Czarci kapitel z Kołbacza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Czarci kapitel z Kołbacza
Czarci kapitel z Kołbacza
Fot. G. Solecki, A. Piętak, 2015 r.
Autor warsztat gotlandzki
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, Wały Chrobrego 3, wystawa czasowa Magazyn Sztuki Dawnej, nr inw.: MNS/Szt/143
Data powstania ok. 1330–1340 r.
Materiał wapień gotlandzki

37 x 56 x 53 cm


Czarci kapitel z Kołbacza – słynny kapitel romański z przedstawieniem czarta, jeden z grupy kapiteli wykonanych przez warsztat gotlandzki pochodzących z nieistniejących zabudowań klasztoru cysterskiego w Kołbaczu (niem. Kolbatz), w powiecie gryfińskim.

Opis i charakterystyka

Kapitel w typie romańskim, czterościenny, płaskorzeźbiony. Jeden z zespołu kapiteli z Kołbacza.[1] Zawiera scenę o charakterze dydaktyczno-satyrycznym, nawiązującą do życia mnichów. Ukazuje scenę mszy św. i modlitwę oraz niepokornego mnicha. Ten ostatni w przerażeniu próbuje uciec przed karą za swe przewinienia, bezskutecznie, ponieważ muskularny diabeł o wyraźnie zadowolonej minie, szczerząc zęby w szyderczym uśmiechu, już go pochwycił za kaptur i ciągnie swą zdobycz ku sobie.

Przedstawienie, które dziś wydaje się nieco groteskowe, niegdyś działało na wyobraźnię mnichów, stanowiąc ostrzeżenie i pouczenie o pokorze, posłuszeństwie i modlitwie, które miały być jedyną skuteczną drogą ocalenia od zguby i potępienia. Sakrament Eucharystii, natomiast, w tym kontekście to najskuteczniejsza metoda do walki z diabłem.[2]

Stylistyka przedstawień kapiteli kołbackich oraz charakterystyczne motywy m.in. wizerunek czarta, nawiązują do dzieł warsztatów kamieniarskich czynnych na Gotlandii w 1 połowie XIV w. Wiele analogii widocznych jest zwłaszcza w dekoracji portali kościołów gotlandzkich w Martebo, Gammelgarn, Dalhem i Stanga, wiązanych z twórczością Mistrza z Martebo, jego uczniem „Fabulatorem” i „Egipticusem”.[3]

Historia

Czarci kapitel pochodzi z nieistniejących zabudowań klasztoru cystersów w Kołbaczu (niem. Kolbatz), w powiecie gryfińskim. Wspominał o nim Filip Heinhofer w swoim dzienniku podróży.

Pomieszczenie, w którym znajdowała się „kolumna z diabłem” pełniło wówczas funkcję sypialni księcia Barnima IX (XI),[4] w jego książęcej utworzonej tu po sekularyzacji dóbr cystersów w Kołbaczu (1534 r.). Niestety, większość zabudowań byłego klasztoru zniszczonych wojną szwedzką rozebrano w 1720 r. Porozrzucane na terenie poklasztornym elementy kamieniarki dopiero w 1901 r. trafiły do zbiorów szczecińskiego Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde).

W 1913 r. zespół kapiteli eksponowany był w nowopowstałym Muzeum Miejskim (Stadtmuseum Stettin). W 1928 r. zbiór przeniesiono do Muzeum Prowincjonalnego (Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer), którego zbiory po wojnie trafiły do Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Nie znana jest dokładna pierwotna lokalizacja czarciego kapitelu w obrębie dawnych zabudowań klasztoru. Przypuszcza się, że zespół zachowanych kapiteli pochodzi z kapitularza i refektarza.

Celebracja mszy świętej na „czarcim kapitelu” z Kołbacza, Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. G. Solecki, A. Piętak

Przypisy

  1. Krzymuska-Fafius, Zofia, Ober Marek, Średniowieczna sztuka skandynawska na Pomorzu Zachodnim, kat. wyst., Muzeum Narodowe w Szczecinie, 7-30 czerwca 2002, Szczecin 2002, s. 6–7 i s. 28, kat. 15.
  2. Janocha, Michał, „Czarcia głowica” z Kołbacza – propozycja interpretacji ikonograficznej, w: „Kościół i sztuka Pobrzeża Bałtyku”, z serii: Studia Borussico-Baltica Toruniensia. Historiae artium 3, red. D. Murawska, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1998, s. 125.
  3. Chmielewski, Grzegorz, Głowice z Kołbacza, Szadka i Nowogardu, [w:] „Materiały Zachodniopomorskie”, t. 3, 1957, s. 219–227; Nyborg, Ebbe, Et gotlandsk figurkapitæl fra København. En rest af Vor Frue kirkes højgotiske skulpturudsmykning, [w:] Historiske meddelelser om København, København 2002, s. 24–36.
  4. Philipp Hainhofers Reise-Tagebuch, enthaltend Schilderungen aus Franken, Sachsen, d. Mark Brandenburg u. Pommern im Jahr 1617, Hrsg. Fr.L. B. v. Medem, „Baltische Studien”, A.F., 1834, Bd. 2, H. 2, s. 89.


Bibliografia

  • Chmielewski Grzegorz, Głowice z Kołbacza, Szadka i Nowogardu, „Materiały Zachodniopomorskie” 1957, t. 3, s.199–233.
  • Janocha Michał, „Czarcia głowica” z Kołbacza – propozycja interpretacji ikonograficznej, w: „Kościół i sztuka Pobrzeża Bałtyku”, z serii: Studia Borussico-Baltica Toruniensia. Historiae artium 3, red. D. Murawska, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1998, s. 123-141.
  • Krzymuska-Fafius Zofia, Ober Marek, Średniowieczna sztuka skandynawska na Pomorzu Zachodnim, kat. wyst., Muzeum Narodowe w Szczecinie, 7-30 czerwca 2002, Szczecin 2002.
  • Nyborg Ebbe, Et gotlandsk figurkapitæl fra København. En rest af Vor Frue kirkes højgotiske skulpturudsmykning, [w:] Historiske meddelelser om København, København 2002, s. 24–36.
  • Philipp Hainhofers Reise-Tagebuch, enthaltend Schilderungen aus Franken, Sachsen, d. Mark Brandenburg u. Pommern im Jahr 1617, Hrsg. Fr.L. B. v. Medem, „Baltische Studien”, A.F., 1834, Bd. 2, H. 2, s. 1–181.

Zobacz też



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska