Cmentarz Grabowski przy ul. Matejki

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cmentarz Grabowski - dziś Park Żeromskiego
Cmentarz Grabowski - dziś Park Żeromskiego
Nazwa niemiecka Grabower Friedhof, Lutherischer Kirchhof
Osiedle Centrum, Drzetowo-Grabowo
Adres ul. Matejki / ul. Malczewskiego
Powierzchnia 13,7 ha
Wyznanie ewangelicki
Data powstania 1802 r.
Data zamknięcia I poł. XX w.
Stan obecny zlikwidowany, Park im. Stefana Żeromskiego
Zobacz cmentarz na:
Mapa Google.
Google Street View.


Cmentarz Grabowski przy ul. J. Matejki – nieistniejący cmentarz komunalny Szczecina z początku XIX w., zajmujący teren pomiędzy obecnymi ul. Jacka Malczewskiego (Birkenallee), ul. Jana Matejki (Grabower Straße) i ul. T. Starzyńskiego (Behr-Negendank-Straße).

Historia cmentarza

mapa z 1873 r.
mapa z 1889 r.
mapa z 1938 r.

Pod koniec XVIII w. kwestią priorytetową dla Szczecina stało się zorganizowanie komunalnego cmentarza. Już w 1795r. władze miejskie i środowiska kupieckie podjęły działania ku temu zmierzające. Zaczęto poszukiwania odpowiedniego terenu na nowe pochówki oraz rozpoczęto pertraktacje z poszczególnymi parafiami dotyczące partycypowania w kosztach jego zakupu. Wydane przez władze miejskie w 1802r. zarządzenie zakazujące grzebania w kościołach i wokół nich przyśpieszyło proces otworzenia nowego cmentarza. Pierwotnie planowano go założyć na terenach ówczesnej wsi Torney (Turzyn). Ostatecznie jednak wybrano propozycję urzędnika miejskiego Carla Böttchera, który wyznaczył teren przed Bramą Królewską, pomiędzy umocnieniami Fortu Leopolda, a ówczesną wsią Grabowo.

W październiku 1802r. dokonano otwarcia pierwszej komunalnej nekropolii: ustalono regulamin i taryfę opłat pogrzebowych, a także ustanowiono etat zarządcy, którego dom usytuowano w południowo – wschodniej części cmentarza.

Zapewne ze względu na lokalizację powszechnie określano go mianem cmentarza Grabowskiego (Grabower Friedhof), choć administracyjnie nigdy do tej dzielnicy nie należał (Cmentarzem Grabowskim określano również trzy inne cmentarze, które należały do wsi Grabowo: cmentarz przy ul. Niemierzyńskiej, cmentarz przy ul. Firlika oraz cmentarz przy ul. Malczewskiego). Na mapach określany był także jako Luth. Kirchhof - cmentarz luterański, dla odróżnienia od znajdującego się obok Franz. Reform. Kirchhof – cmentarza Francuskiego Kościoła Reformowanego.


Zakładano, iż będzie on służyć przez kolejne ok. 38 lat jako miejskie pochówków głównie mieszkańców Szczecina, lecz w praktyce grzebano tu także zmarłych z Grabowa, Drzetowa, Żelechowa, Turzynu. Pierwszą pochowaną osobą, jeszcze przed oficjalnym otwarciem cmentarza, był Carl Böttcher. O jego zasługach związanych z założeniem tejże nekropolii informowała umieszczona na grobie owalna tabliczka z inskrypcją:

"Carl Sigismund Böttcher geboren zu Jauer dem 15 ten Januar 1748, gestorben als Syndicus dieser Stadt den 9 ten August 1802. Die Anlage dieses Kirchhofes war mit sein Werk, sein Lohn dafür, der Erste darauf begraben zu werden" (Karol Zygmunt Böttcher urodzony w Jaworze 15 –go stycznia 1748 r., zmarł jako syndyk miasta Szczecin 9-go sierpnia 1802 r. Urządzenie tego cmentarza było jego dziełem, w nagrodę za to, jako pierwszy został na nim pochowany)

Na cmentarzu tym pochowanych było wielu zasłużonych szczecinian m.in.: nadprezydent prowincji pomorskiej Johann August Sack (7.October 1764 – 28 Juni 1831) - pomnik znajdował się od strony dzisiejszej ul. Kapitańskiej); malarz Eduard Hildebrandt (1817 - 1868); założycielka fundacji Schwenn: Marie Elisabeth Schwenn (1790 – 1881); kolekcjoner artysta Heinrich Stolting (1814 – 1884); dyrektor szkoły im. Fryderyka Wilhelma – A.F.W. Kleinsorge czy przemysłowiec Albert Eduard Toepffer (1841 - 1924), pochowany tu już po zamknięciu nekropolii.

Między cienistymi alejkami i żeliwnymi krzyżami, ustawione były zachwycające swą formą nagrobki, nawiązujące do sztuki antycznej. Pierwotny obszar cmentarza, przylegający do ul. Malczewskiego, posiadał powierzchnię 11 mórg. W efekcie zniesienia statusu twierdzy w 1873 r. jego teren powiększono w kierunku wschodnim i zachodnim, podzielono drogami pieszymi (jedną z nich jest dzisiejsza ul. Plantowa). Już na mapach z końca XIX w. występuje nań określenie „Alter Kirchhof”.

Znaleziony nagrobek Caroline Kuhberg

Na początku XX w., ze względu na brak wolnych miejsc na pochówek oraz rozwijającą się zabudowę okolicznych ulic, rozpoczęto systematyczną likwidację cmentarza (otwarty był już wtedy Cmentarz Centralny), zachowując jednak in situ zabytkowe pomniki. Oficjalnie zamknięto go w 1910 r., tworząc w jego miejscu założenie parkowe, określane na planach jako Grabower Anlagen lub Botanische Garten Alter Kirchhof Park. Pojedyncze nagrobki zachowały się do wczesnych lat powojennych, kiedy to usunięto je podczas przemianowania Parku Grabowskiego na Park im. Stefana Żeromskiego. Zachował się bogaty drzewostan, obejmujący ok. 200 gatunków drzew i krzewów, w tym wiele rzadko występujących.

W kwietniu 2012 r. w jednej ze szczecińskich piwnic policjanci przypadkowo natrafili na nagrobek z cmentarza Grabowskiego, upamiętniający zmarłą w 1869 r. Caroline Kuhberg (1785-1869) z domu Berger, żonę właściciela hurtowni win Kuhberg&Comp, Gottlieba Bonawentury Kuhberga. Jest to jedyny znany zachowany nagrobek z tego cmentarza. [1].

Przypisy

  1. http://www.szczecin.kwp.gov.pl/component/content/article/10101-odzyskano-pomnik-z-przedwojennego-cmentarza.
    Caroline Kuhberg z d. Berger nie mogła być żoną, a tym bardziej wdową po Gottliebie Bonawenturze Kuhbergu, gdyż G.B. Kuhberg zmarł w 1874 lub w następnym roku. Według książki adresowej z 1829 roku właścicielem hurtowni win Kuhberg&Comp przy Mönchenstraße 604 (po 1856 r. nr 31), był B. Kuhberg, a w latach 1833-1874 Gottlieb Bonawentura Kuhberg. Natomiast Karolina Kuhberg w księgach adresowych jako wdowa pojawia się w 1855 roku; zob. dyskusja sedina.pl-Portal Miłośników Dawnego Szczecina (artykuł) Szukała skradzionego roweru, znalazła historyczny [dostęp 2013-01-25].

Linki zewnętrze

Bibliografia

  • Agata Freindorf, Funkcje estetyczno – kulturowe ewangelickich cmentarzy Szczecina do 1945 roku, Szczecin 2010 [praca magisterska obroniona w IHiSM US]
  • Henryk Grecki, Cmentarze Szczecina - karty cmentarzy wykonane na zlecenie Biura Dokumentacji Zabytków i Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, Szczecin 1996
  • Bogdana Kozińska, Bogdan Twardochleb, Szczecin Grabowo = Stettin Grabow, Szczecin 2005
  • Adressbuch für Stettin und Umgebung 1914, Stettin 1914, teil IV, s. 145
  • Hermann Saran, Stettin nebst Umgebung: ein zuverlässiger Führer, Stettin 1913, s. 10.



IES64.png
Autor opracowania: Agata Freindorf