Cmentarz przykościelny przy ul. św. Jakuba

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cmentarz przy kościele św. Jakuba
Cmentarz przy kościele św. Jakuba
Teren pocmentarny przy bazylice św.Jakuba Apostoła
Nazwa niemiecka Jacobi Kirchhof
Osiedle Stare Miasto
Adres ul. św. Jakuba
Powierzchnia ok. 0,9 ha
Wyznanie ewangelicki
Data powstania XII-XIV w.
Data zamknięcia 1802 r.
Stan obecny zlikwidowany
Zobacz cmentarz na:
Mapa Google.
Google Street View.

Cmentarz przykościelny przy ul. św. Jakuba – nieistniejący cmentarz funkcjonujący od średniowiecza przy bazylice św. Jakuba.

Historia cmentarza

Dziedziniec kościelny św. Jakuba, fragment widoku Szczecina od zachodu
(Braun & Hogenberg, /1590/ /1594/
Kościół św.Jakuba na sztychu Meriana,ok 1650 r
zarys granicy cmentarza

Drewniany pierwotnie kościół św. Jakuba Apostoła wybudowano w 1187 r., a cztery lata później oficjalnie przekazano go do dyspozycji niemieckiej gminie katolickiej. Na przełomie XII i XIII w. na miejscu drewnianej świątyni stanęła murowana trzynawowa bazylika, która w późniejszych wiekach była kilkukrotnie przebudowywana.

Wokół kościoła znajdował się otoczony murem cmentarz, wzmiankowany w dokumentach po raz pierwszy na początku XIV w. (cimiterium Sancti Jacobi). Do połowy XV w. cmentarz pozostawał własnością władzy książęcej; dopiero w 1461 r. książę Otton III przekazał go pod opiekę gminy kościelnej.

Na teren cmentarza od strony ul. Sołtysiej prowadziło wejście zabezpieczone Kratą św. Jakuba. Dojście do cmentarza usytuowane było tuż obok budynku graniczącego z plebanią. Od strony zachodniej kościoła wzdłuż ul. Staromiejskiej ciągnął się mur z dwoma wejściami. Jedno z nich, położone od północnej strony miało postać masywnej bramy na planie prostokąta z wysokim, sklepionym przejazdem[1]. W jej kierunku prowadziła wewnętrzna uliczka położona na północnym skraju cmentarza wzdłuż usytuowanych tam budynków kościelnych, którą to duchowni docierali m.in do łaźni książęcej przy ul. Staromiejskiej.

Po przejęciu świątyni przez protestantów w połowie XVI w. upowszechnił się zwyczaj sprzedawania mieszczańskim rodzinom kaplic w kościelnych nawach na cele grzebalne. Liczne epitafia, płyty nagrobne czy cynowe sarkofagi umieszczane były w ich wnętrzu, z ozdobnymi wejściami zamykanymi kutymi kratami. Do dnia dzisiejszego zachowało się kilka pamiątek po dawnych szczecińskich mieszczanach m.in. znajdujące się w posadzce kaplicy nr III trzy barokowe płyty nagrobne: Joachima Pusta i jego żony Katarzyny Matthenz z 1706 r., Mikołaja z 1687 r. oraz pochodząca prawdopodobnie z II połowy XVII w. płyta o nieczytelnej inskrypcji.

Na cmentarzu przykościelnym od ok. XVIXVII w. chowano również zmarłych z parafii pw. św. Mikołaja (niem. St. Nicolaikirche). Jako, że parafia św. Jakuba Apostoła obejmowała również obszar Górnego Wiku, Fortu Prusy oraz Turzyn, stąd też mieszkańcy tych dzielnic grzebani byli w cieniu katedry aż do końca XVIII w. Z czasem, wskutek rozbudowy samego kościoła, jak również pobliskich działek mieszkalnych, obszar cmentarza zmniejszył się do terenu od strony wschodniej i południowej.

W 1802 r. wydano nakaz zaprzestania grzebania zmarłych w obrębie murów miejskich, czyli na cmentarzach przykościelnych. W tym roku odbył się zatem ostatni pogrzeb na cmentarzu św. Jakuba, zaś ostatni pochówek w krypcie kościelnej miał miejsce w marcu 1807 r. W tym okresie rozpoczęto ekshumację grobów umieszczając zebrane kości wewnątrz kościoła. Proceder ten był powszechnie stosowany przy likwidacji przykościelnych nekropolii. W 1881 r. gmina kościelna odsprzedała miastu teren cmentarza pod zabudowę, jednakże pozostawiono część nagrobków od strony południowo-wschodniej. Na mapach z I poł. XIX w. obszar wokół kościoła nadal określany jest jako „Jacobi Kirchhof”, lecz należy przypuszczać, że na większości terenu nie istniały już ślady cmentarza. Istnieje prawdopodobieństwo, iż w czasie II wojny światowej przy kościele pochowano ofiary nalotów alianckich na Szczecin z 1944 r., na co wskazuje odkryty w latach 90-tych XX w. zbiorowy grób. Obecnie nie istnieją żadne ślady cmentarza przykościelnego, jedynie wewnątrz katedry znajduje się kilka epitafiów i płyt nagrobnych ze Szczecina i jego okolic.

Przypisy

  1. Przypis: Teren wokół cmentarza jako swojego rodzaju „święte miejsce” (locus sacer), często był ogradzany murem, co wiązało się z prawem azylu spisanym w XIII wieku. Prawo to co prawda nie powodowało całkowitego uniewinnienia, ale jeżeli ktoś schronił się na cmentarzu mógł liczyć na zmniejszenie kary (co dla skazanych np. na śmieTeren wokół cmentarza jako swojego rodzaju „święte miejsce” (locus sacer), często był ogradzany murem, co wiązało się z prawem azylu spisanym w XIII wieku. Wedle tego prawa osoba, która schroniła się na cmentarzu mogła liczyć na zmniejszenie kary. To samo prawo azylu chroniło ludność w czasach wojny i oblężenia, stąd też niejednokrotnie spotykamy ufortyfikowane cmentarze z przejściami obronnymi, wieżami i kratami ochronnymi.ymi, wieżami i kratami ochronnymi.

Bibliografia

  • Agata Freindorf, Funkcje estetyczno – kulturowe ewangelickich cmentarzy Szczecina do 1945 roku, Szczecin 2010 [praca magisterska obroniona w IHiSM US]
  • Henryk Grecki, Cmentarze Szczecina - karty cmentarzy wykonane na zlecenie Biura Dokumentacji Zabytków i Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, Szczecin 1996

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Agata Freindorf