Średniowieczne mury obronne Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Średniowieczne mury obronne Szczecina
Średniowieczne mury obronne Szczecina
Mury miejskie Szczecina przy Bramie Młyńskiej pod koniec XVI wieku
Nazwa niemiecka Stadtmauer
Lokalizacja Plac Żołnierza
Data budowy XIV-XVI wiek
[ Zobacz Średniowieczne mury obronne Szczecina na mapie.]

Elementy średniowiecznego systemu obronnego Szczecina

Historia

Mury miejskie i baszty

Początkowo, do połowy XIII wieku były to obwarowania drewniano-ziemne, następnie na przełomie XIII/XIV wieku zaczęto je wymieniać na bardziej trwałą konstrukcję z kamienia lub cegły, którą w XIV i XV wieku zastąpiono murem ceglanym. Najstarsza wzmianka o rozpoczęciu budowy murów miejskich pochodzi z 1283 roku [1]. Mur ceglany oparty na kamiennym fundamencie powiązany był z otwartymi basztami łupinowymi o prostokątnym lub półkolistym kształcie, określanymi również nazwą czatowni (niem. wikhus, wichhus), z których większość z czasem przebudowano, tworząc z nich baszty łupinowe zamknięte. Poza basztami prostokątnymi mury miejskie posiadały baszty cylindryczne, wybudowane jako samodzielne dzieła obronne. Razem 46 baszt, z tego 9 baszt cylindrycznych i 37 baszt łupinowych (2 baszty półkoliste zamknięte, oraz 18 baszt prostokątnych zamkniętych i 17 baszt prostokątnych otwartych). Całość uzupełniały cztery bramy miejskie z przejazdem usytuowanym na osi, które z czasem uległy licznym przeobrażeniom i udoskonaleniom (dobudowano przedbramia, basteje), oraz 7 furt wodnych i dwa przejścia, położone od strony nabrzeża (tzw. bramy wodne). [2]
Lico muru było z kamienia polnego lub cegły, a także mieszane, kamienno-ceglane. Mur ceglany posiadał wysokość od ok. 5 m do 8-9 m. Cegłę układano w wątku wendyjskim (dwie wozówki i jedna główka), lub holenderskim (wozówka i główka). Jego grubość u podstawy liczyła do 2 m i stopniowo zmniejszała się ku górze do 1 m. Miąż muru stanowił gruz kamienny spajany zaprawą wapienną. Niestety rzeczywistej wysokości muru nie możemy obecnie stwierdzić. Według Carla Fredricha mury przy zamku mierzyły od strony wewnętrznej 5 m a od strony stoku 7,5 m, natomiast przy Baszcie Siedmiu Płaszczy miały około 7 metrów wysokości i spoczywały w ziemi na zachowanej krzywiźnie o podstawie około 2 m wysokości, czego wymagało złe podłoże, a także podchodząca pod mury woda z położonego obok zakola rzeki Odry. [3] Przedłużenie murów przy Baszcie Siedmiu Płaszczy miało grubość u dołu około 1,20 m, natomiast u góry około 1 m. Szerokość muru przy fundamentach od południowej strony miasta poznaliśmy przy okazji odkrycia fragmentu murów obronnych i fundamentów Baszty Okrągłej przy ulicy Świętego Ducha. Z kolei mury położone wzdłuż rzeki mogły być niższe, także ich grubość była tu mniejsza, niż gdzie indziej. Dodatkowo pomiędzy Bramą Mariacką a Bramą Mostu Długiego wybudowano podwójny ciąg muru miejskiego (niem. Zwinger), z usytuowanym wewnątrz przejściem, jak to widzimy na planie z 1721 roku. Jego wschodni odcinek stanowił jednocześnie tylną ścianę dla stojących na nabrzeżu Bollwerk dwóch spichlerzy, tzw. „składów górnych” (niem. Oberste Sellhaus). Fredrich wspomina o podobnym międzymurzu położonym od strony rzeki przy klasztorze pofranciszkańskim św. Jana. [4]
Do końca XV wieku Szczecin był już w całości otoczony murami i podwójną fosą przedzieloną wałem obronnym. Fosa od północnej strony była wypełniona wodą, natomiast od południowej strony była sucha.


Widok średniowiecznych murów miejskich Szczecina od północy
(Panorama Szczecina od północy wg A.J. Begeijna, 1677)
W - baszta łupinowa

Zamek książęcy

W pierwszej połowie XV wieku również zamek książęcy otoczony był własnym murem obronnym (niem. Zwinger). Wybudował go wnuk Barnima III, Kazimierz V, który postanowił zrealizować wyrok sądu rozjemczego, rozstrzygającego spór jego dziadka z miastem. [5] Mur otaczał dzisiejszy teren Dziedzińca Głównego. Jego relikty odkryto od zachodniej strony dziedzińca. Od strony północnej łączył się zapewne z miejskim murem obronnym lub biegł równolegle do niego w kierunku wschodnim. Od strony południowej wiązał się z Wieżą Więzienną i biegł dalej wzdłuż ulicy Kuśnierskiej. Od strony wschodniej biegł wzdłuż wschodniej krawędzi skrzydła wschodniego łącząc się z biegnącym równolegle do miejskiego muru odcinkiem północnym. Po roku 1434 pod naciskiem mieszkańców miasta książę zobowiązał się do rozbiórki tych murów. By zamknąć otwarcie placu zamkowego od strony zachodniej, na fundamentach rozebranego muru w latach 1435-1490 wybudowano budynek o nieznanym przeznaczeniu, natomiast między tym budynkiem i położonym na północ od niego budynkiem z 2. poł. XIV w. usytuowano wjazd na plac zamkowy, składający się z mostu bramnego i furty. [6]

Uliczki przymurne

Dostęp do murów miejskich od strony miasta umożliwiały wąskie uliczki przymurne, usytuowane równolegle do ich przebiegu. Przykładowo na wysokości budynków należących do Pedagogium Książęcego, brukowana uliczka przymurna posiadała szer. ok. 3 m (pomiędzy nieistniejącym obecnie nr 12 a nr 8). Między uliczką a budynkami położone były place przeznaczone do składowania drewna opałowego oraz ogródki przydomowe. Natomiast przed budynkiem nr 6-7 (tzw. „Wąski Budynek” (Schmale Gebäude), placów na drewno nie było z uwagi na stojącą tam zamkniętą basztę łupinową oraz usytuowany w budynku wjazd na Dziedziniec Studencki. Za to bezpośrednio przy wjeździe na ten dziedziniec wspomniana jest sporej wielkości ubikacja, a pod basztą okrągłą zwaną Basztą Prochową szopa na drewno. [7] Z widoków miasta z przełomu XVI/XVII wieku wynika, że pomiędzy ulicą Mariacką a Tkacką do uliczki przymurnej również przylegały budynki mieszkalne. Na zapleczu budynków położonych wzdłuż ulicy Tkackiej aż do Bramy Passawskiej, oprócz różnej wielkości podwórzy, do przejścia przy murze przylegały ogrody. Natomiast na parcelach przyległych do muru położonego od strony południowej, oprócz wąskiego przejścia, usytuowane były liczne stodoły i inne budynki gospodarcze szczecińskich rolników z ulicy Podgórnej. [8] Jego przedłużeniem było kolejne przejście, również wąskie, łączące uliczkę Freiheitstraße z uliczką również określanej mianem „Freiheitstraße”, i przyległej do muru oporowego przy ulicy Rosengarten 40. [9]
Nazwy uliczek przymurnych zachowały się prawie na całej długości, tj. wzdłuż muru od zamku do końca ulicy Podgórnej. Ciąg przejść przymurnych w zasadzie występuje pod wspólną nazwą „Przy Murze” (bi der muren), ale dla rozróżnienia poszczególnych odcinków w dokumentach źródłowych znajdujemy też inne zapisy:

  • Przy Murze Miejskim (bei der Stadt Maure) /na wysokości zamku i ulicy Korsarzy/
    • po stronie murów /przyległych/ do kościoła] Świętego Ottona (penes murum apud S. Ottonem, 1374),
    • przy murach pomiędzy /kościołem/ św. Ottona a kościołem naszej Pani (tj. kościołem Mariackim) (bi der muren tüschen S. Otten und unser vrowem kerken, 1401)
    • /przejście/ przy murach (bi der muren, 1586),
    • przy Murze Miejskim (bei der Stadt Maure, 1706).
  • Od strony murów (penes murum) /Plac Żołnierza pomiędzy ulicą Farną a Mariacką/
    • od strony murów przy Błogosławionej Dziewicy /przy kościele Najświętszej Marii Panny/ (apud beatam virginem penes murum, 1383).
  • Za Murami (hinter der Muren) /Plac Żołnierza pomiędzy ulicą Mariacką a Staromłyńską/
    • przy murach na tyłach /zabudowań/ prepozyta katedralnego (by der Muren achter der Prinzipalien,1540) /Mariacka 1, Plac Żołnierza Polskiego nr 5/ [10],
    • przy murach na tyłach Dziedzińca Biskupiego w kierunku Bramy Młyńskiej (bi der mure achter des bischopes hove bi dem mölendore, 1586) /Plac Żołnierza Polskiego nr 3, ulica Staromłyńska 27/.
  • Uliczka Przy Beczce Soli (Saltzfass, także In Saltzgass) /Plac Żołnierza Polskiego pomiędzy ulicą Staromłyńską a Tkacką/
    • przy beczce soli (bi dem soltvate, 1418, 1497; bi dem solthvath, 1544);
    • Uliczka Przy Beczce Soli (Saltzfass, 1706; In Saltzgass, 1721; Das Salzfaß, 1722).
  • Przy murze miejskim (An die Stadt Maur, 1706) /na całej długości Alei Niepodleglości/.

Podsumowanie

Rozbiórkę średniowiecznych murów władze pruskie rozpoczęły w 1725 roku i czyniły to konsekwentnie mimo oporu ze strony ich właściciela, Rady Miejskiej. Prace rozbiórkowe zakończono w latach czterdziestych XVIII wieku. W ciągu murów miejskich, na miejscu średniowiecznych fos o głębokości sięgającej niekiedy do 20 metrów, od strony północnej i zachodniej, od roku 1725 przez okres około dwudziestu lat, powstały dwa place, stykające się w miejscu dawnego „bastionu z kawalerem” (Hohe Kavalier Bastion). Fosy zasypano m. in. gruzem uzyskanym z rozebranych murów średniowiecznych. Początkowo każdy z nich nosił nazwę Placu Parad (jeden z dodatkiem „Biały”, drugi „Zielony”, służąc jako place ćwiczeń dla wojska, potem zmieniając kolejno nazwy, przyjął ostatecznie nazwę Placu Parad (Paradeplatz) dla obecnej Al. Niepodległości, oraz Placu Królewskiego (Königsplatz) dla obecnego Placu Żołnierza Polskiego. Z dawnych średniowiecznych umocnień do naszych czasów zachowała się tylko jedna z baszt, Baszta Panieńska, oraz fragment muru oporowego przy ulicy Podgórnej. W ciągu XX i na początku XXI wieku odkryto także pozostałości kilku baszt i resztek muru miejskiego, które niestety zostały zniszczone wskutek działań wojennych w latach 40. XX wieku, względnie zostały powtórnie zasypane (zob. Pozostałości średniowiecznych murów obronnych).

Przypisy

  1. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 54.
  2. Dostępne źródła podają różną ilość baszt od 24 (W. Mittelstädt, Kurzer Abriss über das Befestigungswesen von Stettin W: Pommern, Kunst, Geschichte, Volkstum. Lübeck 1985. XXIII. Jg. 23, Heft 2., s. 22-45; M. Słomiński, hasło: Baszty W: Encyklopedia Szczecina. Szczecin 1999, t. I, s. 80). Podaną tu ilość 46 baszt wyliczono wg planu Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, szkiców do katastru szwedzkiego znanego nam ze zbiorów Landesarchiv Greifswald (Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte), oraz publikacji Carla Fredricha.
  3. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, s. 343-344.
  4. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 13.
  5. Barnim III rozpoczął w 1345 lub 1346 roku budowę dworu murowanego, w tym zapewne otaczającego go muru obronnego. Niezadowoleni mieszczanie wystąpili zbrojnie przeciwko tej inicjatywie, niszcząc przy okazji to, co zdążono wybudować. Książę odwołał się do sądu rozjemczego, który wydal wyrok na jego korzyść. Między innymi miasto zostało zobowiązane do wybudowania „muru /obronnego/ o 12 stopach wysokości wokół podwórca”; zob.: E. Cnotliwy, Początki i rozwój średniowiecznej siedziby książęcej w Szczecinie W: Zamek książęcy w Szczecinie. Szczecin 1992, s. 14 i n.; także, regest nr 120 z 23 sierpnia 1346, K.O. Grotefend, Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 12431856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996, s. 80-81.
  6. E. Cnotliwy, Początki...op. cit., s. 23 n.; także, regest nr 222 z 5 stycznia 1503, Regestenbuch der Urkundensammlung..., op. cit., s. 161.
  7. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 38-39.
  8. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Kiel 2005, s. 79-94.
  9. Die schwedische Landesaufnahme...op. cit., s. 68.
  10. Do czasów reformacji Dziedziniec Biskupi stanowił podwórze gospodarcze dla budynku (Kleine Domstraße 3), będącego miejscem zamieszkania na czas pobytu w Szczecinie prepozyta tj. przełożonego kapituły kamieńskiej, i jednocześnie przedstawiciela biskupa (zwanego także Pryncypałem, niem. Prinzipal, łac. principalis)


Bibliografia

  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925.
  • Mittelstädt W., Kurzer Abriss über das Befestigungswesen von Stettin W: Pommern, Kunst, Geschichte, Volkstum. Lübeck 1985. XXIII. Jg. 23, Heft 2.
  • Cnotliwy E., Początki i rozwój średniowiecznej siedziby książęcej w Szczecinie W: Zamek książęcy w Szczecinie. Red. E. Cnotliwy, J. Kochanowska. Szczecin 1992.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 /tłum. na n. Dirk Schleinert/.
  • Landesarchiv Greifswald, Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709: Text- und Beschreibungsbände, Bände 68-71 = Stettin [dostęp 2012-04-29].
  • Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów towarzystwa historycznego - Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego W: Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 340-341,
  • Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (26) [dostęp 2012-04-29].




IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk