Łaźnie miejskie, cechowe oraz kościelne

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Średniowieczna łaźnia publiczna

Łaźnie, czyli obiekty kąpielowe określane nazwą „badstaven”, w czasach średniowiecza były czymś bardzo ważnym, wręcz niezbędnym dla potrzeb życia towarzyskiego, były nawet swego rodzaju instytucją dla potrzeb rozrywki i przyjemności. Nawet wioski miały swoje łaźnie. W Szczecinie, jak we wszystkich średniowiecznych miastach, łaźnie powstały zarówno przy kościołach, cechach rzemieślniczych jak i innych stowarzyszeniach.

Historia

Pierwsze średniowieczne łaźnie oferowały kąpiel parową i wodną w oddzielnych salach, w dużych, drewnianych baliach, które mogły pomieścić do sześciu osób. W północnych Niemczech łaźnie początkowo określano słowiańską nazwą stupa (niem. „Stube” – izba), a w późniejszym czasie w języku dolnoniemieckim „stove”. Zarządzał nimi stuparius lub stupenator, tj. kąpielowy lub łaziebny, oprócz tego wiele z nich znajdowało się w rękach prywatnych. Jak podaje Fredrich w 1325 roku została wspomniana w dokumentach źródłowych oddzielna fundacja zawiązana w celu zabezpieczenia w drewno łaźni dla chorych ze szpitala św. Jerzego spod Bramy Passawskiej. [1]
Średniowieczne łaźnie szybko stały się też miejscami schadzek i spotkań kochanków, a z czasem przekształciły się w miejsca, gdzie świadczone były także usługi seksualne. [2] To i wiele innych czynników, m.in. podniesienie cen drewna na opał, protesty lekarzy związane ze srożącą gwałtownie w Europie i robiącą straszliwe spustoszenie dżumą, zwaną „morowym powietrzem”, oraz wtargnięciem około 1500 roku do Europy, a więc i do Niemiec, zarazków kiły, przyczyniło się do likwidacji gorących kąpieli, które z czasem wręcz zaniedbano. Także w Szczecinie w 1591 roku kąpiele ograniczono do jednego dnia w tygodniu, zaś w 1625, podczas szalejącej dżumy, zarządzeniem Rady Miejskiej, tzw. „Pestordnung”, całkowicie zahamowano działalność łaźni (inhibiret), gdyż, jak twierdzono, cyt.: „nadmiar kąpieli osłabia ciało i usposobienie” (das gar zu viele Baden den Leib und die Natur schwäche). [3]

Podział łaźni na miejskie, cechowe oraz kościelne

W najstarszych księgach miejskich Szczecina z lat 13051352 wymienione zostały łaźnie miejskie, cechowe i kościelne, niektóre z podaniem bliższych szczegółów [4]:

Łaźnie Rady Miejskiej

    • slavica s t u p a (1305), zwana również stupa slavorum (1351), a także bi den wenden stofen (1416), czyli „łaźnia słowiańska”; niestety nie udało się ustalić jej położenia,
    • nova s t u p a lanetextorum (1311), czyli „nowo /utworzona/ łaźnia /położona/ przy ulicy tkaczy wełny (Große Wollweberstraße);
    • s t u p a middwekensbrugge (1326), czyli „łaźnia /położona/ przy Pomoście Środowym,
    • s t u p a speculi in angulare (1344), czyli „łaźnia zwierciadlana na narożniku”, także „łaźnia zwana <łaźnią zwierciadlaną>” (s t u p a dicta spegelstove, 1345). Fredrich w cytowanej tu już publikacji o najstarszych szczecińskich nazwach uważa, że jest tu mowa o „łaźni zwierciadlanej /będąca własnością rodziny Spiegel położonej/ przed Mostem Długim” (bi den spigelstaue vor der langen brugge, 1431), będącej na początku XVI wieku w połowie własnością Pawła Beringera, jednego z potomków sławnego założyciela kościoła św. Jakuba,
    • s t u p a dicta pipstove (1352), tu mowa o „łaźni zwanej <łaźnią z rurą>”. W późniejszym czasie mówiło się, iż „/okoliczne budynki położone były/ naprzeciw <łaźni z rurą> przy kościele w. Mikołaja” (gegen dem pipstouene bi S. Claves, 1420). Łaźnia ta usytuowana była "za kościołem św. Mikołaja" (de stauen achter S. Niclas kerken, 1495), na nie istniejącej obecnie parceli przy ulicy Mała Odrzańska Nr. 1, w narożnym budynku przyległym do uliczki Hackgasse, zwanej w średniowieczu "/uliczka/ łaźnia" (de stauele, 1498), także der stavel, 1536). Zanim przeszła w ręce rady miejskiej, do 1565 roku była własnością kościoła św. Mikołaja. Określenie „pipe” oznacza tu rurę, którą odprowadzano wodę i nieczystości z łaźni,
    • rades b a d s t a u e n (1532), czyli łaźnia miejska położona obok wielkiej parceli przy ulicy Panieńskiej (Frauenstraße Nr. 32), na której od roku 1532 mieściła się także waga miejska przeniesiona z pobliskiego Dziedzińca Miejskiego. Była to działka położona na tyłach budek kramarskich i jatek, czyli tzw. "dolnych straganów" (allernedderste scharren), usytuowana u wylotu dawnej ulicy Przekupniów, co wynika m.in. z zapisu o treści, cyt.: „nieopodal miejsca /zwanego/ <ulicą przekupni> przy łaźni /będącej własnością/ Rady” (up der hakenstrate orde by des rades badstauen, 1532), a także kolejnego, cyt.: „na ulicy Panieńskiej naprzeciw łaźni /usytuowanej/ pomiędzy /Wielkim/ Dziedzińcem Miejskim a /.../” (in der frouen strate gegen dem bathstauen tuschen dem stadt haue und /.../, 1535),
    • s t u p a /by der husseken brugge/, tu łaźnia położona w nieistniejącej obecnie dolnej części ulicy Kurza Stopka, zwanej na przełomie XIV/XV wieku /ulicą/ Domeczek (huseken, 1544). Mówiono wówczas, cyt.: „/…/ przy Pomoście /zwanym/ Domeczek niedaleko miejsca /położonego/ pomiędzy łaźnią a budą Mikołaja Husmana” (bi der huseken brugge up dem orde tuschen der bathstaue und Claves Husmans bode, 1440, 1554).

Łaźnie cechowe

    • nova s t u p a lanetextorum (1311), łaźnia cechu tkaczy, położona na styku ulicy rolników (plateae colonorum) i tkaczy wełny (platea lanificum), czyli przy obecnej ulicy Tkackiej 28,
    • s t u p a in angulo plateae colonorum versus murum (1310), czyli łaźnia „na narożniku ulicy rolników skierowana ku murom /miejskim/”. Być może jest to wyżej wymieniona łaźnia cechu tkaczy. Nie ma jednak na to potwierdzenia,
    • s t a v e n in der remsniderstrate (1433), czyli łaźnia będąca własnością cechu rymarzy, położona przy nieistniejącej obecnie ulicy Ulica Niklota, w jej części zwanej „ulicą rymarzy” (remsniderstrate), a w późniejszym czasie określana mianem ulicy Kaletniczej (Beutlerstraße).

Łaźnie instytucji kościelnych

    • s t u p a dicta papenstove (1351), tu „łaźnia zwana <łaźnią księżą>”, będąca własnością kościoła św. Jakuba, położona przy ulicy Księżej (platea clericorum, 1345),
    • s t u p a dicta pipstove (1352), tu wspomniana już wyżej łaźnia będąca własnością kościoła św. Mikołaja, która po 1565 roku przeszła w ręce rady miejskiej,
    • /b a d s t a v e/ „monneken", undern bathstave (1534) - tu łaźnia będąca własnością zakonu Franciszkanów, która podobnie jak łaźnia kościoła św. Mikołaja przeszła z czasem w ręce rady miejskiej. Określana mianem „łaźni południowej” położona była przy nieistniejącej obecnie ulicy Pomostu Mniszego (Mönchenbrückstraße). W dokumentach źródłowych odnotowano to zapisem: „przy <łaźni południowej> /położonej/ przy pomoście mnichów” (by dem undern bathstave ahn der Monneken Brugge, 1534). [5] Inny zapis wspomina o „dwóch działkach położonych przy Pomoście Mniszym naprzeciw łaźni pomiędzy /położonym przy niej/ wąskim przejściem a budą /położoną/ na parceli Hansa Repersa /powroźnika/” (twee boden belegen an der monneken brugge iegen der bathstauen ouer tuschen deme dwenger unde hans Repers boden inne, 1534). Potwierdza to kataster szwedzki z lat 1692 - 1709), w którym czytamy, że na parceli oznaczonej numerem 29 (Mönchenbrückstraße 5), znajdował się dwukondygnacyjny budynek łaźni zamieszkały przez łaziebnego nazwiskiem Jörgen /Georg/ Schneider, i należący do miasta wraz z przyległym do nabrzeża Odry ogrodem i usytuowaną w nim altaną,
    • W dokumentach znajdujemy też wzmiankę o budynku, zwanym Beczką Soli, usytuowanym przy murach miejskich „przed Bramą Młyńską obok łaźni” (vor dem molen dore achter dem stoben, 1415). Łaźnia ta mieściła się w jednej z bud usytuowanej od strony Pl. Żołnierza i należała do kościoła Mariackiego, a potem do Fundacji Mariackiej. Pod koniec XVI wieku północny odcinek obecnej ulicy Tkackiej określany był nawet nazwą „Przy łaźni Kościoła Mariackiego” (bei der badstuben der Marienkirche, 1588);
    • łaźnia przy ulicy Mniszej (Mönchenstraße), należąca do Zakonu Karmelitów, późniejsza Łaźnia Miejska (1722).

Przypisy

  1. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 50.
  2. Tu wypada wspomnieć, iż mimo powszechnej opinii szczecińskich historyków, że w Szczecinie średniowieczna ulica Rosengarten była miejscem zasobnym w „domy uciech”, w dokumentach źródłowych nie spotykamy żadnej informacji o jakichkolwiek łaźniach przy tej ulicy, czego nie można powiedzieć o ”ulicy Psiej Góry” (roddenberg, 1486), gdyż taką nazwę do 1550 roku ulica Podgórna nosiła na całej długości do połowy XIX wieku. Przykładem są tu m. in. tzw. „Artykuły Czeladnicze” (Gesselen Artikel) cechu krawców z 1536 roku - czytamy tam, tu cyt.: „/.../ gdyby czeladnik /krawiecki/ został złapany w dni świąteczne czy inne dni na Psiej Górze w domu nierządnic, płaci jednego grosza” (/.../ item eff ock ein /schroder/ geselle beschlagen werde an groten Festedagen edder an andern daggen uppe dem radenberge efft in dem hurhuse, de bute einen groschen, 1536).
  3. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 50.
  4. Tamże, s. 51.
  5. Słowem „undern” w języku środkowo-dolnoniemieckim określano porę dnia - południe; w przypadku naszej łaźni tłumaczy się to tym, że wierzono wówczas iż południowa modlitwa, lub rytuał oczyszczającej kapieli miały być w tym czasie najskuteczniejsze.


Bibliografia

  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk