Grodzisko na Wzgórzu Zamkowym w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Grodzisko kultury łużyckiej na Wzgórzu Zamkowym w Szczecinie. W miejscu siedziby Książąt Pomorskich, poniżej nawarstwień wczesnośredniowiecznych, znajdują się pozostałości grodu obronnego kultury łużyckiej, datowanego na okres halsztacki C–D (lata ok. 800–450 BC).

Lokalizacja wykopów badawczych (lata 1947–1974) na Wzgórzu Zamkowym, w których odkryto pozostałości grodu kultury łużyckiej. Na podstawie E. Cnotliwy 1976 oraz „Szczecin we wczesnym średniowieczu, Wzgórze Zamkowe” 1983

Relikty te zostały poświadczone w trakcie pierwszych systematycznych badań archeologicznych, podjętych od końca lat czterdziestych i prowadzonych do połowy lat siedemdziesiątych XX w. przez znanych szczecińskich archeologów, specjalizujących się w badaniach miast.

Historia badań archeologicznych

Relikty osadnictwa łużyckiego na Wzgórzu Zamkowym zaobserwowano po raz pierwszy dopiero w trakcie zapoczątkowanych w 1947 r. systematycznych badań archeologicznych, którymi kierował do roku 1952 Tadeusz Wieczorowski z ramienia Muzeum Miejskiego (obecnie MNS). W efekcie tych prac zarejestrowano na terenie dziedzińca zamkowego, obok przeważających reliktów wczesnośredniowiecznych, pozostałości osadnictwa kultury łużyckiej (wykop I–IV).

W kolejnych latach 1957–1960 i 1963 Tadeusz Wieczorowski, Marian Rulewicz oraz Stefan Wesołowski (zespół w pracowni Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN) realizowali w bezpośrednim sąsiedztwie zamku badania sondażowe oraz doraźne obserwacje wykopów budowlanych. U zbiegu ulic Grodzkiej i Kuśnierskiej zadokumentowano wówczas m.in. pozostałości umocnień obronnych grodziska kultury łużyckiej (wykop IX–X).

W związku z intensyfikacją odbudowy Zamku Książąt Pomorskich w następnych latach (1967–1977),rozmachu nabrały także badania archeologiczne, w których brał udział Ryszard Rogosz, Eugeniusz Cnotliwy i Tadeusz Nawrolski z zespołu Pracowni Konserwacji Zabytków Oddział w Szczecinie (w skrócie PKZ). Nawarstwienia osadnicze kultury łużyckiej odkryli oni w obrębie dziedzińca zamkowego w latach 1967–1968 (wykop V) oraz 1973–1974 (wykop IV, VI–VIII). Założono w owym okresie w sumie pięć wykopów badawczych o łącznej powierzchni 400 m², w których odnotowano właściwie jednolitą warstwę osadniczą oraz związane z nią obiekty (jamy). W zachodniej część wykopu VI (odkrywka 3/73) znaleziono ponadto skarb przedmiotów brązowych.

Położenie grodu i jego relikty

W dobie kultury łużyckiej Wzgórze Zamkowe było cyplowatym wyniesieniem o przeciętnej wysokości 19–20 m n.p.m. Jego wschodni stok opadał łagodnie w stronę rzeki, natomiast od zachodu i północy odcinały go głębokie parowy, których dna wypełniały mniejsze cieki wodne. Wzgórze nie tworzyło jednolitej płaszczyzny, na jego szczycie znajdowało się rynnowe przegłębienie schodzące ku dolinie Odry; było to miejsce osłonięte od słońca i wiatru. Gród obejmował całą wyniosłość, na co wskazują drewniano-ziemne umocnienia obronne okalające jej obrzeża, których ślady odkryto przy ul Grodzkiej i Kuśnierskiej oraz nie wykluczone, że także w skarpie północnej i w piwnicy skrzydła południowego zamku.

Na pozostałej przebadanej powierzchni, tzn. dziedzińcu zamkowym zaobserwowano natomiast warstwy osadnicze związane z wnętrzem grodziska, mające miąższość między 20 a 80 cm. Warstwy te zbudowane ze spiaszczonej próchnicy, zawierające grudki polepy (wypalonej gliny) i węgli drzewnych, były poprzecinane dość licznymi jamami. Niektóre z nich zinterpretowano jako pozostałości bliżej nieokreślonych budowli wgłębionych w ziemię (tzw. ziemianki, z których część mogła mieć charakter mieszkalny), domostw naziemnych, palenisk, a także jam pełniących najpewniej jakąś funkcję gospodarczą. Zarówno w obrębie ciągłej warstwy kulturowej, jak i obiektów (jam) odnotowano przede wszystkim liczną ceramikę i kości zwierzęce oraz kilka szydeł kościanych, rozcieraczy kamiennych, glinianych ciężarków tkackich, a także sierp brązowy, przęślik i formę odlewniczą z gliny, w której tkwił ułamek naszyjnika brązowego.

W wyniku przeprowadzonych badań archeologicznych stwierdzono, że obraz osadnictwa łużyckiego na Wzgórzu Zamkowym został w znacznym stopniu zniekształcony intensywnym zasiedlaniem tego miejsca we wczesnym średniowieczu i postępującą rozbudową siedziby książęcej. Zebrane w toku wykopalisk informacje pozwoliły na sformułowanie przypuszczenia, że zabudowa wnętrza grodziska była raczej bezładna niż oparta o jakiś konkretny plan. Mieszkająca tu ludność zajmowała się uprawą roli, co poświadczają odciski ziaren jęczmienia, prosa i być może żyta na kawałkach glinianych naczyń. Trudniła się hodowlą koni, krów, świni, kóz i owiec, a ze zwierząt typowo domowych trzymała psy i koty. Społeczność grodu także polowała, głównie na bobry, jelenie, dziki i łosie.

Z zajęć typu rzemieślniczego na pierwszy plan wysuwało się niewątpliwie garncarstwo. Z pośród kilku tysięcy ułamków ceramiki udało się wyróżnić całą gamę rozmaitych form naczyń glinianych, takich jak garnki, wazy, misy, talerze, dzbany, kubki czy amfory. Wytwarzaniem pojemników glinianych na użytek domowy, ale także tkactwem i przędzalnictwem, parały się zapewne kobiety. Wspomniana gliniana forma odlewnicza oraz skarb zawierający w swoim składzie głównie złom brązowy wskazują także na znajomość metalurgii wśród mieszkańców grodu.

Skarb przedmiotów z brązu

Skarb przedmiotów z brązu – Szczecin-Wzgórze Zamkowe. Lokalizacja: Muzeum Narodowe w Szczecinie. Chronologia: wczesna epoka żelaza, okres halsztacki C (ok. 900–600 lat przed Chr.). Fot. Anna Ryś

Skarb został odkryty w 1973 roku, w wykopie budowlanym w trakcie jego przegłębiania pod ławę fundamentową. Z relacji robotników wynika, że zabytki zalegały w calcu, tj. około 50 cm poniżej warstw osadniczych. Depozyt złożony z 36 przedmiotów był umieszczony w glinianym naczyniu. W zespole tym znajduje się siekierka z tulejką i niewielkim uszkiem, ostrze drugiej siekierki, liczne drobne ułamki zwoju cienkiego drutu oraz fragmenty kółek, zdobionej bransolety, naszyjnika skośnie żłobkowanego i być może fragment jakiegoś naczynia z brązu. Depozyt zawiera właściwie wyłącznie przedmioty uszkodzone, pełniące najpewniej rolę złomu – surowca brązowego, przeznaczonego do wtórnego przetopienia. Skoro w obrębie grodu trzymano surowiec, musiał być także odlewca. Jego dom kojarzony jest z tzw. jamą 2/68, w której znaleziono glinianą formę do odlewania.

Skarb został poddany konserwacji, dzięki czemu zyskał wyraźny walor wystawienniczy. Zabytki te, znajdujące się obecnie w zasobach Muzeum Narodowego w Szczecinie, będą prezentowane na stałej wystawie archeologicznej jako materiał ilustrujący życie codzienne społeczności kultury łużyckiej na Pomorzu. Otwarcie ekspozycji przewidywane jest pod koniec 2020 r.

Bibliografia

  • Cnotliwy Eugeniusz, Osadnictwo ludności kultury łużyckiej na Wzgórzu Zamkowym w Szczecinie w świetle badań w latach 1967–1974, „Materiały Zachodniopomorskie” XXII, 1975, s. 7–70.
  • Cnotliwy Eugeniusz, Leciejewicz Lech, Dzieje badań archeologicznych w Szczecinie, [w:] Szczecin we wczesnym średniowieczu, red. Eugeniusz Cnotliwy, Lech Leciejewicz, Władysław Łosiński, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1983, s. 7–9. ISSN 0554-6052, ISBN 83-04-01359-2.
  • Kostrzewski Józef, Kultura łużycka na Pomorzu, Poznań 1958.
  • Wesołowski Stefan, Plemiona kultury łużyckiej na terenie Szczecina (od XII do IV wieku p.n.e.), [w:] Dzieje Szczecina I, red. Władysław Filipowiak, Gerard Labuda, Warszawa–Poznań 1983, 379-468. ISBN 83-01-04342-3, ISBN 83-01-04343-1.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Dorota Kozłowska