pozostałości emporium rzemieślniczo-handlowego z portem i miejscem kultu. Interesujące okazały się odkrycia pochówków wskazujące na składanie ofiar z koni, psów i świń. W pobliżu osady, na tzw. Czarnych Wzgórzach na południowo-wschodnim brzegu Zatoki Jasmundzkiej, odkryto rozległe cmentarzysko użytkowane od IX do XII stulecia. Archeologicznie przebadano około 3/4 całej powierzchni cmentarzyska. W rezultacie odkryto ślady świadczące o pochówkach ludności o skandynawskich korzeniach, między innymi grób w kształcie łodzi. Badania na terenie osady handlowej przyniosły odkrycia kilkunastu zagród składających się z domów mieszkalnych i obiektów gospodarczych, ze śladami uprawiania zajęć wytwórczych związanych z obróbką różnych surowców organicznych i nieorganicznych: poroża, kości, bursztynu, metali kolorowych. W obrębie osady znaleziono ponadto skarb srebrny zawierający ponad 2000 monet arabskich (kufickich) datowany na okres przed IX wiekiem.  
  

Wersja z 11:47, 19 sie 2020

Na przełomie VII i VIII wieku wzdłuż południowego wybrzeża Bałtyku powstawały osady, których mieszkańcy specjalizowali się w rzemiośle i handlu. Miały one kluczowe znaczenie dla rozwoju gospodarczego i społecznego, wymiany dóbr i przepływu idei we wczesnym średniowieczu. W literaturze przedmiotu określane są mianem emporiów rzemieślniczo-handlowych, miejscami centralnymi lub osadami protomiejskimi, zakładanymi przez władze lokalnych społeczności w celu organizacji miejscowej wytwórczości i obrotu towarami o zasięgu ponadregionalnym. Ważną cechą emporiów była ich lokalizacja w miejscach dogodnych z punktu widzenia transportu wodnego i zapewnienia bezpieczeństwa – w zatokach lub na brzegach rzek, z łatwym dostępem do morza. Przeładunki towarów odbywały się w portach lub na przystaniach przystosowanych do lokalnych warunków środowiskowych. To właśnie umiejscowienie osiedla miało decydujący wpływ na jego dzieje w okresach zmian klimatycznych wiążących się między innymi z wahaniami poziomu wody w cieśninach, zalewach i zatokach. Niektóre z emporiów zanikły, inne pod wpływem przeobrażeń polityczno-społeczno-gospodarczych przekształciły się w ośrodki o cechach wczesnych miast.

Południowe wybrzeże Bałtyku w VII–VIII wieku zamieszkiwały plemiona słowiańskie, jednakże w emporiach czy inaczej ośrodkach rzemieślniczo-handlowych, dzięki międzyregionalnym połączeniom o dalekim zasięgu pozwalającym na wymianę nie tylko dóbr materialnych, ale też ideologii i technologii, tworzyły się społeczności złożone etnicznie. Dzięki źródłom historycznym i archeologicznym wiemy, że w nadmorskiej części strefy bałtyckiej powstało we wczesnym średniowieczu przynajmniej piętnaście takich wieloetnicznych i wielokulturowych centrów. Nie wszystkie udało się przebadać wykopaliskowo z różnych przyczyn. Niektóre zanikły już w średniowieczu ze względu na utratę możliwość dalszego rozwoju, na miejscu innych stopniowo przez wieku uformowały się współczesne miasta. Część emporiów jest jednakże dostępna do badań archeologicznych i to na ich obszarach prowadzone są współcześnie interdyscyplinarne badania o charakterze bezinwazyjnym oraz wykopaliskowym. Niezwykle przydatne są efekty skanowania powierzchni zalesionych lub w inny sposób niedostępnych do wglądu. Dzięki zastosowaniu skanowania światłem widzialnym lasera (LIDAR – Light Detection and Ranging) możliwe jest zlokalizowanie struktur osadniczych. Istotne są ponadto rozmaite metody geofizyczne i geologiczne (geomagnetyczne, sejsmiczne, georadarowe, odwierty) pozwalające bez naruszania warstw kulturowych zidentyfikować ukryte pod ziemią lub na dnie morza relikty wczesnośredniowiecznych obiektów i konstrukcji. W ostatnich latach badaniami takim objęto emporia nadbałtyckie w ramach dużego projektu „Harbours of the Roman Iron Age until the Middle Ages”.

Emporia w zachodniej części południowego wybrzeża Bałtyku

  • Gross Strömkendorf

Jest to obecnie niewielka miejscowość położona w pobliżu Wismaru, bezpośrednio nad Zatoką Wismarską. Badania archeologiczne potwierdziły, że we wczesnym średniowieczu funkcjonował tu duży ośrodek rzemieślniczo-handlowy, który utożsamia się z emporium Reric wymienianym w Rocznikach frankońskich z 808 roku. Zgodnie z przekazem, król duński Godfred (Godofred) zniszczył Reric a przebywających tam kupców przeniósł do Hedeby. Badania archeologiczne przeprowadzone w latach 90. XX wieku potwierdziły obecność dużej osady i współczesnego jej cmentarzyska. Dotychczas przebadana część osady składa się z domów mieszkalnych częściowo zagłębionych w ziemię oraz obiektów o charakterze gospodarczym (doły odpadowe, miejsca produkcyjne i magazynowe, paleniska), a także studni. Już u progu 2. połowy VIII wieku można zauważyć planową organizację przestrzeni osady w postaci rzędów obiektów mieszkalnych i gospodarczych. Liczne są także archeologiczne świadectwa różnych gałęzi wytwórczości, których produkty włączane były do obrotu międzyregionalnego. Są to ślady obróbki żelaza, metali kolorowych, szkła, bursztynu, poroża i kości. Bardzo ważne okazały się próbki drewna pobrane z elementów studni i poddane analizie dendrochronologicznej. Na ich podstawie ustalono okres założenia osady na początku VIII wieku i jej opuszczenie na początku następnego stulecia. Początki cmentarza założonego na północ od osady, na płaskim szczycie wzgórza wydatowano na około 2. połowę VIII wieku. Wyniki badań archeologicznych pozwalają przypuszczać, że chowano na nim całe rodziny, w niektórych przypadkach formy grobów i obrządku pogrzebowego wskazują na tradycje północnoeuropejskie. Ogół informacji uzyskanych w wyniku wykopalisk skłonił badaczy do wniosku, że zamieszkiwała tu ludność zróżnicowana kulturowo, a zapewne też etnicznie. Najbardziej charakterystyczną formą pochówków są tzw. groby łodziowe, znane z Danii, Norwegii i Szwecji. Badacze uważają, że duża część populacji z Gross Strömkendorf wywodziła się ze Skandynawii. Z kolei pochówki psów i koni wskazywałyby na tradycje ludności saksońskiej i fryzyjskiej. Wnioski te potwierdzają znaleziska przedmiotów z osady i jej okolic, w tym monet, elementów ubioru i wyposażenia osobistego.

  • Rostock-Dierkow

Emporium w Dierkow jest przykładem osiedla, na miejscu którego ukształtowało się obecne miasto Rostock. Część wczesnośredniowiecznej osady znajduje się pod wysypiskiem śmieci założonym pod koniec XX wieku. W czasach swej świetności emporium położone nad rzeką Warnawą miało bezpośredni dostęp do morza przez dopływ tej rzeki, obecnie całkowicie zamulony. Powstało w 1. połowie VIII wieku na piaszczystym wyniesieniu Primelberg. W trakcie badań wykopaliskowych, prowadzonych jeszcze w czasach NRD, odkryto między innymi fragmenty importowanych naczyń glinianych, bazaltowych kamieni żarnowych z importowanego surowca, ślady działalności rzemieślniczej – formy odlewnicze, a także wytwarzane na miejscu paciorki ze szkła i bursztynu. Wszystko to wskazuje na rozległą międzyregionalną wymianę dóbr. Kontakty z kulturą Skandynawii potwierdzają znaleziska charakterystycznych fibul do spinania szat wierzchnich. Podobnie jak w Gross Strömkendorf ludność emporium w Dierkow zamieszkiwała w kwadratowych, częściowo zagłębionych w podłoże domach. Obiektom mieszkalnym towarzyszyły jamy odpadowe, paleniska, studnie z drewnianymi cembrowinami i miejsca lokalnej produkcji rzemieślniczej. W trakcie eksploracji studni podczas badań archeologicznych natrafiono na skarb złożony ze sztabek półsurowca do wyrobu biżuterii ze srebra i złota, form odlewniczych, a także naszyjnika ze szklanych paciorków i fragmentu miecza wykończonego srebrem, zdobionego w tzw. stylu zwierzęcym pozwalającym datować to znalezisko na 1. połowę IX wieku.

Emporium w Dierkow funkcjonowało od co najmniej połowy VIII do połowy IX stulecia. Wskazują na to daty uzyskane z próbek drewna pobranych z elementów studni. Jak dotąd nie udało się zlokalizować cmentarzyska towarzyszącego osadzie, które zgodnie z pewną zasadą uwidaczniającą się w południowo-zachodniej części Bałtyku powinno znajdować się na wzniesieniu w pobliżu miejsca zamieszkania (jak w Gross Strömkendorf, Menzlin i Ralswiek). Obszar domniemanego cmentarzyska jest niedostępny do badań archeologicznych ze względu na współczesną zabudowę mieszkalną. Istnieje domniemanie, że został całkowicie zniszczony. Dzięki badaniom geofizycznym natomiast udało się zlokalizować przystań/port wczesnośredniowiecznego emporium w Dierkow. Na brzegu rzeki, już w trakcie wykopalisk archeologicznych, odkryto rozległe maty z gałęzi leszczyny i wierzby stabilizowane kołkami i płotkami plecionkowymi w torfiastym i podmokłym podłożu. Stanowiły one rodzaj pomostów umożliwiających poruszanie się w pobliżu rzeki. Poprzez serię odwiertów ustalono, że cała ta plecionkowa konstrukcja rozciągała się na obszarze o długości około 160 i szerokości około 30 m. W tym rejonie wyraźna jest celowa parcelacja na działki zajmujące mniej więcej 23 m2, podobnie jak w duńskim Ribe, otoczone płotami plecionkowymi, w obrębie których lokowano budynki mieszkalne (z paleniskami) o powierzchni około 10–11 m2. Były to także miejsca wytwórczości rzemieślniczej o czym świadczą skupiska odpadów produkcyjnych, np. kości, rogu, szkła i bursztynu. Wszystkie te dane wskazują, że osiedle w Dierkow było jednym z ogniw ponadregionalnej sieci handlowej, uczestniczącym w tworzeniu i funkcjonowaniu tzw. nadbałtyckiej strefy gospodarczej we wczesnym średniowieczu.

  • Ralswiek

Jest to miejscowość usytuowana w centralnej części Rugii, na południowym brzegu Zatoki Jasmundzkiej, nad brzegiem jeziora. Wczesnośredniowieczne osiedle częściowo znajduje się pod obecnymi zabudowaniami. Duże badania archeologiczne prowadzone były tam w latach 70.–80. XX wieku. W efekcie odkryto pozostałości emporium rzemieślniczo-handlowego z portem i miejscem kultu. Interesujące okazały się odkrycia pochówków wskazujące na składanie ofiar z koni, psów i świń. W pobliżu osady, na tzw. Czarnych Wzgórzach na południowo-wschodnim brzegu Zatoki Jasmundzkiej, odkryto rozległe cmentarzysko użytkowane od IX do XII stulecia. Archeologicznie przebadano około 3/4 całej powierzchni cmentarzyska. W rezultacie odkryto ślady świadczące o pochówkach ludności o skandynawskich korzeniach, między innymi grób w kształcie łodzi. Badania na terenie osady handlowej przyniosły odkrycia kilkunastu zagród składających się z domów mieszkalnych i obiektów gospodarczych, ze śladami uprawiania zajęć wytwórczych związanych z obróbką różnych surowców organicznych i nieorganicznych: poroża, kości, bursztynu, metali kolorowych. W obrębie osady znaleziono ponadto skarb srebrny zawierający ponad 2000 monet arabskich (kufickich) datowany na okres przed IX wiekiem.

W obrębie osady, nad brzegiem jeziora, odkryto pozostałości domniemanych urządzeń portowych. W okresie funkcjonowania osady prawdopodobnie istniało połączenie jeziorem a Zatoką Jasmundzką w postaci kanału. Przeprowadzone ostatnio badania geofizyczne ujawniły obecność struktur osadniczych na północ od miejsc przebadanych wykopaliskowo pod koniec XX wieku. W wybranych miejscach przeprowadzono wykopaliska, w wyniku których odkryto rów o szerokości 3,5 m ze ścianami wzmocnionymi po obu stronach drewnianymi konstrukcjami. Dendrochronologicznie wydatowano je na koniec IX wieku. W opinii odkrywców tego obiektu mogą to być relikty zatoczki cumowniczej. Uzyskane niedawno wyniki pozwalają na weryfikację wcześniejszego datowania początków osady w Ralswieku na początek IX wieku. Ustalono także, że jezioro było zamulone już we wczesnym średniowieczu, co ograniczało funkcjonowanie portu. Nie potwierdzono na razie istnienia kanałów sugerowanych poprzednio. Sprawę tę powinny przybliżyć planowane w niedalekiej przyszłości badania interdyscyplinarne.

  • Wolin

Miejscowość Wolin położona jest na wyspie o tej samej nazwie, w jej południowo-wschodniej części, nad Dziwną. W X wieku był jednym z najbardziej okazałych ośrodków rzemieślniczo-handlowych nad Bałtykiem i największym ośrodkiem Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Krzyżowały się tutaj szlaki handlowe wiodące z południa na północ i ze wschodu na zachód. Emporium wolińskie uformowane z kilku członów dysponowało rozległym portem umożliwiającym przeładunki towarów, a Dziwna zapewniała bezpośredni dostęp do morza. Stosunkowo często występuje w źródłach pisanych pod różnymi nazwami: jumne, Julin, Jómi. Wczesnośredniowieczny Wolin bywa też utożsamiany z mityczną Winetą – bogatym grodem, którego mieszkańcy zostali ukarani przez bogów za ich pychę, a także Jómsborgiem, siedzibą bractwa wikingów (tzw. jómswikingów). W najstarszym zapisie z połowy IX wieku u tzw. Geografa Bawarskiego Wolin wymieniany jest w kontekście plemienia Velunzani dysponującego 70. grodami. Z 2. połowy IX wieku pochodzi informacja zawarta w Żywotach św. Ansgara o złupieniu przez Duńczyków bogatego miasta na wybrzeżu słowiańskim, która w opinii badaczy ma dotyczyć Wolina. Sugestywny obraz miasta przedstawił Ibrahim ibn Jakub, hiszpański Żyd podróżujący po Europie w czasach cesarza Ottona I, który opisał słowiańskie plemię Ubaba na zachód kraju Meszego posiadającego wielkie i potężne miasto nad oceanem z dwunastoma bramami i portem, rządzonym przez starszyznę. O mieście Jumne pisał w 2. połowie XI wieku Adam z Bremy jako o mieście najpotężniejszym w Europie, w którym wśród Słowian żyją Grecy i Sasi, a drogę do portu wskazuje latarnia morska. Informacje na temat Wolina znajdują się także w żywotach św. Ottona z Bambergu, apostoła Pomorza oraz w Gesta Danorum Saxo Gramatyka, który pisał, że w mieście żyją Słowianie i „inne narody”.

Przez wiele lat w Wolinie prowadzone były badania archeologiczne, które w pewien sposób potwierdziły zapiski w źródłach historycznych. Już w XVII i XVIII wieku na terenie miasta i jego najbliższej okolicy odnajdywano skarby srebrne i pojedyncze przedmioty oraz monety arabskie (m. in. na tzw. Srebrnym Wzgórzu). Pierwsze badania o charakterze naukowym nad wczesnośredniowiecznym Wolinem zostały podjęte w XIX wieku przez Rudolfa Virchowa, światowej sławy antropologa i patologa, profesora uniwersytetów w Würzburgu i Berlinie. W ich efekcie odkryto fragmenty osady na terenie dzielnicy Ogrody i na Wzgórzu Wisielców oraz groby na wzgórzu Młynówka, a także wrak łodzi klepkowej skarb monet z różnych części Europy. Największe wykopaliska Rudolf Virchow przeprowadził w obrębie cmentarzyska kurhanowego na Wzgórzu Wisielców. Badania archeologiczne trwały do wybuchu drugiej wojny światowej, z największym rozmachem w latach 30. XX wieku (m. in. prowadzone przez O. Olshausena, H. Lemckego, E. Waltera, U. Jahna, A. Stubenraucha, C. Schucharda, O. Kunkela, W. Unverzagta i K.A. Wildego). Po zakończeniu wojny polskie badania archeologiczne zainicjował Władysław Filipowiak. Z przerwami trwają one do dziś.

Badaniami wykopaliskowymi objęto dotąd wiele stanowisk w obrębie Starego Miasta i jego najbliższym sąsiedztwie. Odkryto zabudowę mieszkalną i gospodarczą, nabrzeże i port, świątynię pogańskiego boga Trzygława, cmentarzysko kurhanowe, szkieletowe i ciałopalne, oraz osady produkcyjne, a także wraki łodzi klepkowych i skarby srebrne. Zgodnie z uzyskanymi danymi najstarsza osada powstała na terenie późniejszego kompleksu pod koniec VIII wieku lub na przełomie VIII/IX stulecia. Po około stu latach Wolin był już potężnym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym, centrum międzyregionalnej wymiany dóbr i ważnym węzłem komunikacyjnym. Okres pomiędzy 2. połową X a połową XI stulecia określa się mianem „złotego wieku” w dziejach miasta. Jego kres wyznaczają najazdy Duńczyków pod koniec XII wieku.