Drukarstwo w Stargardzie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

XVII wiek

Bezpośredni impuls do otwarcia drukarni w mieście dały przenosiny rządu i rady krajowej z Kołobrzegu do Stargardu, od 1668 roku stolicy Pomorza Tylnego. Powstała drukarnia realizować miała przede wszystkim zamówienia rządowe.

Pierwszym drukarzem, który rozpoczął działalność w Stargardzie był Berger Campe, który pochodził ze Szwecji. O życiu drukarza nie zachowało się zbyt wiele informacji. Wiadomo, że na Pomorze przybył z Frankfurtu nad Odrą. 14 sierpnia 1671 roku został powołany na stanowisko drukarza rządowego w Stargardzie. Campe na początku swej działalności otrzymał szereg profitów i przywilejów od władz. Zapewniono mu mieszkanie, godziwą płacę, zwolnienie od podatków i obciążeń na rzecz miasta. Otrzymał też pozwolenie na działalność księgarską. Zwieńczeniem było nadanie mu tytułu drukarza rządu brandenburskiego Churfürstlich Brandenburgischen Regierungstypograph, który uczynił z drukarza monopolistę na terenie całego Pomorza Tylnego. Z czasem stało się to zarzewiem konfliktu z kołobrzeską drukarnią miejską. W 1675 roku Campe na rozkaz władz przeniósł swój warsztat ze Stargardu do Kołobrzegu gdyż miasto to już od roku było ponownie siedzibą rządu. Na miejscu drukarz podjął starania mające ugruntować jego pozycję, a doprowadzić do zamknięcia konkurencyjnej oficyny, działającej pod kuratelą rady miasta. Ta jednak wystarała się o potwierdzenie praw do posiadania i prowadzenia drukarni (23 kwietnia 1675). Po dwóch latach działalności w Kołobrzegu, rząd ponownie zmienił swą siedzibę powróciwszy do Stargardu, a wraz z nim i Berger Campe. Prowadził tu swój warsztat do roku 1683 kiedy to raz jeszcze przeniósł się do Kołobrzegu. W 1685 roku drukarz zmarł nie doprowadziwszy do rozstrzygnięcia sporów z kołobrzeską oficyną. Berger Campe drukował głównie rozporządzenia na potrzeby brandenburskiego rządu oraz druki okolicznościowe opiewające uroczystości prywatne mieszkańców Stargardu i Kołobrzegu.

Kolejnym drukarzem, który związał swe zawodowe losy ze Stargardem był Johann Nicolaus Ernst z Frankfurtu nad Odrą. Po przybyciu na Pomorze Tylne rozpoczął pracę w drukarni kołobrzeskiej, którą objął po zmarłym B. Campe. Podobnie jak jego poprzednik zaangażował się w konflikt z tutejszą drukarnią miejską[1]. Otrzymał tytuł urzędowego drukarza elektora brandenburskiego na Tylnym Pomorzu Churfürstlich Hinter-Pommerscher Regierungs-Buchdrucker. W 1687 roku wraz z rządem przyjechał do Stargardu gdzie działał do śmierci w 1716 roku.

Zakład odziedziczyła wdowa, która podjęła się prowadzenia oficyny przy pomocy faktora Johanna Friedricha Spiegla. Ten, pracował w Stargardzie do roku 1719 kiedy to nabył warsztat w Szczecinie wystawiony na sprzedaż przez spadkobierców drukarza Gabriela Dahlena. Po śmierci Ernstowej oficyna przestała funkcjonować, a wyposażenie zakładu przeniesiono prawdopodobnie do Szczecina.

Johann Nicolaus Ernst drukował przede wszystkim na potrzeby rządu. Pokaźną liczbę w jego dorobku stanowią także druki okolicznościowe wydawane z okazji ślubów i pogrzebów mieszkańców Stargardu i regionu, panegiryki ku czci pruskich władców, kalendarze oraz wydawnictwa na rzecz miejscowego gimnazjum, które zapewniało drukarzowi szereg zleceń. Z jego oficyny wyszła również Biblia w opracowaniu Marcina Lutra "Biblia, das ist: Die gantze Heil. Schrifft Altes und Neues Testaments [...] verdeutschet und mit [...] Summarien und Concordantien, nebst Anfügung eines Gebet- und Gesang Buchs [...] zugerichtet. Mit Churfürstl. Brandenb. Privilegio" (1694,1707).

XVIII wiek

Przez następne lata Stargard pozbawiony był oficyny drukarskiej. Dopiero w 1726 roku pracę w Stargardzie rozpoczął Johann Tiller posiadacz tytułu drukarza królewskiego na terenie Pomorza Tylnego Königl. Preuss. Pommrischen Regierungs-Buchdrucke. Po śmierci drukarza w 1738 roku tytuł ten oraz przywileje przejął typograf ze Szczecina Johann Friedrich Spiegel, który tym samym umocnił swoją pozycję drukarza rządowego na Przednie i Tylne Pomorze Vor- und Hinterpommerschen Regierungs-Buchdrucker. Było to istotne wobec faktu przenosin części trybunału i rządu ze Stargardu do Szczecina w tym samym czasie.

Johann Tiller drukował na użytek władz, ale obok tego wypuścił spod pras oficyny pokaźną liczbę druków okolicznościowych dotyczących uroczystości rodzinnych i zawodowych mieszkańców Stargardu i regionu oraz druki na rzecz miejscowego gimnazjum.

Do istotnych pozycji w jego dorobku należy odnotować dzieło Karla Amandusa Vanselowa "Gelehrtes Pommern Oder Alphabetische Verzeichniss, Einiger in Pommern Gebohrnen Gelehrten, Männlichen und weiblichen Geschlechtes, Nach ihren Merckwürdigsten Amständen Und Verfertigten Schrifften [...]", dotyczące uczonych z Pomorza (1728) oraz historię szkoły powołanej przez Gröninga, autorstwa rektora Daniela Gottfrieda Wernera, wydanej w stulecie jej powstania "Hundertjähriges Ehren-Gedächtniss Herrn Peter Grönings Weyland [...] Burger-Meisters der Stadt Neu-Stargard auf der Ihna, Und ruhmwürdigen Stifters Des Gröningschen Collegii" (1733).

Po śmierci Tillera warsztat objął Johann Christian Falcke. O drukarzu tym zachowało się bardzo mało wiadomości. Zawodu uczył się prawdopodobnie w Stargardzie. Posiadał tytuł drukarza urzędowego króla pruskiego na Tylnym Pomorzu Königlich Preussischer privilegirter Buchdrucker.

Pracował głównie na potrzeby rządu jednak sporą część jego druków stanowią również pisma okolicznościowe wydawane z okazji ślubów i pogrzebów stargardzian i mieszkańców regionu, druki na użytek miejscowych szkół i kościoła. W 1740 roku zaangażował się w uświetnienie trzechsetnej rocznicy wynalezienia druku przez Gutenberga. Z tej okazji w drukarniach całego kraju wydawano druki nawiązujące do tego wydarzenia, a Falcke wydrukował "Stargardisches Buchdrucker-Jubilaeum, wie es im hiesigen illustren Gröningschen Collegio wegen der vor dreyhundert Jahren erfundenen edlen Buchdrucker-Kunst den 13. Julii 1740 mit Verlangen Johann Christian Falcken [...] befordert worden". Była to krótka historia tutejszego drukarstwa, zapoczątkowana przybyciem do miasta Bergera Campe w 1671 roku.

W 1741 roku Falcke wystarał się o przywilej na drukowanie i nakład ośmiu książek religijnych, m. in. "Stargardische Neue Testament", śpiewników "Sing-Bet- und Lobaltar" oraz "Stimmen aus Zion". Pozwolono mu też na druk katechizmu w opracowaniu teologa Davida Gigasa. Przywilej obowiązywał przez 20 lat.

Drukarz zmarł w 1760 roku. Prowadzenia drukarni podjęła się wdowa (de domo Ravenstein), która wystarała się o przedłużenie przywilejów uzyskanych przez męża. W 1762 roku poślubiła, pochodzącego z Berlina Johanna Ludwiga Kunsta, który przez kolejne dziesięć lat prowadził stargardzką drukarnię zaopatrzoną w tytuł drukarni królewskiej rządu pruskiego na Tylnym Pomorzu.

W latach 1771-1772 Kunst wydawał czasopismo "Die Musterung", którego redaktorem był niejaki J. G. Muchler. Ponadto spod pras jego oficyny wychodziły druki na rzecz miejscowego gimnazjum oraz druki okolicznościowe.

Po śmierci Kunsta w 1772 roku do prowadzenia zakładu ponownie przystąpiła wdowa, przy współpracy doświadczonego faktora Johanna Christiana Apla, który przybył z Berlina. W 1781 roku udało jej się potwierdzić przywileje, które posiadał zakład. Drukowała pod szyldem wdowy Druckts und verlegts sel. Johann Ludewig Kunst Wittwe, Gedruckt mit Kunstischen Schriften.

Po śmierci Apla, maszyny w zakładzie Kunstowej przez dwa lata nie pracowały po czym wdowa postanowiła o sprzedaży oficyny. Jej nabywcą został w 1798 roku Carl Gottlieb Hendess, pochodzący z Bobolic. Zawodu drukarza uczył się w drukarni Kanterów w Kwidzynie oraz w Gdańsku, Berlinie i Królewcu. W jego rękach zakład pozostawał do 1831 roku.

Przypisy

  1. Podobnie jak jego poprzednik, Berger Campe, zaangażował się w konflikt z drukarnią miejską w Kołobrzegu, pragnąc wyeliminować oficynę z rynku i ugruntować swą pozycję monopolisty na terenie Pomorza Tylnego. Starania drukarza na tym polu zakończyły się dla niego pomyślnie gdyż zdołał uzyskać u władz nakaz zamknięcia kołobrzeskiego zakładu w 1688 roku


Bibliografia

  • Immanuel Friedrich Levezow. Fortsetzung der Geschichte der Buchdrukkerkunst in Pommern, insbesondere in den Städten Greiphswald, Colberg, Stralsund und Stargard [...]. Stettin, Effenbart, [1779]. s. 13-16.
  • Gottlieb Mohnike. Die Geschichte der Buchdruckerkunst in Pommern. Stettin, 1840. s. 40-43.
  • Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, T. 4: Pomorze. Oprac. A. Kawecka-Gryczowa i K. Korotajowa. Wrocław, Kraków, 1962. s. 522-523.
  • Reske, Christoph. Die Buchdrucker des 16. und 17. Jahrhunderts im deutschen Sprachgebiet. Wiesbaden: Harrassovitz Verlag, 2007. s. 855. ISBN 978-3-447-05450-8.

Zobacz też





Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Alicja Łojko