Cmentarz wojskowy przy ul. Ku Słońcu

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cmentarz wojskowy przy ul. Ku Słońce
Cmentarz wojskowy przy ul. Ku Słońce
główna aleja wysadzana kasztanowcami
Nazwa niemiecka Militärfriedhof / Garnison Friedhof
Osiedle Gumieńce
Adres ul. Ku Słońcu
Wyznanie pierwotnie ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki
Data powstania II poł. XIX w.
Stan obecny teren Cmentarza Centralnego
Zobacz cmentarz na:
Mapa Google.
Google Street View.

Cmentarz wojskowy przy ul. Ku Słońcu – najmłodszy z przedwojennych cmentarzy wojskowych Szczecina, obecnie część Cmentarza Centralnego

Historia cmentarza

mapa z 1938 r.
plan cmentarza z Karty Cmentarza (1996r)

Cmentarz ten założono w latach 80-tych lub 90-tych XIX w. poza granicami ówczesnego Szczecina i pozostawał on pod opieką Komendy Garnizonu Szczecińskiego (administracja wojskowa). Jego otoczenie stanowił wówczas poligon oraz tereny rolnicze (nie istniał jeszcze wówczas Cmentarz Centralny). Wejście na teren cmentarza znajdowało się na wysokości ul. Karola Miarki, przez obecną Drugą Bramę Cmentarza Centralnego. Pierwotnie cmentarz posiadał wymiary ok. 90 m x 180 m. W latach 30-tych XX w. został on powiększony osiągając obszar 4700 m 2. Główną osią założenia była aleja wysadzana kasztanowcami. W 1940 r. zaplanowano wydzielenie kwatery honorowej dla poległych w II wojnie światowej, jednakże władze wojskowe nie wyraziły zgody na przeznaczenie na ten cel terenu placu ćwiczeń sąsiadującego z cmentarzem. Jednakże na zachowanych mapach z okresu II wojny światowej widać, iż w miejscu obecnych kwater 102 i 103 znajdowały się groby żołnierzy niemieckich poległych w czasie tejże wojny. Dopiero po II wojnie światowej teren wojskowego cmentarza włączono w granice Cmentarza Centralnego i na poniemieckich kwaterach zaczęto chować Polaków. W 1970 r. w tej części nekropolii pochowano 13 ofiar wydarzeń grudniowych (7 osób przy kwaterze 9 J, pozostałe w kwaterach: 9A, 9B, 9D, 9F). Wspomniana wcześniej niemiecka kwatera wojenna z okresu II wojny światowej popadła w ruinę. Jej sprawa ujrzała światło dzienne w 1999 r., gdy postanowiono przyłączyć ten teren do Cmentarza Centralnego pod nowe pochówki. Wówczas to Niemiecki Związek Ludowy Opieki nad Grobami Wojennymi doprowadziła w latach 2000-2001 do ekshumacji 1371 szczątków żołnierzy niemieckich i przeniesienia ich na Cmentarz Wojenny Żołnierzy Niemieckich w Glinnej.

Historyczne obiekty

Na terenie cmentarza Wojskowego zachowało się kilka historycznych obiektów:

1. Krzyż Żeliwny

Krzyż na starej pocztówce i obecnie

Pierwotnie krzyż ten prawdopodobnie stał na Starym cmentarzu Wojskowym (obecnie park im. W. Andersa) i wraz z założeniem nowej wojskowej nekropolii został tu przeniesiony. Ustawiono go pośrodku Alei Kasztanowej, vis a vis głównego wejścia. Był to wysoki (ok. 400 cm ) krzyż wykonany z żeliwa o trójlistnie zakończonych belkach, o cechach stylowych nawiązujących do neogotyku. Umocowany został na prostopadłościennym cokole, na którego frontowej ścianie widnieje wizerunek Żelaznego Krzyża (najwyższe pruskie odznaczenie wojskowe) z koroną i inicjałami F.W. w górnym ramieniu oraz datą 1813 w ramieniu dolnym. W różnych źródłach błędnie podawana jest data 1873 r. Krzyż ten mógł powstać dla upamiętnienia ustanowienia przez króla Prus Fryderyka Wilhelma III tego odznaczenia; istnieje też wersja, iż upamiętnia on żołnierzy pruskich poległych w czasie wojny prusko – francuskiej (1870-1871). W zakończeniach poziomej belki krzyża umieszczono greckie litery A (alfa) i Ώ (omega), na skrzyżowaniu obu belek – mały krzyżyk równoramienny, a w zakończeniu belki pionowej – sześcioramienną gwiazdę. Po 1945 r. usunięto z krzyża niemieckie napisy, lecz sam krzyż zachowano. W latach 70-tych i 80-tych XX w. Krzyż stał się ważnym symbolem dla Szczecinian, pomimo zupełnie innej symboliki, którą reprezentuje. Ze względu na pochowanie w tej części cmentarza ofiar grudnia 1970 r. Krzyż stał się miejscem oddawania czci ofiarom komunistycznego systemu. Palono pod nim znicze, składano kwiaty, tu kończyły się wielkie manifestacje w czasie stanu wojennego. W kwietniu 2003 r. krzyż został uderzony przez ciężarówkę z piachem, w wyniku czego uległ rozbiciu na kilka części. Jesienią tego roku, tuż przed Świętem Zmarłych, scalony przez Szczecińską Stocznię Remontową „Gryfia”, krzyż stanął ponownie na pierwotnym miejscu.

2. Kwatera Jeńców Belgijskich
Kwatera ta znajduje się pomiędzy kwaterami 9 C i 9 E. Zrekonstruowano ją w 1978 r. na powierzchni 808 m 2. Pochowanych tu zostało 33 jeńców belgijskich i 6 jeńców polskich zmarłych w czasie II wojny światowej. Kwaterę stanowią cztery zbiorowe mogiły z białymi, betonowymi krzyżami. Na pionowej granitowej tablicy pamiątkowej o prostej, bezdekoracyjnej formie, wykuto napis KWATERA JEŃCÓW BELGIJSKICH I POLSKICH Z LAT 1939-45”. Obok niej znajduje się pozioma płyta z wykutymi 39 nazwiskami.

budynek kaplicy

3. Kaplica cmentarna
Kaplica z czerwonej cegły, znajdująca się po lewej stronie od obecnej drugiej bramy, powstała w II poł. XIX w. Po II wojnie światowej, ze względu na zniszczoną kaplicę główną, w tym niewielkim budynku zainstalowano zastępczą chłodnię. Funkcjonowała ona do 1994 r. kiedy to oddano do użytku kaplicę główną.

4. Głaz poświęcony marynarzom z m/s Augsburg

Głaz poświęcony marynarzom z m/s Augsburg

W 1915 r. przy Alei Kasztanowej, obok obecnej kwatery 9 F, ustawiono głaz upamiętniający śmierć 7 członków załogi m/s Augsburg. Krążownik ten w nocy z 24/25 stycznia 1915 r. wpadł na pole minowe postawione przez Rosjan w pobliżu wyspy Bornholm. W licu kamienia wyryto napis: "ES STARBEN DEN HELDENTOD/ FÜR KAISER U. VATERLAND/ AM 25.1.1915./ AN BORD S.M.S. „AUGSBURG"/ MASCHINISTENMAAT ERNST BRÄUER/ GEB. 23.10.94./ EINJ. FRW. OB. MASCH. ANW. ERICH NÖCKER/ GEB. 22.10.94./ OBERHEIZER VALENTIN LABONDE/ GEB. 18.4.92./ HEIZER PHILIPP ADLER/ GEB. 25.5.91/ „ RICHARD MÜLLER/ GEB. 13.3.90./ „ MATHIAS BACKES/ GEB. 30.12.92./ „ HERMANN STANISLOWSKI/ GEB. 9.12.92./ FRIEDE IHRER ASCHE” (Zginęli śmiercią bohaterską za Cesarza i Ojczyznę 25.1.1915 r. na pokładzie SMS „Augsburg” – stopnie, nazwiska i daty urodzenia poszczególnych marynarzy).

ruiny fortu

5. Ruiny fortu
Fort znajdował się poza obszarem cmentarza wojskowego, lecz do niego przylegał. Żeby znaleźć tą XIX-wieczną ceglaną konstrukcję należy znaleźć ścieżkę doń prowadzącą znajdującą się za kwaterą 9 F, bądź zejść od strony kwatery 45. Ruiny stanowią tzw. ćwiczebną lunetę, służącą do szkolenia w zdobywaniu podobnych obiektów. Po II wojnie światowej swój plan ćwiczeń miało tu Ludowe Wojsko Polskie.

Bibliografia

  • Agata Freindorf, Funkcje estetyczno – kulturowe ewangelickich cmentarzy Szczecina do 1945 roku, Szczecin 2010 [praca magisterska obroniona w IHiSM US]
  • Bogdan Frankiewicz, Szczecińskie cmentarze, Szczecin 2003
  • Henryk Grecki, Cmentarze Szczecina - karty cmentarzy wykonane na zlecenie Biura Dokumentacji Zabytków i Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, Szczecin 1996
  • Maciej Słomiński, Cmentarz Centralny w Szczecinie. Ogromny park pochował umarłych, Szczecin 2005



IES64.png
Autor opracowania: Agata Freindorf