Grzechotka z Podzamcza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Grzechotka z Podzamcza
Grzechotka z Podzamcza
Fot. A. Wilgocka
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 4. ćwierć XII wieku
Materiał ceramika


Grzechotka z Podzamcza – z badań PKZ ZPK w Szczecinie pod kierunkiem dr E. Cnotliwego, zdeponowana w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie

Opis

Fot. A. Wilgocka
Ryc. H. Bona

Wśród tysięcy różnych przedmiotów, które zostały znalezione podczas wieloletnich prac wykopaliskowych na terenie szczecińskiego Podzamcza jest ceramiczna grzechotka. Ma kształt beczułkowaty - z jednej strony zakończona wyodrębnionym „kołnierzem”, z drugiej płasko ściętą, nierówną powierzchnię zdobioną niestarannie wykonanymi odciskami stempelka umieszczonymi w nieregularnych nachodzących na siebie rzędach. Wykonano ją z dobrze wypalonej gliny schudzonej niewielką domieszką drobno i średnioziarnistego piasku. We wnętrzu umieszczono drobniutkie (prawdopodobnie) kamyczki. Przy potrząsaniu grzechotka wydaje dość cichy, miarowy, „szemrzący” dźwięk. Należy do stosunkowo nielicznego typu grzechotek o powierzchni zewnętrznej nie pokrytej polewą szklaną. Przyjmuje się, że były wykonywane przez lokalnych wytwórców (w przeciwieństwie do grzechotek barwnie szkliwionych, które uważa się często, zwłaszcza w starszej literaturze, za importy z terenu Rusi, chociaż ostatnio ten pogląd ulega zmianom, gdyż znajomość rodzimej produkcji szklarskiej poświadczona została od XII, a nawet XI wieku).

Interpretacja funkcji grzechotek nie jest jednoznaczna. Znane już w starożytności służyły do odstraszania złych mocy czy nieprzychylnych bogów. Większość badaczy skłania się ku tezie, że przynajmniej do momentu pojawienia się chrześcijaństwa były one używane głównie (a może jedynie), przy zabiegach o charakterze magicznym (podobnie jak bębny czy kołatki). Ich cechy „szamańskie”, hipnotyzujące, powodują, że łatwo łączono je z praktykami pogańskich wierzeń. Tymczasem wczesnośredniowieczne grzechotki gliniane na ziemiach polskich, pojawiają się w XI wieku wraz z chrześcijaństwem. Miałyby być nową formą przedmiotów służących do starych praktyk magicznych. Znajdowane są zarówno na stanowiskach osadniczych, jak i częściej na cmentarzyskach szkieletowych w grobach kobiecych, ale też dziecięcych. Stąd wielu badaczy patrzy na te przedmioty przez pryzmat ich funkcji w obecnych czasach i widzi w nich jedną z form zabawek dziecięcych. Taką interpretację wspiera fakt, że grzechotka jako przedmiot symbolizujący dzieciństwo, z tym dzieciństwem i dziecięcą zabawą związany, pojawia się w kronice Wincentego Kadłubka, co sugeruje iż funkcja zabawkowa grzechotki znana była przynajmniej już na przełomie XII i XIII wieku. Okres średniowiecza to czas przenikania się sacrum i profanum, można więc wyobrazić sobie sytuację „przechodzenia” i współwystępowania przedmiotów w obydwu tych sferach.

Opisywana grzechotka pochodzi ze szczecińskiego podgrodzia, z wnętrza budynku oznaczonego nr 93 (warstwa XXXa1) datowanego na 4. ćwierć XII wieku.

Bibliografia

  • Huizinga Johan, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury. Warszawa, 1985.
  • Romanowicz Paulina, Zabawa w średniowiecznym mieście. Studium archeologiczne z miast południowego Bałtyku. Szczecin, 2016.
  • Siemianowska Ewelina, Wczesnośredniowieczne grzechotki i pisanki w strefie przebiegu szlaku lądowego z Rusi na Pomorze. [w:] Kultura materialna średniowiecza w Polsce. Red. P. Kucypeda, S. Wadyl, Toruń, 2008, s. 67-84.
  • Ślusarski Konrad Wiesław, Wczesnośredniowieczne pisanki i grzechotki gliniane z ziem polskich. Próba typologii. [w:] Hereditatem cognoscere. Studia i szkice dedykowane Profesor Marii Miśkiewicz, red. Z. Kobyliński, Warszawa, 2004, s. 79-110.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Anna Uciechowska-Gawron