Wczesnośredniowieczne emporia rzemieślniczo-handlowe na południowo-zachodnim wybrzeżu Bałtyku

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 12:28, 19 sie 2020 autorstwa Izabela Strzelecka (dyskusja | edycje) (→‎Bibliografia)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Na przełomie VII i VIII wieku wzdłuż południowego wybrzeża Bałtyku powstawały osady, których mieszkańcy specjalizowali się w rzemiośle i handlu. Miały one kluczowe znaczenie dla rozwoju gospodarczego i społecznego, wymiany dóbr i przepływu idei we wczesnym średniowieczu. W literaturze przedmiotu określane są mianem emporiów rzemieślniczo-handlowych, miejscami centralnymi lub osadami protomiejskimi, zakładanymi przez władze lokalnych społeczności w celu organizacji miejscowej wytwórczości i obrotu towarami o zasięgu ponadregionalnym. Ważną cechą emporiów była ich lokalizacja w miejscach dogodnych z punktu widzenia transportu wodnego i zapewnienia bezpieczeństwa – w zatokach lub na brzegach rzek, z łatwym dostępem do morza. Przeładunki towarów odbywały się w portach lub na przystaniach przystosowanych do lokalnych warunków środowiskowych. To właśnie umiejscowienie osiedla miało decydujący wpływ na jego dzieje w okresach zmian klimatycznych wiążących się między innymi z wahaniami poziomu wody w cieśninach, zalewach i zatokach. Niektóre z emporiów zanikły, inne pod wpływem przeobrażeń polityczno-społeczno-gospodarczych przekształciły się w ośrodki o cechach wczesnych miast.

Południowe wybrzeże Bałtyku w VII–VIII wieku zamieszkiwały plemiona słowiańskie, jednakże w emporiach czy inaczej ośrodkach rzemieślniczo-handlowych, dzięki międzyregionalnym połączeniom o dalekim zasięgu pozwalającym na wymianę nie tylko dóbr materialnych, ale też ideologii i technologii, tworzyły się społeczności złożone etnicznie. Dzięki źródłom historycznym i archeologicznym wiemy, że w nadmorskiej części strefy bałtyckiej powstało we wczesnym średniowieczu przynajmniej piętnaście takich wieloetnicznych i wielokulturowych centrów. Nie wszystkie udało się przebadać wykopaliskowo z różnych przyczyn. Niektóre zanikły już w średniowieczu ze względu na utratę możliwość dalszego rozwoju, na miejscu innych stopniowo przez wieku uformowały się współczesne miasta. Część emporiów jest jednakże dostępna do badań archeologicznych i to na ich obszarach prowadzone są współcześnie interdyscyplinarne badania o charakterze bezinwazyjnym oraz wykopaliskowym. Niezwykle przydatne są efekty skanowania powierzchni zalesionych lub w inny sposób niedostępnych do wglądu. Dzięki zastosowaniu skanowania światłem widzialnym lasera (LIDAR – Light Detection and Ranging) możliwe jest zlokalizowanie struktur osadniczych. Istotne są ponadto rozmaite metody geofizyczne i geologiczne (geomagnetyczne, sejsmiczne, georadarowe, odwierty) pozwalające bez naruszania warstw kulturowych zidentyfikować ukryte pod ziemią lub na dnie morza relikty wczesnośredniowiecznych obiektów i konstrukcji. W ostatnich latach badaniami takim objęto emporia nadbałtyckie w ramach dużego projektu „Harbours of the Roman Iron Age until the Middle Ages”.

Emporia w zachodniej części południowego wybrzeża Bałtyku

  • Gross Strömkendorf

Jest to obecnie niewielka miejscowość położona w pobliżu Wismaru, bezpośrednio nad Zatoką Wismarską. Badania archeologiczne potwierdziły, że we wczesnym średniowieczu funkcjonował tu duży ośrodek rzemieślniczo-handlowy, który utożsamia się z emporium Reric wymienianym w Rocznikach frankońskich z 808 roku. Zgodnie z przekazem, król duński Godfred (Godofred) zniszczył Reric a przebywających tam kupców przeniósł do Hedeby. Badania archeologiczne przeprowadzone w latach 90. XX wieku potwierdziły obecność dużej osady i współczesnego jej cmentarzyska. Dotychczas przebadana część osady składa się z domów mieszkalnych częściowo zagłębionych w ziemię oraz obiektów o charakterze gospodarczym (doły odpadowe, miejsca produkcyjne i magazynowe, paleniska), a także studni. Już u progu 2. połowy VIII wieku można zauważyć planową organizację przestrzeni osady w postaci rzędów obiektów mieszkalnych i gospodarczych. Liczne są także archeologiczne świadectwa różnych gałęzi wytwórczości, których produkty włączane były do obrotu międzyregionalnego. Są to ślady obróbki żelaza, metali kolorowych, szkła, bursztynu, poroża i kości. Bardzo ważne okazały się próbki drewna pobrane z elementów studni i poddane analizie dendrochronologicznej. Na ich podstawie ustalono okres założenia osady na początku VIII wieku i jej opuszczenie na początku następnego stulecia. Początki cmentarza założonego na północ od osady, na płaskim szczycie wzgórza wydatowano na około 2. połowę VIII wieku. Wyniki badań archeologicznych pozwalają przypuszczać, że chowano na nim całe rodziny, w niektórych przypadkach formy grobów i obrządku pogrzebowego wskazują na tradycje północnoeuropejskie. Ogół informacji uzyskanych w wyniku wykopalisk skłonił badaczy do wniosku, że zamieszkiwała tu ludność zróżnicowana kulturowo, a zapewne też etnicznie. Najbardziej charakterystyczną formą pochówków są tzw. groby łodziowe, znane z Danii, Norwegii i Szwecji. Badacze uważają, że duża część populacji z Gross Strömkendorf wywodziła się ze Skandynawii. Z kolei pochówki psów i koni wskazywałyby na tradycje ludności saksońskiej i fryzyjskiej. Wnioski te potwierdzają znaleziska przedmiotów z osady i jej okolic, w tym monet, elementów ubioru i wyposażenia osobistego.

  • Rostock-Dierkow

Emporium w Dierkow jest przykładem osiedla, na miejscu którego ukształtowało się obecne miasto Rostock. Część wczesnośredniowiecznej osady znajduje się pod wysypiskiem śmieci założonym pod koniec XX wieku. W czasach swej świetności emporium położone nad rzeką Warnawą miało bezpośredni dostęp do morza przez dopływ tej rzeki, obecnie całkowicie zamulony. Powstało w 1. połowie VIII wieku na piaszczystym wyniesieniu Primelberg. W trakcie badań wykopaliskowych, prowadzonych jeszcze w czasach NRD, odkryto między innymi fragmenty importowanych naczyń glinianych, bazaltowych kamieni żarnowych z importowanego surowca, ślady działalności rzemieślniczej – formy odlewnicze, a także wytwarzane na miejscu paciorki ze szkła i bursztynu. Wszystko to wskazuje na rozległą międzyregionalną wymianę dóbr. Kontakty z kulturą Skandynawii potwierdzają znaleziska charakterystycznych fibul do spinania szat wierzchnich. Podobnie jak w Gross Strömkendorf ludność emporium w Dierkow zamieszkiwała w kwadratowych, częściowo zagłębionych w podłoże domach. Obiektom mieszkalnym towarzyszyły jamy odpadowe, paleniska, studnie z drewnianymi cembrowinami i miejsca lokalnej produkcji rzemieślniczej. W trakcie eksploracji studni podczas badań archeologicznych natrafiono na skarb złożony ze sztabek półsurowca do wyrobu biżuterii ze srebra i złota, form odlewniczych, a także naszyjnika ze szklanych paciorków i fragmentu miecza wykończonego srebrem, zdobionego w tzw. stylu zwierzęcym pozwalającym datować to znalezisko na 1. połowę IX wieku.

Emporium w Dierkow funkcjonowało od co najmniej połowy VIII do połowy IX stulecia. Wskazują na to daty uzyskane z próbek drewna pobranych z elementów studni. Jak dotąd nie udało się zlokalizować cmentarzyska towarzyszącego osadzie, które zgodnie z pewną zasadą uwidaczniającą się w południowo-zachodniej części Bałtyku powinno znajdować się na wzniesieniu w pobliżu miejsca zamieszkania (jak w Gross Strömkendorf, Menzlin i Ralswiek). Obszar domniemanego cmentarzyska jest niedostępny do badań archeologicznych ze względu na współczesną zabudowę mieszkalną. Istnieje domniemanie, że został całkowicie zniszczony. Dzięki badaniom geofizycznym natomiast udało się zlokalizować przystań/port wczesnośredniowiecznego emporium w Dierkow. Na brzegu rzeki, już w trakcie wykopalisk archeologicznych, odkryto rozległe maty z gałęzi leszczyny i wierzby stabilizowane kołkami i płotkami plecionkowymi w torfiastym i podmokłym podłożu. Stanowiły one rodzaj pomostów umożliwiających poruszanie się w pobliżu rzeki. Poprzez serię odwiertów ustalono, że cała ta plecionkowa konstrukcja rozciągała się na obszarze o długości około 160 i szerokości około 30 m. W tym rejonie wyraźna jest celowa parcelacja na działki zajmujące mniej więcej 23 m2, podobnie jak w duńskim Ribe, otoczone płotami plecionkowymi, w obrębie których lokowano budynki mieszkalne (z paleniskami) o powierzchni około 10–11 m2. Były to także miejsca wytwórczości rzemieślniczej o czym świadczą skupiska odpadów produkcyjnych, np. kości, rogu, szkła i bursztynu. Wszystkie te dane wskazują, że osiedle w Dierkow było jednym z ogniw ponadregionalnej sieci handlowej, uczestniczącym w tworzeniu i funkcjonowaniu tzw. nadbałtyckiej strefy gospodarczej we wczesnym średniowieczu.

  • Ralswiek

Jest to miejscowość usytuowana w centralnej części Rugii, na południowym brzegu Zatoki Jasmundzkiej, nad brzegiem jeziora. Wczesnośredniowieczne osiedle częściowo znajduje się pod obecnymi zabudowaniami. Duże badania archeologiczne prowadzone były tam w latach 70.–80. XX wieku. W efekcie odkryto pozostałości emporium rzemieślniczo-handlowego z portem i miejscem kultu. Interesujące okazały się odkrycia pochówków wskazujące na składanie ofiar z koni, psów i świń. W pobliżu osady, na tzw. Czarnych Wzgórzach na południowo-wschodnim brzegu Zatoki Jasmundzkiej, odkryto rozległe cmentarzysko użytkowane od IX do XII stulecia. Archeologicznie przebadano około 3/4 całej powierzchni cmentarzyska. W rezultacie odkryto ślady świadczące o pochówkach ludności o skandynawskich korzeniach, między innymi grób w kształcie łodzi. Badania na terenie osady handlowej przyniosły odkrycia kilkunastu zagród składających się z domów mieszkalnych i obiektów gospodarczych, ze śladami uprawiania zajęć wytwórczych związanych z obróbką różnych surowców organicznych i nieorganicznych: poroża, kości, bursztynu, metali kolorowych. W obrębie osady znaleziono ponadto skarb srebrny zawierający ponad 2000 monet arabskich (kufickich) datowany na okres przed IX wiekiem.

W obrębie osady, nad brzegiem jeziora, odkryto pozostałości domniemanych urządzeń portowych. W okresie funkcjonowania osady prawdopodobnie istniało połączenie jeziorem a Zatoką Jasmundzką w postaci kanału. Przeprowadzone ostatnio badania geofizyczne ujawniły obecność struktur osadniczych na północ od miejsc przebadanych wykopaliskowo pod koniec XX wieku. W wybranych miejscach przeprowadzono wykopaliska, w wyniku których odkryto rów o szerokości 3,5 m ze ścianami wzmocnionymi po obu stronach drewnianymi konstrukcjami. Dendrochronologicznie wydatowano je na koniec IX wieku. W opinii odkrywców tego obiektu mogą to być relikty zatoczki cumowniczej. Uzyskane niedawno wyniki pozwalają na weryfikację wcześniejszego datowania początków osady w Ralswieku na początek IX wieku. Ustalono także, że jezioro było zamulone już we wczesnym średniowieczu, co ograniczało funkcjonowanie portu. Nie potwierdzono na razie istnienia kanałów sugerowanych poprzednio. Sprawę tę powinny przybliżyć planowane w niedalekiej przyszłości badania interdyscyplinarne.

  • Wolin

Miejscowość Wolin położona jest na wyspie o tej samej nazwie, w jej południowo-wschodniej części, nad Dziwną. W X wieku był jednym z najbardziej okazałych ośrodków rzemieślniczo-handlowych nad Bałtykiem i największym ośrodkiem Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Krzyżowały się tutaj szlaki handlowe wiodące z południa na północ i ze wschodu na zachód. Emporium wolińskie uformowane z kilku członów dysponowało rozległym portem umożliwiającym przeładunki towarów, a Dziwna zapewniała bezpośredni dostęp do morza. Stosunkowo często występuje w źródłach pisanych pod różnymi nazwami: jumne, Julin, Jómi. Wczesnośredniowieczny Wolin bywa też utożsamiany z mityczną Winetą – bogatym grodem, którego mieszkańcy zostali ukarani przez bogów za ich pychę, a także Jómsborgiem, siedzibą bractwa wikingów (tzw. jómswikingów). W najstarszym zapisie z połowy IX wieku u tzw. Geografa Bawarskiego Wolin wymieniany jest w kontekście plemienia Velunzani dysponującego 70. grodami. Z 2. połowy IX wieku pochodzi informacja zawarta w Żywotach św. Ansgara o złupieniu przez Duńczyków bogatego miasta na wybrzeżu słowiańskim, która w opinii badaczy ma dotyczyć Wolina. Sugestywny obraz miasta przedstawił Ibrahim ibn Jakub, hiszpański Żyd podróżujący po Europie w czasach cesarza Ottona I, który opisał słowiańskie plemię Ubaba na zachód kraju Meszego posiadającego wielkie i potężne miasto nad oceanem z dwunastoma bramami i portem, rządzonym przez starszyznę. O mieście Jumne pisał w 2. połowie XI wieku Adam z Bremy jako o mieście najpotężniejszym w Europie, w którym wśród Słowian żyją Grecy i Sasi, a drogę do portu wskazuje latarnia morska. Informacje na temat Wolina znajdują się także w żywotach św. Ottona z Bambergu, apostoła Pomorza oraz w Gesta Danorum Saxo Gramatyka, który pisał, że w mieście żyją Słowianie i „inne narody”.

Przez wiele lat w Wolinie prowadzone były badania archeologiczne, które w pewien sposób potwierdziły zapiski w źródłach historycznych. Już w XVII i XVIII wieku na terenie miasta i jego najbliższej okolicy odnajdywano skarby srebrne i pojedyncze przedmioty oraz monety arabskie (m. in. na tzw. Srebrnym Wzgórzu). Pierwsze badania o charakterze naukowym nad wczesnośredniowiecznym Wolinem zostały podjęte w XIX wieku przez Rudolfa Virchowa, światowej sławy antropologa i patologa, profesora uniwersytetów w Würzburgu i Berlinie. W ich efekcie odkryto fragmenty osady na terenie dzielnicy Ogrody i na Wzgórzu Wisielców oraz groby na wzgórzu Młynówka, a także wrak łodzi klepkowej skarb monet z różnych części Europy. Największe wykopaliska Rudolf Virchow przeprowadził w obrębie cmentarzyska kurhanowego na Wzgórzu Wisielców. Badania archeologiczne trwały do wybuchu drugiej wojny światowej, z największym rozmachem w latach 30. XX wieku (m. in. prowadzone przez O. Olshausena, H. Lemckego, E. Waltera, U. Jahna, A. Stubenraucha, C. Schucharda, O. Kunkela, W. Unverzagta i K.A. Wildego). Po zakończeniu wojny polskie badania archeologiczne zainicjował Władysław Filipowiak. Z przerwami trwają one do dziś.

Badaniami wykopaliskowymi objęto dotąd wiele stanowisk w obrębie Starego Miasta i jego najbliższym sąsiedztwie. Odkryto zabudowę mieszkalną i gospodarczą, nabrzeże i port, świątynię pogańskiego boga Trzygława, cmentarzysko kurhanowe, szkieletowe i ciałopalne, oraz osady produkcyjne, a także wraki łodzi klepkowych i skarby srebrne. Zgodnie z uzyskanymi danymi najstarsza osada powstała na terenie późniejszego kompleksu pod koniec VIII wieku lub na przełomie VIII/IX stulecia. Po około stu latach Wolin był już potężnym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym, centrum międzyregionalnej wymiany dóbr i ważnym węzłem komunikacyjnym. Okres pomiędzy 2. połową X a połową XI stulecia określa się mianem „złotego wieku” w dziejach miasta. Jego kres wyznaczają najazdy Duńczyków pod koniec XII wieku.

  • Świelubie

Około 15 km na południowy wschód od Kołobrzegu znajdują się wsie Bardy i Świelubie. Na ich gruntach jeszcze przed wojną odkryto kompleks osadniczy złożony z dużego grodu refugialnego, rozległego cmentarzyska kurhanowego, gródka o charakterze strażnicy oraz osad otwartych. Zespół ten wydatowano na VIII–X wiek. Badaniami archeologicznymi objęto cmentarzysko i oba grody. Na podstawie znalezisk domyślano się obecności społeczności skandynawskich, którzy chowali swoich zmarłych zgodnie z własnym obrządkiem i tradycją. Cmentarz składa się z około 100 kurhanów. W przebadanych grobach znaleziono między innymi ozdoby ze złota, srebra i brązu, takie jak znane z VIII–IX wieku ze Szwecji Centralnej i Gotlandii. Kilka pochówków zawierało typowo kobiece ozdoby stroju, co skłoniło do wniosku, że w Świelubiu osiedlały się całe rodziny pochodzące ze Skandynawii. Mieszkańcy docierali do wybrzeża Bałtyku rzeką Parsętą. Prawdopodobnie mieli swój port lub przystań, który obecnie wskutek zmian pierwotnego krajobrazu trudno usytuować. W ostatnich latach przeprowadzono kolejne, kompleksowe badania na obszarze zespołu osadniczego Bardy/Świelubie. Prospekcje terenowe poprzedziła analiza map i skanowanie laserowe. Wytypowano na tej podstawie miejsca do badań geofizycznych (geomagnetyczne, sejsmiczne, georadarowe) i geologicznych (odwierty). W rezultacie uzyskano dane na temat geologicznego rozwoju Parsęty, a także wpływy gospodarki człowieka na przekształcenie krajobrazu. Przede wszystkim ustalony został dawny przebieg rzeki, odkryto także koryta nieczynnych dziś strumieni spływających z wysoczyzny. Na zachód od grodziska w Bardach odkryto natomiast pozostałości obwarowanej osady – emporium rzemieślniczo-handlowego, którego obecności spodziewano się w innym miejscu. Skromne na razie wykopaliska (trzy wykopy o łącznej powierzchni 85 m2) pozwoliły na potwierdzenie obecności dawnego koryta Parsęty, które zostało umocnione w VIII wieku konstrukcją drewniano-ziemną. Pytanie, czy był to ciek naturalny, czy może fosa/kanał wykopana przez mieszkańców pozostaje na razie bez odpowiedzi. Z pewnością jednak osada pierwotnie uznawana za otwartą była w rzeczywistości otoczona umocnieniami, a jej pierwotny zasięg wyznacza płot plecionkowy odkryty w trakcie badań wykopaliskowych. Na jego miejscu z czasem posadowiono solidniejsze obwarowania z drewna, gliny i ziemi. W trakcie wykopalisk pobrano próbki na dendrochronologię – pierwsze dla tego kompleksu osadniczego. Uzyskane daty, wraz z wynikami analizy ceramiki i innych źródeł, w tym monet arabskich, pozwalają datować powstanie osady na koniec VIII – początek IX wieku. Wewnątrz osady odkryto pozostałości domów mieszkalnych, prawdopodobnie zrębowych oraz bliżej nieokreślonych funkcjonalnie obiektów. Badania archeologiczne będą kontynuowane. Już dzisiaj można jednakże powiedzieć, że osada w Świelubiu jest jednym z najstarszych ufortyfikowanych osiedli na południowym wybrzeżu Bałtyku. Odpowiedzi nadal wymaga pytanie o relacje chronologiczne pomiędzy omawianą osadą a pozostałymi komponentami zespołu osadniczego.

Ciekawe rezultaty osiągnięto w wykopie we wschodniej części osady. Odkryto tam konstrukcję kamienną o rozmiarach 4,2 × 2,5 m złożoną z kilku warstw kamieni polnych, pochyloną w kierunku wnętrza. Jej funkcja pozostaje na razie zagadką. Nie jest to z pewnością zmagazynowany materiał budowlany. Ponieważ obiekt ten rozciąga się wzdłuż dawnego biegu rzeki można założyć, że jego zadaniem było ułatwienie dostępu do rzeki i cumowania statków. Teza ta wymaga weryfikacji, bowiem w obrębie konstrukcji znaleziono niewiele przedmiotów (ułamki ceramiki, bursztynowy pion do gier, szklany paciorek) i nie można ustalić jej wieku.

Bibliografia

  • Biermann, Felix 2004: Usedomer Bootsgräber. Germania, 82: 159–176.
  • Bogucki, Mateusz 2013: Before the Vikings. Foreigners in the lower Vistula region during the Migration Period and the origins of Truso. In: Moździoch, Sławomir & Stanisławski, Błażej & Wiszewski, Przemysław (eds.): Scandinavian Culture in Medieval Poland, 81–111. Interdyscyplinary Medieval Studies, vol. 2. Wrocław.
  • Brorsson, Torbjörn 2010: The pottery from the Early Medieval Trading Site and Cemetery at Groß Strömkendorf, Lkr. Nordwestmecklenburg. Frühmittelalterliche Archäologie zwischen Ostsee und Mittelmeer, vol. 1. Forschungen zu Groß Strömkendorf 3. Wiesbaden.
  • Duczko, Władysław 1997: Obecność skandynawska na Pomorzu i słowiańska w Skandynawii we wczesnym średniowieczu. In: Leciejewicz, Lech & Rębkowski, Marian: Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, 23–44. Kołobrzeg.
  • Dulinicz, Marek 2006: Frühe Slawen im Gebiet zwischen unterer Weichsel und Elbe. Eine archäologische Studie. Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der Ostseegebiete, 7. Neumünster.
  • Filipowiak, Władysław 1989: Handel und Handelsplätze an der Ostseeküste Westpommerns. Bericht der Römisch-Germanischen Komission, 69: 690–719.
  • Filipowiak, Władysław 2006: Wczesnośredniowieczna „linia żeglugowa“ Hedeby (haithabu) – Starigard (oldenburg) – Wolin. In: M. Dworaczyk, A.B. Kowalska, M. Rębkowski, S. Moździoch (eds.): Świat Słowian wczesnego średniowiecza. Szczecin–Wrocław: 331–340.
  • Gerds, Marcus 2006: Scandinavian burial rites on the southern Baltic coast. Boat graves in cemeteries of early medieval trading places. In: Andrén, Anders & Jennbert, Kristina & Raudvere, Catharina (eds.): Old Norse religion in long-term perspectives. Origins, changes, and interactions. An international conference in Lund, Sweden, June 3 –7, 2004, 153–158. Vägar till Midgård, vol. 8. Lund.
  • Herrmann, Joachim 2002: Zu Burgen und Handelsplätzen im westslawischen Gebiet. In: Brandt, Klaus & Müller-Wille, Michael & Radtke, Christian (eds.): Haithabu und die frühe Stadtentwicklung im nördlichen Europa, 303–319. Schriften des Archäologischen Landesmuseums, vol. 8. Neumünster.
  • Herrmann, Joachim & Warnke, Dieter 2008: Die slawisch-wikingischen Siedlungen und deren Hinterland. Teil V – Das Hügelgräberfeld in den „Schwarzen Bergen“ bei Ralswiek. Schwerin.
  • Jagodziński, Marek 2009: The settlement of Truso. In: Englert, Anton & Trakadas, Athena (eds.): Wulfstan’s Voyage. The Baltic Sea region in the early Viking Age as seen from shipboard, 182–197. Roskilde.
  • Jöns, Hauke 2009: Ports and emporia of the southern coast: from Hedeby to Usedom and Wolin. In: Englert, Anton & Trakadas, Athena (eds.): Wulfstan’s Voyage. The Baltic Sea region in the early Viking Age as seen from shipboard, 160–181. Roskilde.
  • Jöns, Hauke & Messal, Sebastian 2013: Neue Forschungen zur Struktur mittelalterlicher Hafenanlagen an der südlichen Ostseeküste. In: Bogucki, Mateusz & Rębkowski, Marian (eds.), Economies, Monetisation and Society in West Slavic Lands 800–1200 AD, Wolińskie Spotkania Mediewistyczne, vol. 2, 25–43. Szczecin.
  • Karle, Martina & Messal, Sebastian & Wolters, Steffen 2015: Early Medieval emporia and their ports in the south-western Baltic Sea. Siedlungs- und Küstenforschung im südlichen Nordseegebiet, 38: 239–255.
  • Kempke, Torsten 2000: Burgwälle des 8. bis 12. Jahrhun¬derts zwischen Elbe und Oder. In: Wieczorek, Alfried & Hinz, Hans (eds.): Europas Mitte um 1000, 270–273. Stuttgart.
  • Kleingärtner, Sunhild 2014: Die frühe Phase der Urbanisierung an der südlichen Ostseeküste im ersten nachchristlichen Jahrtausend. Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der Ostseegebiete, vol. 13. Neumünster 2014.
  • Łosiński, Władysław 1993: Chronologia, skala i drogi napływu monet arabskich do krajów europejskich u schyłku IX i w X w. Slavia Antiqua 34, 1–41.
  • Łosiński, Władysław 1994: W sprawie genezy osiedli wczesnomiejskich u Słowian nadbałtyckich. Slavia Antiqua 35, 101–128.
  • Łosiński, Władysław 1997: Rola kontaktów ze Skandynawią w dziejach gospodarczych Słowian nadbałtyckich. Przegląd Archeologiczny, 45, 73–86.
  • Müller-Wille, Michael 1995: Boat-Graves. Old and New Views. In: Crumlin-Pedersen, Ole & Munch Thye, Birgitte (eds.), The Ship as Symbol in Prehistoric and Medieval Scandinavia, 101–110. Copenhagen.
  • Müller-Wille, Michael 2009: Emporium reric. In: Brather, Sebastian & Geuenich, Dieter & Huth, Christoph (eds.), Historia archaeologica. Festschrift für Heiko Steuer zum 70. Geburtstag. Reallexikon der Germanischen Altertumskunde – Ergänzungsband 70, 453–473. Berlin-New York.
  • Schoknecht, Ulrich 1977: Menzlin, ein frühgeschichtlicher Handelsplatz an der Peene. Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte der Bezirke Rostock, Schwerin und Neubrandenburg, vol. 10. Berlin.
  • Schoknecht, Ulrich 1992: Eine Straße der Wikinger bei Menzlin. Archäologie in Deutschland 1992:1, 51.
  • Stanisławski, Błażej & Filipowiak Władysław 2013: Wolin wczesnośredniowieczny, część 1 i 2. Warszawa.
  • Wolf, Michael 2015: Groß Strömkendorf – Reric: die Menschen und ihre Lebensumstände. Forschungen zu Groß Ström¬kendorf 5. Frühmittelalterliche Archäologie zwischen Ostsee und Mittelmeer 6. Wiesbaden.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska