Ulica Środowa

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Środowa)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Środowa
Śródmieście
Ulica Środowa
Ulica Środowa
  Nazwa pełna Środowa
  Inne nazwy Bursztynowa
  Nazwa niemiecka Mittwochstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 122,1
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Ulica Środowa (niem. Mittwochstraße), nazwa historyczna ulica „Środowa”. Obecnie jest to fragment dawnej ulicy łączącej ulicę Panieńską z nabrzeżem rzeki Odry. Po 1945 roku otrzymała nazwę ulicy Bursztynowej, natomiast obecnie w związku z odtworzeniem zabudowy dolnego miasta dla jej górnego fragmentu powróciła nazwa ulicy Środowej [1] Dolny odcinek ulicy bezpowrotnie znikł z planów miasta przy okazji budowy tzw. Trasy Nadodrzańskiej.

Historia ulicy

Ulica Środowa była jedną z kilku ulic Dolnego Starego Miasta z widocznym podziałem na trzy odcinki: dolny - ulica Nowa Głębia (Neue Tief), środkowy - właściwa ulica Środowa ((Mittwochstraße) oraz górny - ulica Przekupniów ((Hakenstraße), a jej nazwa przebyła taką samą drogę rozwoju, jak nazwa równoległej do niej ulicy Kurzej Stopki. [2] Podobnie jak w przypadku ulicy Kurzej Stopki i Rybaki, po 1856 roku w ramach akcji porządkowania nazw ulic, wszystkie trzy odcinki otrzymały nazwę ulicy Mitwochstraße.

Odcinek ulicy pomiędzy murem miejskim a ulicą Małą Odrzańską

Jej dolny odcinek, położony pomiędzy murem miejskim wznoszącym się wzdłuż nabrzeża zwanego Bollwerk a ulicą Małą Odrzańską, określano nazwą „Głębia” (depen orde, 1535). Zakończony był wznoszącą się na końcu ulicy bramą miejską, tzw. Furtą Młyńską, której nazwę znamy dopiero od XVII wieku (Mehltor, 1681), i usytuowanym przy jej wylocie, tuż za murami miejskimi, pomostem ładunkowym, wspomnianym w źródłach jako Pomost Środowy już w 1306 roku. Mówiło się wówczas, że nieokreślony tu obiekt „[położony był] tuż obok „pomostu środowego” (iuxta Meddewekens pontem, 1306), lub „przy pomoście środowym” (apud Middewekenes brugge, 1308), również „przy poście środowym” (apud pontem Middewekenes, 1309 – 1314), a także „przed pomostem środowym”, (ante pontem Middewekenes, 1309). Jednak już w 1326 roku, i w kolejnych latach pojawiają się wzmianki związane z usytuowaną nieopodal pomostu ulicą, którą początkowo zaczęto nazywać „ulicą pomostu środowego”, przykładowo „[dom usytuowany] przy ulicy zwanej pomostem środowym” (in platea quae dicitur middewekenesbrugge, 1326), a sporadycznie „ulicą środową”, np. „w pobliżu pomostu na ulicy zwanej ulicą środową” (prope pontem in platea dicta Medwekenstrate, 1344), lub „na ulicy środowej przed pomostem o tej samej nazwie, [skierowanym] w kierunku miasta” (in platea medweken ante pontem ibidem, 1345), czy „przed pomostem [skierowanym] w kierunku ulicy środowej” (ante pontem Medwekenstrate, 1345), a także „w pobliżu pomostu [zwanego] pomostem środowym” (circa pontem middewekens brugghe, 1351). [3]
Wymieniana w księgach szosowych z pierwszej połowy XVI wiek nazwa „depen orde”, 1535), czy późniejsza „Neuendep Straß” (1706), lub „Neue Tief” (1721), tj. „Nowa Głębia”, obowiązująca oficjalnie do 1856 roku, związana jest z istniejącym tu niegdyś obniżeniem terenu przed słowiańskim obwałowaniem miasta przed-lokacyjnego (porównaj obniżenie równoległej do niej ulicy Rybaki, a także Osiek), jak również sporą głębokością rzeki w tym miejscu. Dotarcie ówczesnej zabudowy miasta do głębokiego nurtu Odry stworzyło tu dogodne warunki do usytuowania w tym miejscu najstarszego portu Szczecina, gdyż głębokość rzeki w tym miejscu sięgała do 2 metrów. W wspomnianych wyżej księgach szosowych odcinek ten określano, cyt.: „przy ulicy w miejscu zwanym głębią” (in der aderstrate up dem depen orde, 1535), zapewne dla przeciwwagi do starej głębi przy ulicy Rybaki, określanej tam nazwą „Löckenitz” (w pomorskim dialekcie z Mecklemburgii-Pomorza Przedniego wyraz „Lock” to określenie oznaczające zagłębienie, obniżenie, a także depresję). [4]
Jak podaje C. Fredrich (1925, 340, 1929, 92 i n.), przed murem miejskim, od strony południowej, przylegał do furty budynek wagi miejskiej, gdzie ważono wyroby z miedzi (copperwage, 1509, dat copperhus, 1545), oraz miejski skład wyrobów z miedzi (Kupferraum, Rates Kupferwage, 1509). Skład ten, odbudowany na nowo w 1563 roku (określany nazwą „alte Kupferraum”, „Rates Kupferwage”), długi na 75 stóp i szeroki na 32 (1 stopa, mocno zróżnicowana w zależności od lokalnych warunków, liczyła od 27,3 cm do ok. 40 cm), posiadał dwa, położone jeden nad drugim strychy. W 1681 roku zwany był składem mąki i miedzi (Mehl- und Kupferhaus), a w szwedzkim katastrze z 1706 roku wspomniany został jako „podzielony [składający się z kilku pomieszczeń] skład do przechowywania mąki, zwany dawniej pomieszczeniem do przechowywania wyrobów miedzianych (ein abgeteiltes Mehlhaus, das übrige wird Kupferraum genannt, 1706). Stąd też przejście w murze miejskim określano odtąd nazwą Furty Mącznej (Mehltor). Pomiędzy furtą Mączną a kolejną bramą, furtą Rybacką, wznosiły się składy sprzedaży detalicznej tzw. „dolny dom handlowy” ("Unterste Sellhaus'” lub „Nieder – Sellhaus”, oraz dawny „dom kramarzy” (Budenhaus'), przylegające od strony rzeki do muru miejskiego (zburzone w 1828 roku). Jak można to obejrzeć na zdjęciu z 1863 roku, obydwa składy odbudowane na początku XIX wieku pod historyczną nazwą „Budenhaus” jako jeden budynek przechodzący nad wylotem ulicy Mitwochstraße, otrzymały numerację od nr 1095 do nr 1093, ([przed 1856=Am Bollwerk 1095-1094/12-13-Am Bollwerk 1093/14, w latach 1857-1890=Bollwerk 12-14]).

Odcinek ulicy pomiędzy ulicą Małą Odrzańską a Rynkiem Warzywnym

Kolejny, środkowy odcinek stanowił właściwą „ulicę środową” (Medwekenstrate, 1344). Ta nazwa, a także podobne platea medweken (1345), Mittwochen Strass (1594), Midwochen Straß (1706), czy Mittwochsstrass (1721), wiąże się z osiadłą tu niegdyś w środkowej części ulicy rodziną Middweke, której nazwisko, mające związek z dniem tygodnia – „środa”, rzadko jednak pojawia się w księgach miejskich. [5] Według niektórych historyków nazwa ta może pochodzić również od tzw. „targów środowych”, jakie rzekomo miałyby tu odbywać się w każdą środę tygodnia. Przeczy temu jednak niewielka szerokość tej ulicy, a także fakt, iż źródła nie wspominają, by na którymś z położonych w pobliżu dwóch targowisk (Rynek Warzywny i Targ Rybny), odbywały się targi tylko w jednym dniu tygodnia, tj. w środę.

Odcinek ulicy pomiędzy Rynkiem Warzywnym a ulicą Panieńską

Górna część obecnej ulicy Środowej , na odcinku od ulicy Panieńskiej do Rynku Warzywnego już w pierwszej połowie XIV wieku określana była nazwą „ulicy przekupniów” (platea penesticorum, 1345, iuxta penesticos, 1351), także hakenstrate, 1410, 1532). Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Przekupniów należały parcele od nr 620 [970/Mittwochstraße 1] do nr 624-625 [966-965/ Mittwochstraße 5-6].
Nazwa tej ulicy związana jest z liczną grupą ulicznych przekupniów (hake, haker, hoke, hoker), tj. straganiarzy, zajmujących się drobną sprzedażą detaliczną artykułów spożywczych, także tranu, dziegciu (smoły), mydła, w późniejszym czasie także świecami itp. W Lubece rozróżniano przekupniów o następujących specjalnościach: „botterhaken”, czyli handlujących masłem, „kesehaken”, czyli handlujących serem, „spekhaken”, czyli handlujących słoniną, oraz „smersepehaken”, czyli handlujących szarym mydłem.

„[...] Żaden z nich nie mógł [prowadzić] odręcznej sprzedaży solonej ryby ani mięsa ani pieczeni z dziczyzny ani śledzi i ani temu podobnych rzeczy” (keyn habe sal wedder visch noch flesch, noch wiltbrede, noch heringk vorkopen noch keyner hande desser dinge). Pozostały drobny handel był domeną właścicieli straganów, tj. kramarzy (kramere), po łacinie (institores). W hierarchii społecznej kramarze stali nieco wyżej od przekupniów, jednak w Szczecinie nie nadali żadnej z ulic trwałej nazwy, chociaż za określenie nazwy ulicy mogłyby uchodzić następujące zapisy w dokumentach źródłowych, cyt.: „obok budynków kramarzy” (apud casas institorum, 1325), „na działkach kramarzy” (in crambodis, 1345, także ad crambodas, 1346). Stragany te położone były na ówczesnym Rynku Rybnym (versus forum piscium, 1351), a także przy ulicy (Wielkiej) Odrzańskiej (casae institorum versus plateam Odere, 1351). Z przekazu z I poł. XV wieku wiemy, że budynek ich stowarzyszenia, tzw. (kumpanienhus, 1428) mieścił się właśnie przy ulicy Przekupniów. W późniejszym czasie spotykamy również inne siedziby tego bractwa, w tym jedną przy ulicy określaną nazwą „Starej Kotlarskiej” (późniejsza Kleine Domstraße Nr. 13 [690/244), gdzie wspomniany jest „budynek wewnątrz siedziby kramarzy” (hus bin kraemhave, 1451), w miejscu określonym również nazwą „Dziedzińca Kramarskiego” (kramerhaue, 1493). Druga siedziba mieściła się przy ulicy Kuśnierskiej, tu wymieniona jako „buda kramarska” (kramer bude, 1497, 1523).

Cech przekupniów znikł z listy zawodów w 1514 roku, a określenie „kramarz” wkrótce ustępuje wytworniejszej nazwie „kupiec”, jednocześnie zachowując się jako nazwa własna w niektórych wyrażeniach słownych i zwrotach potocznych. Występujące w źródłach łacińskie określenia typu „dom kupiecki zwany składem handlowym” (domus mercatoria que dicitur sellehus, 1325), czy „budynek zebrań zwany składem handlowym” (domus consulum que selhus dicitur, 1344), dotyczą zapewne siedzib drobnego handlu, gdyż zawarte w określeniu „sellhus” słowo „sell” oznacza tu sprzedaż (sellen), zwłaszcza detaliczną (en detail – w drobnym handlu). Tzw. wielkim kupcom, czyli hurtownikom, członkom gildii kupieckiej, za siedzibę służył Dom Żeglarza (zeghlerhus, 1405), położony przy ulicy Szewskiej (Schuhstraße 18 [863/386]), który w owych czasach pełnił rolę późniejszej giełdy, usytuowanej nieopodal w budynku na rogu ulicy Szewskiej i Panieńskiej, naprzeciw ratusza miejkiego (po 1945 roku ruiny giełdy zostały rozebrane, a na jej miejscu wybudowano budynek mieszkalny z tzw. „wielkiej płyty”). Nazwa ulicy Przekupniów dotrwała do 1856 roku, później w ramach porządkowania nazw ulic została wchłonięta przez ulicę Środową (Mittwochstraße).

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy „Mittwochstraße” należały parcele ulicy Przekupniów (Hakenstraße) od nr 620 [970/1] do nr 624-625 [966-965/5-6], następnie parcele właściwej ulicy Środowej od nr 626 [1058/24] do nr 633 [1074/13], oraz parcele ulicy Nowej Głębi (Neue Tief) od nr 634 [Neutief 1059/23] do nr 637-639 [Neutief 1062-1064] i od nr 643 [Neutief 1068-Bollwerk 15/ Neutief 14] do nr 640 [Neutief 1065 (Am Bollwerk 1093) Am Bollwerk 1068/ Neutief 17 (Bollwerk 14-15)].

Przypisy

  1. W niektórych publikacjach pojawia się dla niej nazwa ulicy Czwartkowej, nadana przez autorów prawdopodobnie przez przekorę, są to jednak przypadki jednostkowe.
  2. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 34.
  3. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 34-35.
  4. Tamże, s. 34.
  5. Tamże, s. 3.


Galeria

Bibliografia

  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Słomiński M., Szczecińskie Podzamcze. Staromiejska dzielnica nadodrzańska i jej odbudowa – kwartały XIV i XVII. Szczecin 1998.
  • Bursewicz Sz., Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956. W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004.

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk