Cmentarze Koszalina (do 1945 roku)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Dawne Cmentarze Koszalina- obecnie w Koszalinie czynny jest jeden cmentarz komunalny, zlokalizowany przy ul. Gnieźnieńskiej; znane są również dwa miejsca pochówku koszalińskich Żydów, wiadomo jednak, że w liczącej niemal 750 lat historii miasta, nekropolii było więcej. Na podstawie kwerendy dokumentów dotyczących miejskiej przestrzeni sepulkralnej ustalono istnienie co najmniej pięciu (inne źródła podają siedem) miejsc pochówku dawnych mieszkańców Koszalina.

Historia cmentarzy do 1945 r.

W literaturze poświęconej historii Koszalina istnieją wzmianki poświęcone domniemanym cmentarzom miejskim, po których nie zachował się ślad materialny. Przypuszcza się, że zgodnie z tradycją, pochówków dokonywano przy kościołach i kaplicach, których na przestrzeni dziejów było kilka. jeszcze przed aktem lokacyjnym Koszalin posiadał drugi, oprócz świątyni na Gorze Chełmskiej, kościół.Był to wzmiankowany w kronikach ( w 1319 roku) kościół św. Ducha, przy którym przypuszczalnie istniał cmentarz.
Kolejny istniał prawdopodobnie przy kaplicy św. Jerzego, znajdującej się w rejonie obecnych ulic Jana z Kolna i Dworcowej. Przy kaplicy, wzmiankowanej już w 1333 roku, istniał również przytułek i szpital. Inna kaplica św. Katarzyny, z domniemanym cmentarzem, znajdowała się za Bramą Młyńską, w rejonie obecnej ul. Dąbrowskiego. Przypuszcza się, że niewielki cmentarz istniał przy kościele klasztornym SS. Cysterek pw. NMP, oprócz zakonnic, mogli tam być również chowani zasłużeni mieszkańcy miasta[1].

Dawnych koszalinian grzebano także w miejscach, gdzie obecnie znajdują się skwery, parkingi czy zwykłe chodniki. Ślady innego – niezwykłego – cmentarza odnaleziono podczas prac związanych z zabudową terenu pomiędzy kościołem św. Krzyża przy ul. Franciszkańskiej a ul. J. Dąbrowskiego, w miejscu zwanym Górą Wisielców. W czasach nowożytnych znajdowało się tam przez jakiś czas miejsce wykonywania wyroków śmierci. Z reguły zaś straconych w ten sposób ludzi grzebano tuż obok szubienic – w niepoświęconej ziemi, a więc w miejscu niegodnym[2].

Cmentarz na Górze Chełmskiej

Nekropolia funkcjonowała na szczycie Góry Chełmskiej pomiędzy XIII - XVI wiekiem (niewykluczone, że jej początki sięgają czasów pogańskich). Działała przy sanktuarium maryjnym, do którego w średniowieczu pielgrzymowali pątnicy z całej Europy. Dlatego oprócz mieszkańców Koszalina i okolic, grzebano tam również pielgrzymów. Szacuje się, że mogło tam zostać pochowanych około 3,5 tysiąca osób[3].

Cmentarz przy katedrze

Istnienie cmentarza jest związane z budową katedry, ufundowanej przez Radę Miejską na początku XIV wieku. Przypuszczalnie cmentarz był przeznaczony dla zamożnych mieszkańców miasta, na co wskazują ślady po kaplicach rodowych, budowanych od północnej strony kościoła, a rozebranych podczas jego renowacji w latach 1842-1845. Funkcjonował on do początku XIX wieku, gdy podczas okupacji francuskiej, cmentarze przeniesiono za mury miejskie. Wielu badaczy uważa, że w fundamentach katedry mogą znajdować się krypty grobowe znaczniejszych duchownych. Obecnie w katedrze znajduje się jedynie sarkofag biskupa Jerzego Domina.

Cmentarz przy kaplicy Świętej Gertrudy

Kaplicę św. Gertrudy zbudowano w 1384 roku i od początku służyła miastu jako kaplica cmentarna. Na przylegającym cmentarzu chowano uboższych mieszkańców miasta. Był to największy cmentarz miejski do czasu założenia tzw. Starego Cmentarza. Nie jest znana dokładna data zamknięcia tej nekropolii i okoliczności, które temu towarzyszyły, wiadomo, że była czynna jeszcze długo po wprowadzeniu reformacji, kiedy kaplica przestała służyć celom sakralnym. Najprawdopodobniej dokonywano tam pochówków jeszcze XVIII wieku. Później cmentarz został wchłonięty przez okoliczne zabudowania[4].

Cmentarz przy kaplicy św. Jakuba

Kaplica św. Jakuba zlokalizowana była za Bramą Młyńską. Przy kaplicy istniał cmentarz dla ubogich mieszkańców miasta, czynny do końca XVIII wieku. Przypuszcza się, że jego założenie było związane ze schyłkiem cmentarza przy kaplicy św. Gertrudy. Cmentarz znajdował się na skwerze miedzy obecnymi ulicami Podgrodzie i Marii Ludwiki[5].

Cmentarz przy kaplicy Świętego Mikołaja

Nie jest znana dokłada data wybudowania kaplicy, pierwsza pisana wzmianka o niej pochodzi z 1424 roku. Kaplica znajdowała się przy dzisiejszej ulicy Podgórnej, a cmentarz zajmował teren obecnego placu Kilińskiego, przy ulicy Młyńskiej. Cmentarz był użytkowany do roku 1819. Kaplicę rozebrano trzy lata później.

Cmentarz leśny

W czasie okupacji Koszalina przez wojska napoleońskie, w 1808 roku, wydane zostało zarządzenie by zmarłych grzebać wyłącznie poza murami miejskimi. Założono wówczas cmentarz, który znajdował się w parku, na wzgórzu (gdzie obecnie znajduje się pomnik C.K.Norwida). W 1817roku cmentarz został zamknięty, mogli z niego dalej korzystać jedynie właściciele grobowych działek rodzinnych. Na terenie nekropolii zbudowano pomnik poświęcony mieszkańcom miasta poległym podczas I wojny światowej, pomnik został rozebrany w latach 60-tych XX wieku.

Stary cmentarz

Został utworzony 15 kwietnia 1819 roku. Powstał na obszarze 5,25 morgi (wykupiono w tym celu część gruntu Westphala za cenę 1700 talarów)[6] i ciągnął się wzdłuż dzisiejszej ulicy Kościuszki zajmując większą część parku, który dziś okala Koszalińską Bibliotekę Publiczną. Wówczas teren ten leżał poza granicami miasta (które jeszcze wtedy oznaczał zasięg murów miejskich) i nadawał się do tego, aby dostosować się do państwowego zakazu chowania zmarłych w obrębie murów. Szybko stał się dużą, miejską nekropolią. W 1856 roku wybudowano mieszkanie dla dozorcy cmentarza, a w 1886 przekształcono dotychczasową kaplicę grobową radcy sądowego Hentsha w dom pogrzebowy. Na tym cmentarzu pochowanych zostało wiele zasłużonych dla miasta osobistości, spoczywali tam:

  • Ernest von Braun, burmistrz Koszalina w latach 1816-1859 roku
  • bohater wojen z Napoleonem Conradt
  • Johann Ernst Benno koszaliński kronikarz, redaktor "Allgemeine Pommersche Volksblatt"
  • nadleśniczy Lademann
  • Henrietta Hendel-Schutz - aktorka
  • radca handlowy Schlutius, założyciel fabryki paperu
  • Hendess - drukarz i wydawca
  • Julius Jury - malarz
  • Berta von Massow - przełożona diakonis prowadzących koszaliński szpital i wielu innych.

Stary Cmentarz został zamknięty w 1926 roku, jako oficjalny powód podano: brak możliwości poszerzenia jego obszaru. Po wojnie nekropolia przy ulicy Młyńskiej powoli popadała w ruinę. Kaplice, grobowce, bramy były przez lata demontowane i używane między innymi do brukowania dróg. W ziemi pozostało około 20 tysięcy ciał dawnych koszalinian[7]. Obecnie na terenie dawnego cmentarza wznosi się gmach Koszalińskiej Biblioteki Publicznej.

Przypisy

  1. Borkowski, Ryszard. Cmentarze Koszalina. Koszalin : B.M. Puls na zlecenie Urzędu Miejskiego w Koszalinie, [1998], s. 6.
  2. Archiwum Działu Archeologii Muzeum w Koszalinie
  3. Polechoński, Piotr. Echa dawnych grobów. W Koszalinie było wiele cmentarzy W: GK24 Serwis Głosu Koszalińskiego [online]. [Przegladany 14. listopada 2014]
  4. Borkowski, Ryszard. Cmentarze Koszalina, dz. cyt., s. 7.
  5. Tamże.
  6. Tamże, s. 9.
  7. Polechoński, Piotr. Tu był cmentarz. W: Koszalin w magicznym zwierciadle, Koszalin, 2010, s. 23-25.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Joanna Przybyło