Forma do opłatków z Białogardu

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Forma do opłatków z Białogardu
Forma do opłatków z Białogardu
Forma do opłatków, awers (źródło: M. Słomiński 1998). Fot. G. Solecki.
Lokalizacja Muzeum w Koszalinie
Data powstania pierwsza poł. XVI wieku
Materiał stop miedzi

185×115×8 mm

Wymiary {{{wymiary}}}


Renesansowa forma do opłatków z Białogardu – zabytek archeologiczny z badań Pracowni Archeologiczno-Konserwatorskiej Przedsiębiorstwa Państwowego Pracownie Konserwacji Zabytków, zdeponowany w zbiorach Muzeum w Koszalinie.

Historia zabytku

Zabytek odkryto podczas badań archeologicznych prowadzonych na terenie Starego Miasta w Białogardzie, przy ul. Rycerskiej 14 (stan. 82). Usytuowany tutaj budynek został rozebrany w latach pięćdziesiątych XX wieku i wówczas forma dostała się do warstwy gruzowej. Podczas badań archeologicznych prowadzonych w 1993 roku pod kierunkiem Sławomira Słowińskiego, forma została wydobyta i zabezpieczona wraz z innymi materiałami zabytkowymi, po czym poddano ją niezbędnej konserwacji. Obecnie znajduje się w Muzeum w Koszalinie (nr inw. MK/A/3108/10/14673).

Opis

Zachowana część formy, tzw. szczypiec do wypieku opłatków (ferramenta oblatoria), składa się z dwóch rytowanych płytek prostokątnych, o wymiary 185×115×8 mm, wykonanych ze stopu miedzi. Płytki były pierwotnie połączone szczypcami, zapewne wykonanymi z żelaza, po których zachowały się uchwyty umieszczone na stronach zewnętrznych. Strony wewnętrzne mają obramowania zawierające napisy majuskułą w języku niemieckim, natomiast pola środkowe zajmują po dwa koliste medaliony utworzone z otoków wypełnionych kropkami, w których są wyobrażenia heraldyczne i figuralne. Wszystko w odbiciu lustrzanym. Płytki zostały wykonane techniką na wosk tracony, cyzelowana oraz rytowana.

Forma do opłatków, rewers (źródło: M. Słomiński 1998). Fot. G. Solecki.

Medaliony prawdopodobnie zrobiono oddzielnie, a następnie gotowe już wmontowano w formę do odlewu. Na jednej płytce w obramowaniu umieszczono napis: DVE NICHTS AN RAT SO GERVET DICHS NIT NACH DER DAT 1542. W jednym medalionie umieszczono wyobrażenie pelikana karmiącego swą krwią pisklę, a w drugim orła brandenburskiego. Pole pomiędzy medalionami wypełniono stylizowaną wicią roślinną a narożniki motywem trójliścia. Druga płytka zaopatrzona jest w napis: WER GOT DANCKET DAS IST DAS RECHT SEMEL OPFER IESUS SIRA. W jednym medalionie znajduje się tarcza z gmerkiem nawiązującym do odwróconej cyfry 4, a nad nią inicjały PH, a w drugim lew zwrócony w lewo, prawdopodobnie godło księstwa brunszwickiego. Pole pomiędzy wyobrażeniami wypełniono motywami rozet, a w narożnikach trójliściem. Napisy i wizerunki umieszczone na płytkach zawierają motywy zarówno religijne jak i świeckie. Do religijnych należy przedstawienie pelikana karmiącego pisklę, będące symbolem Chrystusa i Eucharystii oraz napis zaczynający się od słów: Wer Got Dancket... (Jeśli kto Bogu dziękuje, to jest rzeczą prawą ofiarować biały chleb. Jezus syn Syracha), który jest parafrazą pouczenia z Księgi Syracha Starego Testamentu. Motywy świeckie, o charakterze heraldycznym, zdecydowanie przeważają. Składają się na nie: orzeł brandenburski w jednym i lew brunszwicki w drugim medalionie, poświadczające związki zabytku z terenem Nowej Marchii. Gmerek w postaci odwróconej czwórki oraz monogram PH prawdopodobnie są elementami herbu mieszczańskiego, a drugi napis Dve nichts an Rat... (Nie czyń niczego bez zasięgnięcia rady, to nie będziesz żałować swoich postępków) jest sentencją, również o wyraźne świeckim charakterze.

Zabytek z Białogardu jest unikatowym znaleziskiem. Poza nią, znana jest jedna forma pochodzenia polskiego o podobnym datowaniu – z wybitą datą 1540 rok, która znajduje się w zbiorach Rákóczi Múzeum w Sárospataku na Węgrzech. Są to szczypce zakończone kolistymi płytkami z wizerunkiem orła dwugłowego i parą ludzi odzianych w stroje renesansowe. Widoczny na płytce napis można przetłumaczyć jako: Obyście zdrowie w opłatku jedli. Inne znane formy do opłatków są młodsze o niemalże 200 lat i również mają kształt różny od egzemplarza białogardzkiego. Znalezisko to potwierdza, że tradycje katolickie przeżywały po oficjalnym wprowadzeniu reformacji w Księstwie Pomorskim, które nastąpiło w 1534 roku na sejmie Trzebiatowskim, a w Nowej Marchii w 1538 roku.

Bibliografia

  • Trojan Marian, Renesansowa forma do wypiekania opłatków, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty” 1973, 27/4, s. 239.
  • Słomiński Maciej, Renesansowa forma do wypieku opłatków odnaleziona w 1993 roku w Białogardzie – próba interpretacji, W: red. M. Dworaczyk, P. Krajewski, E. Wilgocki, Acta Archaeologica Pomoranica, t. 1, XII Sesja Pomorzoznawcza, Szczecin, 23–24 października 1997 roku. Materiały, Szczecin 1998, s. 339–344.
  • Borkowski Maciej, Forma do wypieku opłatków, W: red. M. Majewski, Ludwisarstwo stargardzkie i pomorskie XIV–XVII wieku. W 350. rocznicę odlania ostatniego dzwonu w Stargardzie. Katalog wystawy, Stargard 2003, pozycja nr 6, s. 60–61.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sławomir Słowiński