Wczesnośredniowieczne groby łodziowe na Pomorzu Zachodnim

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 11:39, 19 sie 2020 autorstwa Izabela Strzelecka (dyskusja | edycje) (→‎Bibliografia)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Groby łodziowe swoją nazwę zawdzięczają specyficznej formie pochówku – w drewnianej łodzi lub w konstrukcjach o takim kształcie. Zwyczaj ten znany jest od późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza po średniowiecze. Badania archeologiczne grobu łodziowego po raz pierwszy przeprowadzono już u schyłku XVII wieku, a wzrost zainteresowań tą problematyką notuje się od XIX i początków XX stulecia. Groby łodziowe znane są z terenów Europy północnej, wysp brytyjskich i Skandynawii. Najbardziej spektakularne znaleziska wczesnośredniowiecznych grobów łodziowych doczekały się opracowań monograficznych, jak grób z Sutton Hoo w Anglii czy Valsgärde w Szwecji. Łodzie wykorzystywane do pochowania zmarłych pierwotnie przeważnie miały charakter utylitarny. Wyróżniono jednakże pochówki w łodziach ceremonialnych, budowanych specjalnie w tym celu (cmentarzysko w Valsgärde). W źródłach archeologicznych wyróżnia się pochówki łodziowe inhumacyjne i kremacyjne. Nieuchwytne archeologicznie są oczywiście pochówki w łodziach puszczanych na wodę, znane jedynie ze źródeł pisanych. Odrębną kategorię tworzą groby tzw. łodziowate, w obstawach kamiennych w kształcie łodzi. Ze źródeł pisanych (legenda o św. Glebie), jak również archeologicznych (np. cmentarzysko w Slusegård na Bornholmie) znany jest także rytuał chowania zmarłych pod odwróconą łodzią.

W grobach łodziowych chowani byli mężczyźni, kobiety, mężczyźni i kobiety, a wyposażenie w dary grobowe zazwyczaj wskazuje na wysoką pozycję społeczną osób pochowanych, niezależnie od tego, czy był to pochówek inhumacyjny czy kremacyjny. Badacze uważają, że charakter wyposażenia zależał od zwyczajów poszczególnych rodów demonstrujących w ten sposób swoją odrębność. Dotyczyło to zwłaszcza mężczyzn, bowiem kobiety przybyłe z innych wspólnot rodowych były chowane zgodnie z macierzystym zwyczajem.

Groby łodziowate na Pomorzu Zachodnim Do tej pory na południowym wybrzeżu Bałtyku odkryto zaledwie kilka wczesnośredniowiecznych w grobów obstawie kamiennej przypominającej kształtem łódź. Nie wszystkie można powiązać z konkretnymi okresami dziejowymi, jak w przypadku znaleziska z Rusinowa (powiat świdwiński). Konstrukcja tam odkryta składa się z różnej wielkości głazów i ma długość ok. 17 m i szerokość ok. 5 m. W jej wnętrzu znajdują się, mniej więcej po osi, dwa duże kamienie. Nie znaleziono natomiast śladów pochówku. Na podstawie analogii grób łodziowaty z Rusinowa najczęściej datuje się na wczesne średniowiecze, podobnie jak 45-metrowy obiekt tego typu odkryty w miejscowości Słonowice (również w powiecie świdwińskim). Kamienne konstrukcje w kształcie łodzi odkryto w większej liczbie na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku w Menzlin nad Pianą (Meklenburg-Vorpommern). Wszystkie datowane są na VIII/IX stulecie, wszystkie też zawierały pochówki kremacyjne i wyposażenie grobowe w postaci noży żelaznych, okuć pasa, wagi składanej z brązu, paciorków szklanych, brązowych łańcuszków i naczyń glinianych.

Analiza zawartości niektórych grobów na cmentarzyskach wczesnośredniowiecznych skłoniła badaczy do wniosku, że kremacji zmarłych dokonywano bezpośrednio na cmentarzu, w łodzi lub wozie, na co wskazuje obecność żelaznych nitów oraz płytek. Z taką formą pochówku możemy mieć do czynienia na cmentarzysku w Ralswiek (Rugia), Gross Strömkendorf (nad Zatoką Wismarską), na wzgórzu Młynówka w Wolinie, w Świelubiu nad Parsętą (powiat kołobrzeski) i Myszęcinie (powiat świebodziński).

Na cmentarzyskach w Koszalinie, na Górze Chełmskiej oraz w Cedyni (powiat gryfiński) odkryto pochówki szkieletowe w łodziach tzw. jednopiennych – dłubankach. Na Górze Chełmskiej zachowały się zarysy konstrukcji wskazujące na użycie takiej łodzi wraz ze szczątkami szkieletów i darami grobowymi. Na cmentarzysku w Cedyni pochowano dwóch mężczyzn w grobach łodziowatych bez darów. W jednym natrafiono na żelazne nity, których układ sugeruje użycie dłubanki z podwyższoną burtą. Podobne pochówki odkryto na cmentarzysku w Gross Strömkendorf i am Hain (Usedom).

Na zachodniopomorskich cmentarzyskach wczesnośredniowiecznych nie odkryto dotąd najbardziej spektakularnych pochówków w dużych łodziach klepkowych. Być może z pochówkiem tego typu mamy do czynienia na cmentarzysku w Cedyni. Najlepiej zachowane groby łodziowe na południowym wybrzeżu Bałtyku odsłonięto na cmentarzyskach w Gross Strömkendorf i Usedom. Wielkość i kształt łodzi użytych do pochówków oceniono na podstawie układu żelaznych nitów szkutniczych.

Bibliografia

  • Biermann F. 2009. Bootsgrab – Brandgrab – Kammergrab. Die slawischen Gräberfelder von Usedom in Kontext der früh- und hochmittelalterlichen Bestattungsitten in Mecklenburg und Pommern. Rhaden.
  • Biermann F. 2012. Skandinavisch-slawische Kontakte vom 7./8. bis 12. Jahrundert im vorpooerschen Gebiet. W: K. Grążawski, M. Dulinicz (red.), Pogranicza kulturowe w Europie średniowiecznej. Słowianie i ich sąsiedzi. Brodnica–Warszawa–Olsztyn.
  • Filipowiak W. 1988. Handel Und Handelsplätze an der Ostseeküste Westpommerns. Berichr der Römisch-Germanischen Komission 69.
  • Herrmann J., Warnke D. 2008. Ralswiek auf Rügen. Die slawische-wikingischen Siedlungen und deren Hinterland. Teil V – Das Hügelgräberfeld in den „Schwartzen Bergen“ bei Ralswiek. Schwerin.
  • Janocha H. 1974. Wyniki prac badawczych przeprowadzonych w latach 1961 i 1962 na Górze Chełmskiej (Krzyżance) koło Koszalina, cz. 2. Materiały Zachodniopomorskie 20.
  • Jöns H., Mazurek W. 1998. Gross Strömkendorf – nadmorska osada rzemieslniczp-handlowa i cmentarzysko z okresu wczesnego średniowiecza nad Zatoką Wismarską. Slavia Antiqua 39.
  • Kajkowski K. 2016. Słowiańskie (?) pochówki w łodziach. Rozważania nad aspektami obrzędowości pogrzebowej wczesnośredniowiecznych Słowian Zachodnich. W: M. Franz, K. Kościelniak, Z. Pilarczyk (red.), Śmierć w dziejach człowieka. Starożytność i średniowiecze. Mare integrans. Studia nad dziejami wybrzey Morza Bałtyckiego 10.
  • Łosiński W. 2008. Pomorze Zachodnie we wczesnym średniowieczu. Poznań.
  • Malinowska-Łazarczyk H. 1982. Cmentarzysko średniowieczne w Cedyni. Szczecin.
  • Malinowska-Łazarczyk H. Przemiany obrządku pogrzebowego Słowian pomorskich w X – XIII w. W: W. Filipowiak (red.), Najnowsze kierunki badań najdawniejszych dziejów Pomorza. Szczecin.
  • Pawlak P. 2013. Cmentarzysko ciałopalne i osada ze starszego stadium wczesnego średniowiecza w Myszęcianie. W: E. Pawlak, P. Pawlak (red.), Myszęcin, stanowisko 19, woj. lubuskie. Od młodszej epoki kamienia po XX wiek. Zielona Góra.
  • Porzeziński A. 2006. Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe na stanowisk 2a w Cedyni, województwo zachodniopomorskie. Szczecin.
  • Schoknecht U. 1977. Menzlin, ein frügeschichtlicher Handelsplatz an der Penne. Berlin.
  • Wojtasik J. 1968. Cmentarzysko wczesnośredniowieczne na wzgórzu „Młynówka” w Wolinie. Szczecin.
  • Warnke D. 1981. Eine Bestttung mit skandinavischen Schiffsresten aus den „Schwarzen Bergen” bei Ralswiek auf Rügen. Ausgrabungen und Funde 26/3.
  • Zoll-Adamikowa H. 1975. Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne Słowian na terenie Polski. Wrocław.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska