Cerkwica

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cerkwica
Cerkwica
Nazwa niemiecka Zirkwitz
Nazwa przejściowa Czarkowice, Drozdów
Powiat gryficki
Gmina Karnice
Sołectwo
Strona internetowa miejscowości.

Geolokalizacja: 54.008324,15.108991


Cerkwica (Czarkowice, Drozdów, niem. Zirkwitz) wieś położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfickim, w gminie Karnice.

Geografia

Położenie

Cerkwica ulokowana jest przy skrzyżowaniu dwóch ważnych w tym rejonie Pomorza dróg.

Widok na Studzienkę św. Ottona w Cerkwicy, 2013

Historyczną trasę Kamień PomorskiTrzebiatów przecina tu droga z Gryfic do Rewala. Do Kamienia Pomorskiego jest stąd ok. 23 km na południowy zachód, do Trzebiatowa 12 km na północny wschód do Gryfic także 12 km na południowy wschód, zaś do Rewala ok. 10 km na północny zachód.

Studzienka św. Ottona w Cerkwicy, 2013

Około 1,5 km na północny zachód od wsi w pobliżu drogi na Gocławice położny jest dawny folwark wspomagający bez oddzielnej nazwy, a nieco ponad 1 km od tego miejsca leżała osada również należąca do Cerkwicy - Duszyce (niem. Heidehof). Blisko wsi znajdują się ponadto Mojszewo przy drodze na Karnice i Mojszewko przy drodze do Modlimowa. Przez Karnice i w okolicy Duszyc przebiegała normalnotorowa linia kolejowa relacji Kamień Pomorski – Trzebiatów rozebrana w 1945 roku. Najbliższa obecnie stacja kolejowa znajduje się w oddalonym o 3 km na zachód Paprotnie. Jest to stacja kolei wąskotorowej relacji Gryfice – Rewal - Trzebiatów.

Wieś wielodrożnica, główną osią założenia jest droga o ogólnym przebiegu z północy na południe, która bierze swój początek u stóp wzgórza kościelnego, przecina szosę Kamień Pomorski – Trzebiatów. Za skrzyżowaniem po obu stronach drogi prowadzącej do zabudowań folwarcznych zachowało się kilka budynków należących do dawnej kolonii mieszkaniowej, ponadto zabudowa inwentarska folwarku, dwór oraz budynek zajazdu (wszystkie pochodzące z XIX-XX wieku). Obecnie w krajobrazie wsi dominują osiedla bloków jedno i dwupiętrowych powstałych po roku 1969 w związku z umieszczeniem w Cerkwicy siedziby Państwowego Ośrodka Hodowli Zarodowej.

Klimat

Wieś położona jest na Równinie Gryfickiej w strefie oddziaływania klimatu morskiego charakteryzującego się stosunkowo małymi różnicami między temperaturą lata i zimy, dużą wilgotnością powietrza, znaczną ilością dni z silnymi wiatrami oraz dość długim okresem wegetacji. Gleby bielicowe, głównie utworzone z glin zwałowych oraz piasków naglinowych zaliczane są do III klasy bonitacyjnej.

Obiekty fizjograficzne

W pobliżu Cerkwicy brak jest większych cieków wodnych, teren jest płaski, prawie bezleśny. Niewielkie lasy znajdują się między Cerkwicą a Mojszewem oraz na południowy wschód od parku podworskiego. Większe kompleksy leśne położone są w okolicach Paprotna i dalej w tym kierunku w okolicach Świerzna. Sama wieś położona jest u stóp niewielkiego wyniesienia (38 m n.p.m.) o nazwie Dzwonnik (niem. Glockenberg), o stromych stokach od zachodu i południa, na jego szczycie umiejscowiony jest gotycki kościół, a nieco poniżej cmentarz.

Przyroda

Historia

Wieś należy do grupy miejscowości o starej metryce. Badania archeologiczne prowadzone jeszcze przed II wojną światową potwierdziły istnienie na tym terenie osadnictwa w okresie brązu[1].


Po raz pierwszy nazwa miejscowości w formie „Szirkwitz” pojawia się w dokumencie datowanym na 29 czerwca 1270 roku, gdzie jako świadek czynności prawnej księcia Barnima I występuje „Albertus de Szirkwitz plebanus”[2], nieco później w innym doku-mencie nazwa miejscowości brzmi „Czukowitz”[3]. 1 czerwca 1287 roku sporządzono w Cerkwicy („Circuiz iuxta Trebetow”) akt darowizny wsi „Dresow” (niekiedy identyfikowana z miejscowością Dreżewo (Dreskow)) żeńskiemu klasztorowi norbertanek w Trzebiatowie[4].

W roku 1303 biskup kamieński Henryk podporządkował wieś „Cyrkevitze” kapitule katedralnej, a w roku 1314 rejestr dokumentów katedry w Kamieniu Pomorskim odnotowuje fakt przekazania scholastykowi Johannowi i jego następcom wsi Kahlen (obecnie Kaleń) w zamian za zrzeczenie się 20 marek renty ze wsi „Cyrkevitz”[5]. W roku 1321 wymienia się niejakiego Tesława z Cerkwicy („Tezlaus de Cirkevitz”), zaś w 1327 księdza Arnolda („Arnoldum sacerdotem, rectorem quondam in Cirkevitze”), o którym wiadomo, że w okresie konfliktu między Trzebiatowem a Gryficami o żeglugę na Redze, ksiądz ów został przez Radę gryficką aresztowany, przetrzymywano go w lochu miejskim pod ratuszem, a następnie wywleczonemu poza miasto i przywiązanemu do słupa grożono spaleniem - nietrudno zatem się domyślić po której ze stron się opowiedział. Dokument z 22 sierpnia 1332 roku wylicza wśród świadków, kolejnego proboszcza również Alberta („Albertus in Cirkevitze ecclesiarum rectores”). Znacznie później bo na mapie Eilharda Lubinusa z 1618 roku nazwa miejscowości brzmi „Circkevitz”.

Kościół w Cerkwicy przed 1945 rokiem
Kościół w Cerkwicy, 2013



Prawdopodobnie w wieku XIV wieś została nadana za zasługi rycerskiemu rodowi Woedtke. Po raz pierwszy Cerkwica pojawia się w genealogii rodziny w 1430 roku, kiedy to wymienia się Henninga von Woedtke żonatego z Marią von Manteuffel, pana na Otoku (Woedtke) i Cerkwicy.

W latach 1462-1485 jako właścicieli wskazuje się Kurta z Cerkwicy oraz Simona i Priskusa z Otoku i Cerkwicy. Kolejny ze znanych właścicieli to Albrecht Woitke de Czirkewitze, zmarły przed 1527 rokiem.[6] Więcej informacji na temat wsi pochodzi XVII wieku, i tak według dokumentu z 1628 roku Woitken z Cerkwicy posiadał 8 włók ziemi, 6 kmieci, 1 młynarza, 1 karczmarza o nazwisku Wulff i 1 pasterza.[7]

9 sierpnia 1743 radca kamery Peter Ernst von Woedtke sprzedał majątek Cerkwica wraz z dwoma należącymi doń zagrodami chłopskimi w Czaplinie Wielkim (Groß Zapplin) za 15,5 tys. talarów majorowi Georgowi Laurenz von Kameke, ten jednak musiał odstąpić majątek na korzyść Eggarda Georga von Woedtke, który powołując się na prawo rodowe miał prawo pierwokupu. Po śmierci tegoż w 1756 roku, dziedziczyli czterej synowie. Wspólna własność obejmowała Cerkwicę, Otok i Burzykowo (Buslar, obecnie powiat Pyrzyce) o wartości szacunkowej 40 tys. talarów Dnia 16 czerwca 1764 roku sporządzono umowę podziału i Cerkwicę za sumę 16,5 tys. talarów przejął porucznik Heinrich von Woedtke, który wkrótce zamienił się ze swoim bratem rotmistrzem Friedrichem Wilhelmem na Burzykowo (21 grudnia 1765). W tym samym czasie jako współwłaściciel lenny wzmiankowany jest Kasimir von Grumbkow. Friedrich Wilhelm pozostawał właścicielem do 1770 roku, wcześniej pozbył się wyrębu w okolicy Przybiernowa (Wendisch-Pribbernow) za 1000 talarów na rzecz ówczesnego właściciela Prusinowa (Rütznow) kupca Johanna Wesenberga. 26 lipca 1770 roku odstąpił Cerkwicę za 17,5 tys. talarów bratu majorowi Leopoldowi Christianowi von Woedtke. W tym też czasie przeprowadzono podział wspólnych gruntów i łąk między dobrami szlacheckimi, chłopskimi i parafii. Wykonana w tym celu mapa wymienia gospodarstwa chłopskie: Wangerin, Zimdars jun., Zimdars sen., Rode, Hemmerling, kowal Erdmann oraz zagrodników: Weber, Labs, Ziemer.[8]

W roku 1776 król Fryderyk II udzielił właścicielowi 4700 talarów pożyczki na przeprowadzenie prac melioracyjnych we wsi. Przy tej okazji osiedlono w majątku 4 nowych zagrodników i założono owczarnię. Natomiast nieopodal przy drodze do Gocławic zbudowano nowy folwark Duszyce. Pożyczka ta ciążyła na majątku jeszcze w II połowie XIX wieku.
Major Leopold Christian von Woedtke zbankrutował i majątek wystawiono 25 kwietnia 1785 roku na licytację . Za kwotę 19,9 tys. talarów nabył go podpułkownik Ernst Richard von Münchow, który za sumę 800 talarów sprzedał położony przy majątku wiatrak (wraz z całym osprzętem) niejakiemu Gottliebowi Rackow. Mapa sztabowa z XVIII wieku wymienia nie istniejący obecnie, a ulokowany na płd. – wsch. od dworu grobowiec rodziny von Münchow.
25 lipca 1799 roku za 37,5 tys. talarów majątek stał się własnością Georga Juliusa von der Osten z Wyszoboru (Wisbu). Osten wnet za taką sama kwotę, za jaką zakupił Cerkwicę sprzedał ją niejakiemu Johannowi Jakobowi Zitzwitz (teściowi swojego syna). Zitzwitz, jako właściciel Cerkwicy figuruje jeszcze w 1804 roku. Po jego śmierci majątek trafił ponownie do Ostenów.

W 1827 roku przy określaniu wartości majątku wymieniano: Cerkwica wraz z dzierżawami Witomierz (Johanneshof) i Duszyce, kościół parafialny, wiatrak, 230 mieszkańców; sołtys Erdmann, chłop Erdmann, zagrodnik Witt, kowal Nitz, karczmarz Gröth, młynarz Pankow, owczarz Riek oraz robotnicy dniówkowi: Weber, Müller, Post, Wegener, Hammerling, Witwe, Brand.
W latach osiemdziesiątych XIX wieku Cerkwica została przez von Ostenów - Erben wydzierżawiona rodzinie von Dulong, którzy prowadząc gospodarkę rabunkową szybko spowodowali zubożenie majątku i dzierżaw. Rządcy i spadkobiercy nalegali na sprzedaż majątku. Nowym właścicielem (ok. 1891 roku, za sumę 500 tys. marek) został późniejszy major Wilhelm von Sydow (żonaty z Sophie Philippine von der Osten), wcześniej właściciel Bychowa (Bychow, obec. pow. Lębork) i Przybiernowa. W owym czasie majątek Cerkwica liczył 559 ha, przynosił dochód roczny w wysokości 7547 marek, utrzymywał 45 koni, 152 szt. bydła (w tym 77 krów mlecznych), 842 owce i 132 szt. świń.

Kolejny dziedzic, kapitan armii pruskiej Albrecht von Sydow, po I wojnie światowej założył w okolicy dwa folwarki Bauske i Libau (na cześć miejscowości w Inflantach, gdzie służył). W Bauske była owczarnia i stodoła, a Libau dzierżawiła wdowa po właścicielu Mojszewa Klugu. Prawdopodobnie on też około 1906 roku ukończył budowę neoklasycystycznego dworu, którą rozpoczęto znacznie wcześniej (być może ok. IV ćwierci XIX wieku). Data 1906 widnieje na skrzydle drzwi frontowych dworu.

Dwór w Cerkwicy przed 1945 rokiem

W 1938 roku majątek odziedziczył trzeci z synów Fritz von Sydow, który do włości dokupił majątek Piotrowice (Peterfitz, obec. pow. Kołobrzeg). Zginął w czasie II wojny światowej w Berlinie. Jego synowie Heinrich, Albrecht i Friedrich wraz z krewnymi i wszystkimi mieszkańcami wsi wysiedleni zostali z Polski w 1947 roku.

W wyniku rozpoczętej w styczniu 1945 roku ofensywy, wojska radzieckie i jednostki WP dotarły nad Odrę. Przed rozpoczęciem przeprawy przez rzekę, należało zlikwidować znajdujące się tutaj 2 i 11 armię niemiecką, które zagrażały natarciem na tyły wojsk atakujących Berlin. W tzw. operacji pomorskiej wzięły udział wojska I i II Frontu Białoruskiego oraz I Armii WP. Dowodzący I Frontem Białoruskim marszałek Żukow zaplanował rozbić 11 armię niemiecką uderzeniami w kierunku Kamienia i Kołobrzegu. Operację rozpoczęto [[1 marca 1945 roku. Oddziały radzieckie nacierały w kierunku na zachód od Kołobrzegu i na wschód od Dziwnówka w okolicach Trzebiatowa, Mrzeżyna, Trzęsacza i Niechorza. W pobliżu Cerkwicy doszło do wzmożonych działań wojennych, miała tutaj bowiem swoje pozycje 15 gwardyjska dywizja kawalerii, uniemożliwiając przesuwanie się wojsk niemieckich drogą z Trzebiatowa do Kamienia. Ostatecznie jako datę zdobycia Cerkwicy podaje się 11 marca 1945 roku, dokonała tego 3 Armia 1 Frontu Białoruskiego.

Ludność parafii Cerkwica została wcześniej ewakuowana. Będąc już za linią Odrą, na terenie Meklemburgii zostali zatrzymani przez wojska radzieckie, ich dobytek splądrowano i nakazano powrót do rodzinnych wsi. Podzielili los setek tysięcy niemieckich mieszkańców Pomorza, zostali wykwaterowani ze swoich domostw, musieli pracować. W znakomitej większości opuścili Polskę dopiero w 1947 roku.

We wsi początkowo stacjonowało wojsko, które jednocześnie administrowało majątkiem, co być może uratowało dwór cerkwicki, który nie podzielił losu takich budowli w Mojszewie czy Karnicach, które spłonęły doszczętnie. Folwark przekazano następnie Państwowym Nieruchomościom Ziemskim, które umieściły tu zarząd zespołu obejmującego 12 dawnych folwarków. Do roku 1950 miejscowość nosiła nazwę Czarkowice.

Zabytki

Z dawnych zabudowań folwarku zachowało się wiele, m.in. przeznaczone na mieszkania dwojaki, czworaki, budynki gospodarcze w tym m.in. obora, spichrz, stajnia i unikalna czterosilosowa suszarnia [9].Niewątpliwie wśród budynków folwarku dominuje dwór, stojący w południowym narożniku podwórza, poprzedzony aleją dojazdową, obsadzony drzewami, przechodzącymi w niewielki park. We dworze wykorzystanym później na siedzibę POHZ zachowały się tylko nieliczne mające wartość zabytkową i estetyczną detale architektoniczne[10].

Kościół w Cerkwicy przed 1945 rokiem

Najcenniejszym obiektem zabytkowym Cerkwicy jest z całą pewnością kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa. Po raz pierwszy tutejszego proboszcza wymienia się w roku 1270, natomiast obecny kościół został zbudowany w wieku XV. Podczas niedawnych prac remontowych odkryto fragmenty ścian poprzedniego kościoła, który wzniesiony został z surowej cegły, wyrabianej być może w miejscowej cegielni. Ze względu na słabą wytrzymałość materiału budowla z czasem osunęła się. Kościół obecny zbudowany jest na rzucie prostokąta, z wypalanej cegły. Od strony zachodniej na planie kwadratu dobudowano masyw wieżowy. W połowie wysokości stanowi go mur kamienno-ceglany, na którym nadbudowana jest konstrukcja drewniana. Wieża zakończona jest charakterystycznym ośmiobocznym szpicem z kulą i krzyżem. Zachowała się informacja, że wysoka wieża, kościoła stojącego na wzgórzu do czasu zbudowania w 1866 r. latarni morskiej w Niechorzu (Horst Seebad) miała na biało pomalowaną kopułę i służyła, jako znak nawigacyjny. Efektownie prezentuje się wschodni szczyt kościoła pokryty dekoracją w postaci charakterystycznych blend o trójkątnych zamknięciach, między którymi widnieją blendy okrągłe. Pierwotnie istniało tam zapewne tylko jedno centralnie osadzone gotyckie okno. Dwa pozostałe wykuto znacznie później. Szczyt zachodni jest obecnie niemal całkowicie przesłonięty przez masyw wieżowy. Na ścianie południowej znajduje się dobudowana później kamienno-ceglana kruchta przykryta ceramicznym dachem dwuspadowym. Pierwotnie zakrystia mieściła się prawdopodobnie na ścianie północnej, gdzie wyraźne widać ślady dobudówki. Bryła właściwa ma długość 24 m, 12 m szerokości i 6 m wysokości. Zachowały się informacje, o przeprowadzeniu w 1778 r. pierwszych prac wzmacniających podmurówkę wieży, zaś w wieku XIX zabezpieczono spoistość murów kościelnych żelaznymi zworami. W latach 1897-1903 dwuspadowy dach świątyni pokryto czerwoną dachówką tzw. „holenderką”. W wieku XX kościół dwukrotnie płonął, po raz pierwszy w 1911, po raz drugi 1927 – wówczas to spłonęła wieża (w obu przypadkach pożar wywołało uderzenie pioruna). Wszystkie ściany świątyni wykonane są z cegły i posiadają skarpy, strop we wnętrzu jest płaski, drewniany, belkowany. Świątynia poddana została w latach siedemdziesiątych XX wieku regotyzacji, wówczas odsłonięto strop i częściowo otynkowano ściany. Pod posadzką kościoła znajdowała się krypta, w której pochowani byli członkowie rodu von Woedtke i pastorowie cerkwiccy. Została jednak zasypana. Z dawnego wyposażenia kościoła, pozostały: barokowy, dwupoziomowy ołtarz wykonany w latach 1678-1681 przez Martina Edelbera z Kołobrzegu i malarza Christiana Bascha z Trzebiatowa. W predelli widnieje wykonane w oleju na desce przedstawienie „Ostatniej Wieczerzy”, w polu centralnym rzeźba Edelbera ze sceną „Zdjęcia z krzyża”. Barkowa ambona pochodząca z 1681 r., z rzeźbami przedstawiającymi ewangelistów, prawdopodobnie tego samego autorstwa co ołtarz. Na krawędzi daszku barwne herby fundatorów rodzin Woedtke i Manteuffel. Po rozebraniu bocznych empor pozostały frontowe malowidła z XVIII w. Nadal użytkowana jest drewniana chrzcielnica z 1731 r., w kształcie pucharu, na krawędzi której widnieją nazwiska funadatorów C.A. Borck i M.J. Edeling. Nieznane są niestety losy pozostałego wyposażenia w tym: kielichów, lichtarzy, rzeźb, epitafiów, portretów pastorów i fundatorów – znanych z opracowań Hugo Lemckego[11]. Były jeszcze tablice pamiątkowe zawierające nazwiska poległych z czasów wojny wyzwoleńczej i innych wojen, oraz druga z 96 nazwiskami parafian poległych w I wojnie światowej. W 1862 roku ufundowano dla kościoła organy, a w 1920 r. właściciel Mojszewa - Klug zapłacił za założenie instalacji elektrycznej. Dwa dzwony opisywane przez Lemckego, w tym jeden pochodzący z pracowni C. Voß w Szczecinie, zostały przetopione w roku 1917. Dzwony zastępcze zainstalowano w 1922 roku.

Pomniki

  • Studzienka św. Ottona (niem. Ottobrunnen).

Znajduje się wśród pól, w kępie dębów, jakieś 200 m na północ od kościoła. Obok stoi krzyż na kamiennym postumencie, na którym widnieje inskrypcja: ”Geweiht dem Andenken an Bischof Otto von Bamberg, den Apostel der Pommern, der hier 1124 und 1125 taufte”.

Studzienka św. Ottona w Cerkwicy przed 1945 rokiem
Widok na studzienkę św. Ottona w Cerkwicy, 2012

W tradycji ludowej pochodzenie studzienki związane jest z domniemanym pobytem Ottona z Bambergu w Cerkwicy. Pogłoski owe utrwaliły się dając prawdopodobnie początek legendzie, którą przytacza m.in. Heinrich Bosse[12]Wedle niej na drodze między Kamieniem a Kołobrzegiem w Cerkwicy zastał biskup wielki tłum pogan, gotowych do chrztu. Jednak do świętego obrządku brakowało wody. Pobożny biskup uderzył pastorałem w ziemię i wkrótce w tym miejscu wytrysnęło świeże źródło.

Z informacji przekazanych przez nauczyciela Witta z Cerkwicy na łamach „Unser Heimat Kalender Treptow Rega” z roku 1934 dowiadujemy się m.in., że jeszcze przed 1904 rokiem z otoczonej leszczyną studni korzystali mieszkańcy wsi[13].Kiedy wykopano inną studnię w centrum miejscowości, studzienkę otoczono kamiennym murkiem i zabezpieczono przed zwierzętami. Wkrótce postanowiono w miejscu, gdzie chrzcił Otton zbudować pomnik. W tym celu ówczesny pastor Krockow zebrał wśród parafian 400 marek, kwota okazała się niewystarczająca, wobec tego tutejszy nauczyciel przy współpracy pastora Scheiberta z Karnic i nauczyciela Königa z Trzebiatowa, zorganizował 25 VI 1911 r. koncert w kościele, z którego dochód (154 marki) przeznaczono na budowę. Dodatkowe pieniądze przekazały władze powiatowe (150 marek). Projekt pomnika wykonał nauczyciel z Cerkwicy (prawdopodobnie Witt). Krzyż zamówiono w Szczecinie u kamieniarza o nazwisku Görsch, a budowy podjął się murarz Kahl z Paprotna. Postument wykonano z eratyków pochodzących ze starego muru cmentarnego, wysoki na 3 m, ma u podstawy wymiary 3,5 m na 2, 5 m i zwęża się ku górze osiągając wymiary 2,5 na 1,5 m. Budowę pomnika ukończono w 1912 roku.


Osoby urodzone w miejscowości

Julius Anton von Poseck

W roku 1816 w Cerkwicy przyszedł na świat Julius Anton Eugen von Poseck. Jego ojciec był przedstawicielem starej katolickiej szlachty, matka ewangeliczką. Ochrzczony w tutejszym kościele w obrządku ewangelickim, został w latach późniejszych jednym z najbardziej znanych katolickich tłumaczy biblii, należących do tzw. grupy z Elberfeld. Zmarł w 1896 r. w Lewisham pod Londynem[14]





Przypisy

  1. Jednak w dawnym Muzeum Regionalnym w Trzebiatowie (Heimatmuseum Treptow) przechowywano pochodzący z epoki kamienia krzemienny grocik strzały zlokalizowany na płd. - wsch. od zabudowań podworskich w Cerkwicy, oraz datowane na IV okres epoki brązu dwie siekierki tulejkowate. Skrzypek, Ignacy. Archeologiczne dokonania Johanna Malotkiego w rejonie Trzebiatowa. W: Trzebiatów – historia i kultura II. Materiały z konferencji, Trzebiatów, 17-18 maja 2001. Red. Wojciech Łysiak. Poznań 2001, s. 18. ; Filipowiak, Władysław. Z pradziejów powiatu gryfickiego. "Szczecin". 1962, Z. 9/10, s. 11. W opracowaniu L.W. Brüggemanna i późniejszym H. Berghausa znajdują się wzmianki o istniejących w samej Cerkwicy kurhanach, przy których miał jakoby przemawiać tamtejszy pastor, natomiast w notatkach Johanna Malotkiego zachowała się informacja, że w latach 1782 i 1790 odkryto w Cerkwicy kurhany. Znaleziska te choć nieliczne pozwalają określać Cerkwicę mianem starej pomorskiej wsi. Brüggemann, Ludwig Wilhelm. Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preus-sischen Herzogthums Vor- und Hinter Pommern. Tl. 2, Bd. 1, Stettin 1784, s. 460 ; Berghaus, Heinrich. Landbuch des Herzogthums Pommern und des Fürstenthums Rügen Enthalend Schilderung der Zustände dieser Lande in der zweiten hälfte des 19 Jahrhunderts. Bd. 6, Tl. 2, Anklam 1870, s. 1009.
  2. Pommersches Urkundenbuch (dalej PUB) Bd. 2, Abt. 1, nr 916, Stettin 1881.
  3. PUB, Bd. 2, Abt. 1, nr 917; dok. ten datowany również na 1270 r. jest falsyfikatem sporządzonym w latach późniejszych XIII w. por. Kiersnowski, Ryszard. „Kłodona” – Kłodzień, wczesnośredniowieczna osada pomorska. W: Studia Wczesnośredniowieczne. 1953, T. 3, s. 132.
  4. PUB, Bd. 3, Abt. 1, nr 1426, Stettin 1888.
  5. PUB, Bd. 5, nr 2880, Stettin 1905.
  6. Lübke, Siegrfied: Tressiner Bauernliste aus vier Jahrhunderten, w: Beiträge zur Greifenberg-Treptower Geschichte, H. 6, (1983), s. 87.
  7. Chronik des Kreises Greifenberg in Hinterpommern. Ein pommersches Heimatbuch hrsg. Ulrich Albert, Dötlingen 1990,s. 365.
  8. Chronik des Kreises Greifenberg...: op.cit., s. 367.
  9. Archiwum Biura Dokumentacji Zabytków w Szczecinie (dalej BDZ). Zespół folwarczny w Cerkwicy. W sumie z dawnych budynków mieszkalnych zachowało się, choć w mocno zmienionym stanie ok. 12, natomiast budynków gospodarczych na terenie wsi i folwarku ponad 20.
  10. Archiwum BDZ w Szczecinie. Dwór w Cerkwicy.
  11. Lemcke, Hugo. Die Bau-und Kunstdenkmäler des regierungsbezirks Stettin. Bd. 4, H. 11. Kreis Greifenberg. Stettin 1914, s. 253-260. Były to m.in.: wiszący anioł z 1787 r. ufundowany przez Martena Steyer i Dorothe Gauger, 3 lichtarze z brązu z 1696 r. fundacji chłopa Dreiera z Kalenia, Gauera i sołtysa Bentera z Modlimowa. Patena z 1679 opłacona przez pochodzącego z Gocławic J. Plötz i żonę pastora Evę Mauritzen, kielich z 1640 podarowany przez Jakoba Gustin. Na epitafiach nazwiska von Witten, pięciokrotnie Lübke, von Woedtke, von Knessen. Herby rodzin von Woedtke, von Knessen, von Witten, hrabiego Flemming, von Sydow, von der Osten, Strombeck, Manteuffel, Heidebreck, Horn. Portrety pastorów częściowo naturalnych rozmiarów: Daniela Wendlanda, M Müllera, G. Birkholza, Philippa Müllera, J. Stengera, Th. Schönberga
  12. Bosse, Heinrich. Heimatkunde des Kreises Greifenberg, Tl.1. Sagen der Heimat. Treptow 1925, s. 10 ; Wiara w pobyt Ottona w Cerkwicy sięgała daleko poza granice wsi, powiatu a nawet kraju np. w wydanej w Warszawie w roku 1891 Encyklopedii Kościelnej autorstwa ks. Michała Nowodworskiego, w tomie XVII, na s. 570 czytamy: W styczniu 1125 r. nauczał Otto i chrzcił w Zirkwitz, potem w Dodonie (Dordona, Clodona, dziś wieś Dado niedaleko Greifenbergu), gdzie zbudował kościół św. Krzyża i w Kołobrzegu (Colberga), gdzie już około 1000 r. Polacy założyli biskupstwo...
  13. Witt. Auf Otto von Bambergs Spuren. "Unser Heimat Kalender Treptow Rega und Umgegend für das Jahr 1934".
  14. Julius Anton von Poseck. W: Wikipedia. Die freie Enzyklopädie [online]. [Przeglądany 25 czerwca 2013].


Bibliografia

Linki zewnętrzne

Zobacz też




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sylwia Wesołowska