Średniowieczne wagi składane ze Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Waga składana z szalkami odkryta na szczecińskim Podzamczu w obrębie kwartału VI, datowana na 1. połowę XIII wieku. Fot. A.B. Kowalska

Średniowieczne wagi ręczne służące do odważania kruszcu wykonywane były ze stopów metali kolorowych. Składały się z czterech zasadniczych elementów: ramienia, wskaźnika, imadełka i szalek. Ramię tworzyły dwie beleczki skrajne przymocowane nitami do nieruchomej części środkowej (zawiasowej), na której mocowany był także wskaźnik (języczek) oraz imadełko, czyli uchwyt wagi (przytwierdzany również za pomocą nitów). W części szczytowej imadełka znajdował się otwór, przez który przewlekane było ogniwko (rzemyk, sznurek) służące trzymaniu wagi w dłoni. Wskaźnik (języczek) odchylał się pomiędzy ramionami imadełka. W skrajnych częściach beleczek znajdowały się otwory do mocowania łańcuszków, na których zawieszane były szalki w kształcie odcinka kuli. Ułożenie ciężarków wagowych na jednej z nich powodowało odchylenie wskaźnika, równoważone przedmiotami umieszczanymi na drugiej szalce. W skład tzw. wyposażenia kupieckiego wchodziły ponadto ciężarki wagowe, żelazne w brązowych koszulkach lub ołowiane. Wagi składane mają ścisły związek z problematyką kształtowania się gospodarki towarowo-pieniężnej na Pomorzu, a w szczególności z upieniężnianiem lokalnych rynków wewnętrznych, do czego mogło dojść już w 2. połowie X stulecia. Zasadnicza konstrukcja ręcznych wag składanych nie ulegała zmianom przez kilka stuleci. Jednakże w miarę upływu czasu ramię stawało się dłuższe, a szalki zyskiwały większe średnice i głębokość. Beleczki natomiast różniły się nie tylko długością, ale też zdobieniem. Ewolucja ta – od egzemplarzy małych do bardzo dużych, wynikała ze zmian systemów monetarnych. Dobrze obrazują tę sytuację znaleziska ze Szczecina, ośrodka którego mieszkańcy od VIIIIX wieku uczestniczyli aktywnie w handlu i wymianie.

W Szczecinie elementy wyposażenia kupieckiego odkrywano w wykopach zlokalizowanych na terenie grodu znajdującego się na kulminacji dzisiejszego Wzgórza Zamkowego oraz na obszarze podgrodowym rozciągającym się pomiędzy wzgórzem a korytem Odry, na terenie tzw. dzielnicy nadodrzańskiej. Trzeba zaznaczyć, że od początku istnienia osiedla, w VIII–X wieku, w świetle źródeł archeologicznych widoczne są kontakty mieszkańców z bliższymi i dalszymi ośrodkami strefy okołobałtyckiej, zwłaszcza skandynawskimi. Podkreślana jest także rola i znaczenie wymiany produktów naturalnych – rolnych i leśnych na surowce wykorzystywane w ważnych dla tego okresu rzemiosłach. Świadczą o tym wyroby wykonane z importowanego na Pomorze fyllitu i żelaza niskofosforowego oraz przedmioty obcego pochodzenia (np. paciorki szklane, grzebienie, krążkowe przęśliki z piaskowca). Na terenie grodu odkryto też pozostałości pracowni szklarskiej działającej w oparciu o importowaną stłuczkę szklaną oraz miejsca obróbki żelaza, w tym w obcej w środowisku słowiańskim technice „sandwich”.

Z tego najstarszego okresu pochodzi unikatowa jednoczęściowa waga ręczna wykonana z poroża o długości 14,2 cm. Na końcach ramienia widoczne są ślady po otworach do zawieszania szalek. Języczek wagi (wskaźnik) wystrugany został osobno i następnie umieszczony w podłużnym otworze wyżłobionym na wylot w środkowej części ramienia. Od spodu unieruchomiono go za pomocą czopu, również wystruganego z poroża. Wagę odkryto w warstwie datowanej na połowę IX wieku. Nie ma ona analogii w materiałach z ośrodków polskich i ościennych. Znaleziono ją w kontekście innych wyrobów z poroża i kości, wykonanych w podobny sposób, co wskazywałoby na miejscową produkcję. Wydaje się, że wzorcem dla niej mogły być metalowe wagi nieskładane, znane np. z rejonu nadbałtyckiego (m.in. z Haithabu i Nowogrodu Wielkiego), choć nie wykluczone jest także wzorowanie się wytwórcy na małych, brązowych wagach składanych, występujących w tym okresie na terenach Słowiańszczyzny Zachodniej.

Liczne analogie posiada natomiast ułamek ramienia wagi metalowej (długości 4,6 cm), znaleziony w warstwie datowanej na koniec IX – 1. połowę X stulecia, który można wiązać z tzw. typem Ia wag z ruchomymi beleczkami zdobionymi na końcach wyraźnymi karbami. Podobne niewielkie wagi występują powszechnie w warstwach z IX–XI wieku w ośrodkach położonych na południowym wybrzeżu Bałtyku po obu stronach Odry oraz na Półwyspie Sambijskim, a także w Skandynawii. Znane są z badań archeologicznych w Wielkopolsce, na Kujawach, Śląsku, Małopolsce oraz w Czechach.

Prawdopodobnie w początkach X stulecia rozpoczął się proces stopniowego zajmowania pod zabudowę mieszkalno-gospodarczą terasy zalewowej Odry – terenów rozlokowanych u stóp wzgórza. W świetle obecnie dostępnych danych archeologicznych ośrodek szczeciński składał się w tym czasie z przynajmniej dwóch członów: grodu na wzgórzu oraz osady podgrodowej nad Odrą. Dla gospodarki Szczecina w tym czasie nadal ważne były niektóre sektory działalności wytwórczej, w tym obróbka importowanej stłuczki szklanej w pracowni odkrytej na terenie grodu. Wyraźne są ślady kontaktów kulturowych wynikających najpewniej z powiązań o charakterze handlowym w postaci m.in. noży wykonanych w obcej na Pomorzu technice „sandwich”, niektóre paciorki szklane, grzebienie z poroża, wyroby bursztynowe oraz garncarskie, a także elementy kolii z kamieni półszlachetnych. W wymianie towarowej w tym czasie mogły funkcjonować kruszcowe środki płatnicze. Nie można też wykluczyć użytkowania pieniądza przedmiotowego w postaci żelaznych mis tzw. śląskiego typu.

Z tego okresu kształtowania się dzielnicy nadodrzańskiej, z 2. połowy X wieku, pochodzi uszkodzona brązowa szalka wagi składanej znaleziona podczas badań archeologicznych na Rynku Warzywnym. Na jej obrzeżach widoczne są cztery otworki do mocowania łańcuszków podwieszanych na beleczkach. Ze względu na niewielką średnicę można przypuszczać, że była częścią niewielkiej wagi typu I, służącej do odważania kruszcu.

W miarę upływu czasu, wraz z postępującym przystosowywaniem rejonu nadrzecznego do potrzeb stałego osadnictwa linia zabudowy mieszkalnej i gospodarczej sięgnęła płycizn nadodrzańskich i przesunięta została w kierunku południowym (w stronę dzisiejszego Mostu Długiego). W początkach XI stulecia w materiałach archeologicznych widoczne procesy depopulacyjne, które zbiegły się w czasie z ogólną tendencją do ograniczania w gospodarce roli handlu o dalekim zasięgu. Wyraźnie zmniejszyła się liczba przedmiotów obcego pochodzenia i wyrobów luksusowych, na znaczeniu zyskała natomiast przyzagrodowa hodowla zwierząt (kóz i owiec) oraz sieciowych (masowych) połowów ryb. Spektakularnym wyrazem przełamania tego czasowego zastoju gospodarczego była budowa umocnień obronnych od strony rzeki, już w 2. połowie XI stulecia, wymagająca dobrej koordynacji prac regularnych dostaw surowca. W nawarstwieniach z końca XI stulecia ponownie pojawiały się w znacznej liczbie ozdoby, zwłaszcza paciorki z importowanych kamieni i biżuteria z metali kolorowych, a także fragmenty naczyń szklanych, co świadczy o wzroście dobrobytu mieszkańców Szczecina. Na znaczeniu ponownie zyskał handel, co archeologicznie potwierdzają znaleziska licznych ciężarków wagowych i fragmentów wag składanych. Obrót towarami mógł odbywać się na lokalnym targu, który według źródeł pisanych w 1. połowie XII stulecia odbywał się aż dwa razy w tygodniu.

Bezpośrednim świadectwem obecności kupców w nadodrzańskiego dzielnicy ośrodka jest znalezisko fragmentu ramienia wagi typu I o długości beleczki wynoszącej 6,5 cm, zakończonej walcowatym zgrubieniem zdobionym nieregularnymi punktami, ograniczonym z obu stron żeberkiem. Na płaskim zakończeniu ramienia znajduje się okrągły otwór do zawieszania szalki. Na przeciwległym końcu beleczki zachował się fragment części zawiasowej (środkowej) ramienia. Tę część wago znaleziono w budynku zlokalizowanych w zachodniej części dzielnicy, datowanym na 2. połowę XI wieku. W części wschodniej, najbliższej rzece, znaleziono natomiast inny element wyposażenia kupieckiego: beczułkowaty odważnik, żelazny powleczony brązem, w warstwie datowanej na koniec XI wieku. Z tego samego okresu znane są ponadto odważniki beczułkowate odkryte w rumowisku pożarowym pracowni obróbki żelaza i metali kolorowych na terenie Wzgórza Zamkowego.

O ciągłości zajęć kupieckich w Szczecinie świadczą znaleziska dwóch wag składanych z 1. połowy XII wieku. Jedną z nich znaleziono na Wzgórzu Zamkowym. Długość całego ramienia wynosi 13,2 cm, długość beleczki 6,5 cm. Przy jej końcu znajduje się walcowate zgrubienie, na którym widnieją cztery delikatne żłobki. Mniej więcej w połowie długości obu beleczek występują ponadto prostopadłościenne zgrubienia. Języczek, podobnie jak ramiona, jest przynitowany do części zawiasowej ramienia. Reprezentuje ona typ Ic, który występuje od IX do 1. połowy XII wieku. Najściślejsze analogie waga ta ma w egzemplarzu z Ostrówka w Opolu. Dwa zgrubienia walcowate pogrubienia beleczek charakteryzują wagę składaną z Gdańska z 2. połowy XI wieku.

Na podstawie dotychczasowych znalezisk można zauważyć, że w miarę upływu czasu wagi składane typu I zyskiwały dodatkowe zgrubienia w formie sześcianu, prostopadłościanu lub walca, mniej więcej w 1/3 długości beleczek. Długość całkowita tylko nieznacznie różniła się od beleczek wag ze żłobkowaniem. Występowały powszechnie w okresie od połowy lub końca XI wieku do połowy lub końca XIII wieku. Znane są między innymi z rejonu kujawsko-pomorskiego, Wielkopolski, terenu Dolnego Śląska, a także z Polski wschodniej i środkowej oraz z terenu Meklemburgii i półwyspu Sambijskiego.

Druga ze wspomnianych wag pochodzi z centralnej części dzielnicy nadodrzańskiej, z badań wykopaliskowych w obrębie Rynku Warzywnego. Końcówki jej beleczek ozdobione są sześciennymi zgrubieniami. Każda z krawędzi sześcianu ma po dwa nacięcia. Długość beleczek wagi wynosi 5,8 cm. Wykonany oddzielnie wskaźnik oraz beleczki są przynitowane do części zawiasowej. Ten egzemplarz reprezentuje typ IIb wag występujących od połowy lub końca XI do połowy lub końca XIII wieku. Długość ich ramienia nie przekracza 20 cm, a beleczki wzmocnione są u nasady jednym kostkowatym zgrubieniem. Analogiczne okazy znane są z Meklemburgii, a także z terenu Czech. Wagę z Rynku Warzywnego w Szczecinie wyróżnia nacinanie krawędzi sześciennego zgrubienia.

Z terenu Szczecina znana jest jeszcze jedna waga tego samego typu IIb o nieznanej lokalizacji. Długość jej ramienia wynosi 18,2 cm, a długość beleczek 7,8 cm. Beleczki mają na końcach prostopadłościenne zgrubienia zdobione trójkątnymi nacięciami na każdej z krawędzi. Za zgrubieniem beleczki są płasko rozklepane i tam w okrągłych otworach znajdują się otwory do mocowania łańcuszków szalek. Z 1. połowy XII stulecia znane są ponadto dość liczne odważniki. Dwa z nich znaleziono w nawarstwieniach na Wzgórzu Zamkowym. Jeden to odważnik beczułkowaty, żelazny w brązowej koszulce, z pięcioma punktami na każdej płaskiej stronie. Drugi okaz to odważnik kulisty. Obydwa odkryto w warstwie datowanej na 1. połowę XII wieku. Pięć kolejnych ciężarków żelaznych w brązowych koszulkach, beczułkowatych i kulistych, pochodzi z warstw datowanych na schyłek XI – 1. połowę XII stulecia odkrytych na Rynku Warzywnym. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt odkrycia w tych samych nawarstwieniach, obok licznych kości ryb słodkowodnych, szczątków śledzia. Istnieje opinia, iż w tym czasie połowy bałtyckie organizowane były przez zamożnych kupców. W 1. połowie XII wieku na znaczeniu zyskało także rolnictwo i obrót zbożem stanowiący podstawę dobrobytu. W tym czasie Szczecin stawał się ważnym centrum administracji państwa zachodniopomorskiego o wiodącej roli gospodarczej na Pomorzu.

Charakterystyczny dla tego okresu w dziejach miasta, z punktu widzenia odkryć archeologicznych, jest wyraźne ograniczenie przedmiotów luksusowych i biżuterii przy jednoczesnym pojawieniu się w większej liczbie militariów i pojedynczych naczyń importowanych. Rozległość kontaktów handlowych poświadczają m.in. odkrycia fragmentów ceramiki produkowanej na terenie Europy północno-zachodniej, w tym we Francji. Koniec XII wieku i początek następnego stulecia to okres, w którym na losy mieszkańców miasta miały wpływ liczne pożary i walki z Duńczykami w 1189 roku i Brandenburczykami w 2. dekadzie XIII stulecia. Źródła archeologiczne poświadczają liczne pożary nękające miasto. Tempo rozwoju gospodarczego uległo znacznemu wyhamowaniu. Na zajęcie kupieckie niektórych mieszkańców wskazuje m.in. znalezisko wagi składanej zachowanej prawie w komplecie wraz z szalkami, która ukryta była w narożu jednego z domów mieszkalnych z 1. połowy XIII wieku. Jej długość całkowita wynosi 25,3 cm. Wskaźnik przymocowano do części środkowej ramienia za pomocą nitu, podobnie jak beleczki. Na końcach beleczek znajdują się sześcienne zgrubienia, na każdej z krawędzi zdobione jednym, trójkątnym nacięciem. Imadełko wagi zdobione jest motywem 10 kółeczek po jednej i 11 po drugiej stronie. Taki sam ornament występuje na szalkach wokół wewnętrznych krawędzi oraz na dnach, gdzie 5 kółeczek rozmieszczono jak na kostce do gry. Średnica szalek wynosi 8,7 cm. W trzech miejscach na obwodach szalek znajdują się okrągłe otwory do mocowania łańcuszków. Z tego okresu pochodzi także imadełko wagi, znalezione w warstwie datowanej na 1. połowę XIII wieku. Wysokość sugeruje, iż należało ono do wag typu III, które wyróżniają się stosunkowo dużymi rozmiarami.

Przegląd średniowiecznych wag ze Szczecina kończą dwa znaleziska z nawarstwień z okresu późnego średniowiecza. Jednym z nich jest beleczka ułamana w miejscu, w którym rozpoczyna się część zawiasowa ramienia. Zachowana długość wynosi 13,0 cm. Beleczka zakończona jest sześciennym zgrubieniem o ściętych narożnikach. Na jej końcu (płasko rozklepanym) znajduje się otwór do mocowania łańcuszka szalki. Analogie do tej wagi znane są z Pomorza, Dolnego Śląska i Mazowsza oraz z terenu północnych Niemiec. Z tego samego okresu pochodzą przybory kupiecki odkryte w tzw. domu kupca, w tym duża waga składana, której długość wynosi 36 cm, a beleczki mają sześcienne zgrubienia przy końcach oraz w 1/3 długości.

Z dotychczasowych odkryć wynika, że elementy wyposażenia kupieckiego wystąpiły we wszystkich przebadanych wykopaliskowych rejonach wczesnośredniowiecznego Szczecina – w najstarszej dzielnicy rozwijającej się na Wzgórzu Zamkowym oraz na terenie dzielnicy nadodrzańskiej w jego zachodniej i wschodniej części. Największe natężenie ich występowania przypada na schyłek XI – 1. połowę XII wieku.

Bibliografia

  • Cnotliwy E., Leciejewicz L., Łosiński W. (red.). 1983. Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź.
  • Hollnagel A. 1967. Frühmittelalterliche Bronzeklappwaagen und Gewichte aus Mecklenburg. Ausgrabungen und Funde 12/4, 227–233.
  • Kara M. 1998. Wczesnośredniowieczny grób uzbrojonego kupca z miejscowości Ciepłe na Pomorzu Gdańskim w świetle ponownej analizy chronologicznej. W: Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum. Poznań, 505–524.
  • Kowalska A.B. 1999. Wczesnośredniowieczne wagi ze Szczecina. Przegląd Archeologiczny 47, 141–153.
  • La Baume, Wilczek J. 1940. Die frühmittelalterliche Silberwaagen aus Ostpreussen. Alt-Preussen 5, 39–43.
  • Leciejewicz L. 1979. Kupcy we wczesnośredniowiecznych miastach nadbałtyckich w świetle archeologii. Pomorania Antiqua 8, 57–71.
  • Wachowski K. 1972. Nowe znaleziska wczesnośredniowiecznych wag i odważników z terenu Śląska. Silesia Antiqua 14, 201–205.
  • Wachowski K. 1974. Wagi i odważniki na Śląsku w wczesnośredniowiecznym na tle porównawczym. Przegląd Archeologiczny 22, 173–203.
  • Wachowscy B. i K. 1971. Uwagi o chronologii i typologii wczesnośredniowiecznych wag składanych z terenu Śląska. Silesia Antiqua 13, 215–222.
  • Wachowski K., Kamińska H. 1993. Średniowieczne przybory kupieckie z Trzebnicy. Przyczynek do dziejów wymiany w Europie XIII w. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej XLI/1, 71–83.
  • Żurek J. 1939. Najdawniejsze monety, odważniki i wagi z Gniezna. W: Gniezno w zaraniu dziejów. Poznań, 166–185.
  • Żurek J. 1940. Wczesnośredniowieczne systemy odważania na zie¬miach polskich w świetle materiału wykopaliskowego i dokumentów. Wiadomości Archeologiczne 16, 337–418.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska