Historia sztuki operowej w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Historia sztuki operowej w Szczecinie – zarys chronologiczny kultury teatru muzycznego w Szczecinie, przegląd dzieł wystawianych i komponowanych dla Szczecina.


Początki spektakli operowych w Szczecinie sięgają końca XVIII wieku. Wcześniej niż opera rozwinęła się w Szczecinie tradycja wykonywania oratoriów, które były utworami dramatycznymi (prawie wyłącznie religijnymi), lecz nie były przeznaczone do wykonania na scenie. W Szczecinie w roku 1649 wydano i prawdopodobnie także wykonano jedno z pierwszych niemieckich oratoriów - dzieło Andreasa Fromma Vom reichen Manne und Lazaro (O bogaczu i Łazarzu). Był to jednak w ówczesnym Szczecinie przypadek odosobniony.

W XVIII wieku coraz częściej wykonywano oratoria także poza kościołami, np. w loży masońskiej na Łasztowni. Tylko w 1767 roku wykonano tam kantatę pasyjną Carla Heinricha Grauna Śmierć Jezusa a także trzy oratoria: Izraelici na pustyni Carla Philippa Emmanuela Bacha, Śmierć Abla i Łazarz Heinricha Rollego. W salach szczecińskich lóż masońskich wykonywano również muzykę operową – zazwyczaj były to wyimki ze znanych dzieł.

Pierwsze spektakle operowe

Do 1849 spektakle odbywały się w Domu Żeglarza (Seglerhaus), zbudowanym w roku 1792 przy Schuhstraße (dziś ul. Szewska), będącym częścią siedziby kupiectwa szczecińskiego. Grano w nim spektakle teatralne, ale też wodewile, śpiewogry i opery. W 1794 i 1795 wystawiono dwie pełnospektaklowe opery Mozarta – Czarodziejski flet oraz Don Giovanniego. Później powstały teatry „Bellevue” i „Elysium”, gdzie również bywały wystawiane spektakle operowe

Pierwsze wystawienia oper w Szczecinie były słabe wykonawczo. Nowa premiera Don Giovanniego Mozarta 9 lutego 1821 została skrytykowana w Stettiner Zeitung w ciętych wierszykach o „don Juanie, który nie umie grać i Donnie Elwirze, która nie umie śpiewać”. Jedynie wykonująca partię Donny Anny śpiewaczka Götte oraz tenor Friedrich Hambuch zostali pochwaleni. Johann Chistian Krampe (1774 – 1849), poprzednio reżyser i wicedyrektor teatru w Rewalu za czasów dyrekcji Augusta von Kotzebue, otworzył w Szczecinie sezon zimowy 12 września spektaklem Uprowadzenia z seraju Mozarta. Niska frekwencja i nieregularne gaże dla artystów spowodowały rezygnację m.in. tenora Friedricha Hambucha. Po odejściu najlepszego śpiewaka ze Szczecina również Krampe już 3 marca 1822 zakończył działalność w Szczecinie, zamknął sezon i wyjechał do swojego miasta rodzinnego, czyli Schwerin, gdzie kontynuował działalność dyrektora teatru. W Szczecinie pozostali artyści działali na własne ryzyko, śpiewając nie tyle w spektaklach operowych, ile w widowiskach z muzyką. Były to lekkie komedie muzyczne i wodewile, operowe przeboje i potpourri, czasem też ambitniejsze wystawienia fragmentów oper, np. Wesela Figara Mozarta i Wolnego strzelca Webera.

Wersje okrojone oper, wybory arii i ciekawsze fragmenty utworów operowych ze zredukowanym (czasem tylko do fortepianu) akompaniamentem można było usłyszeć w mieszczańskich salonach muzycznych, zwłaszcza w salonie szczecińskiej patrycjuszki, Sophie Auguste Tilebein.

Teatr Miejski

W październiku 1848 został uroczyście otwarty gmach Teatru Miejskiego projektu Carla Ferdinanda Langhansa. Stało się możliwe wprowadzenie regularnego zimowego sezonu teatralnego (latem spektakle odbywały się w teatrze letnim „Elysium”). Premierowym spektaklem okazała się znów ulubiona w Szczecinie opera Mozarta Don Giovanni, tym razem dodatkowo z uwerturą koncertową Egmont Beethovena. Zaczęto regularnie wystawiać pełnospektaklowe dzieła operowe – były to zarówno uznane opery Mozarta (Don Juan, Czarodziejski flet, Wesele Figara) i Webera (Wolny strzelec, Oberon), jak też nowo powstające oper Flotowa (Alessandro Stradella), Lortzinga (Car i cieśla; Indra; Ondyna), Meyerbeera (Hugenoci), Spohra (Jessonda), Marschnera (Wampir).

Szczecinianie poznali także szybko muzykę zdobywającego coraz większą sławę Richarda Wagnera. Bratanica kompozytora, Johanna Wagner, uznana śpiewaczka (mezzosopran) i wykonawczyni roli Elżbiety na prapremierze Tannhäusera w Dreźnie w 1845, przyjechała na początku lat 1850-tych do Szczecina, gdzie odnosiła sukcesy. Fragmenty z oper Wagnera (zwłaszcza chór pielgrzymów z Tannhäusera) wykonywano na początku roku 1853, w październiku tego roku na koncert wokalno-instrumentalny pod dyrekcją [[Karl Karla Kosmally’ego został otwarty uwerturą do Tannhäusera i zyskał bardzo pełne zachwytu recenzje prasowe. W następnych latach na deskach szczecińskiej sceny zaczęły się pojawiać coraz to nowsze oper Wagnera. W 1868 zaraz po monachijskiej prapremierze opery Śpiewacy norymberscy Wagnera, wykonano na koncercie w Szczecinie (pod dyrekcją Carla Adolfa Lorenza) uwerturę do tejże opery, co przyczyniło się do premierowego spektaklu pod dyrekcją Alberta Müllera 7 kwietnia 1860 w szczecińskim Teatrze Miejskim. W następnych latach popularność dzieł Wagnera nie słabła, wykonano m.in. Holendra tułacza (1878) i Walkirię (1884).

Zakres repertuaru w Teatrze Miejskim był bardzo szeroki – wykonywano opery Mozarta, Verdiego (Trubadur), Bizeta (Carmen), Otto Nicolaia (Wesołe kumoszki z Windsoru). Popularne były także wciąż liczniejsze dzieła operetkowe (Orfeusz w piekle Offenbacha).

Szczecińskie opery i operetki

Kompozytorzy działający w Szczecinie nie zostawili po sobie znaczącej spuścizny operowej. Nawet najwybitniejszy szczeciński kompozytor XIX wieku, Carl Loewe, ceniony za swoje pieśni na głos z fortepianem, nie osiągnął sukcesu w twórczości operowej. Skomponował wprawdzie 5 oper, lecz nie weszły one do repertuaru, a nawet nie wszystkie zostały wystawione. Są to:

  • Rudolf, der deutsche Herr – wielka opera, libretto: von Vocke (1825)
  • Malekadhel – wielka opera tragiczna, libretto: Caroline Pichler (1832)
  • Emmy – opera romantyczna, libretto F. Melzer i M. Hauser (1833)
  • Neckerei, opera komiczna, libretto Mülbach, 1833
  • Die drei Wünsche (Trzy życzenia), – opera komiczna według baśni orientalnej, wyd. jako op. 42 w 1834.


Tylko jedna z oper Loewego (Trzy życzenia) została wystawiona i wydana za jego życia. Została ona wystawiona w 1834 w Berlinie w obecności króla i dobrze przyjęta przez publiczność zarówno na prapremierze jak i na drugim przedstawieniu. Później jednak szybko zeszła z afisza.

Z pozostałych oper Loewego żadna nie została wystawiona za życia kompozytora. Ze swoich oper cenił Loewe Emmy i czynił do 1852 starania o jej wystawienie w Berlinie. Mimo pełnienia funkcji dyrektora muzycznego miasta, nie miał praktycznie szans na wystawienie swoich oper w Szczecinie, ponieważ podpisał zobowiązanie, że nie będzie podejmował współpracy ze sceną operową w rodzimym mieście. Fragmenty ze swoich oper wykonywał na koncertach, np. uwerturą do opery Rudolf dyrygował podczas koncercie w Stargardzie w 1832. W tym samym roku w szczecińskiej loży Pod Trzema Cyrklami wykonano estradową wersję opery Malekadhel z udziałem kompozytora jako śpiewaka w jednej z ról solowych.

Prócz pełnospektaklowych oper Carl Loewe napisał także w 1856 trzy sceny liryczno-dramatyczne na głos solowy i orkiestrę. Są to Braut von Messina Narzeczona z Messyny według Schillera, Die Keiserin (Cesarzowa) oraz Scholastika.

Również następca Loewego na stanowisku dyrektora muzycznego Szczecina, Carl Adolf Lorenz również był autorem dwóch oper: Harald i Theano (1893) oraz Irrungen wg powieści Theodora Fontany op. 40. Pozostały one jednak niewystawione, podobnie jak też dwie opery innego szczecińskiego kompozytora i dyrygenta, Ernsta Tschirscha (Fritjof i Der fliegende Holländer).

Prapremiery

W Szczecinie oprócz spektakli ze znanego melomanom repertuaru, odbywały się też prapremiery nowych utworów. Nie były to jednak dzieła znaczące i szybko popadały w zapomnienie. Warto przypomnieć jednak przynajmniej dwie operetki kompozytorów, którzy zdobyli w muzyce operetkowej pewne uznanie. Autor jednej z nich (Leon Jessel) był z urodzenia szczecinianinem, który sławę muzyczną zdobył w Berlinie.

  • Carl Michael Ziehrer: Operetka Ball bei Hof, 1911.
  • Leon Jessel: Operetka Mała studentka' (Die kleine Studentin), 1926.

Obie operetki miały światową prapremierę w szczecińskim Teatrze Miejskim.

Dyrygenci

W początkowym okresie działalności nowo otwartego Teatru Miejskiego kapelmistrzem został w latach 1849 – 1851 Ernst Tschirtsch; w tym czasie spektaklami operowymi dyrygował w Szczecinie także znany wówczas kompozytor i dyrygent August Conradi.

Po swoich studiach muzycznych zakończonych w 1884 w Berlinie, przez krótki czas dyrygentem w Szczecinie był pochodzący z Wiednia austriacki kompozytor czeskiego pochodzenia, Emil Nikolaus von Reznicek, później autor popularnej operetki Donna Diana.

Wśród dyrygentów w Szczecinie należy byli także przedstawiciele awangardy muzycznej, jak uczeń Arnolda Schönberga Heinrich Jalowetz (1882 – 1945, w 1938 wyjechał do Ameryki), który w Szczecinie działał w latach 1912 – 1916. Od lipca 1912 do stycznia 1913 dyrygentem w Szczecinie był młody kompozytor Arnold Webern, późniejszy twórca serializmu w muzyce. W latach 1916 – 1921 z rekomendacji Richarda Straussa kapelmistrzem i pierwszym dyrygentem Opery Szczecińskiej jako odrębnej instytucji był Clemens Krauss, prywatnie przyjaciel Richarda Straussa i wraz z nim współautor opery Capriccio. Krauss zainteresował się ekspresjonistyczną opera Franza Schrekera Poszukiwacz skarbów i sprowadził w tym celu Schrekera do Szczecina.


Opera po II wojnie światowej – scena na Potulickiej

Po roku 1945 światowej w zrujnowanym przez wojnę Szczecinie przez długi czas nie odbywały się spektakle operowe i operetkowe. Teatr Miejski, uszkodzony w czasie wojny, nie doczekał się odbudowy. W 1954 prezydent miasta, Piotr Zaremba podjął decyzję o jego rozbiórce.

W 1956 roku aktor i śpiewak Jacek Nieżychowski razem z ówczesnym wiceprzewodniczącym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Szczecinie, Roman Szechter|Romanem Szechterem]], najpierw zainicjował powołanie do życia Towarzystwa Miłośników Teatru Muzycznego, a w październiku tegoż roku doprowadził do utworzenia pierwszego zawodowego teatru muzycznego w powojennym Szczecinie – Operetki Szczecińskiej Towarzystwa Miłośników Teatru Muzycznego. Jacek Nieżychowski został jego pierwszym dyrektorem. 25 stycznia 1957 na premierowym pokazie w Domu Kultury Zjednoczenia Budownictwa Miejskiego przy ul. Bohaterów Warszawy publiczność szczecińska zobaczyła Krainę uśmiechu Lehára, z solistami Operetki Gliwickiej.

Działając wspólnie m.in. z Edmundem Waydą i Grażyną Brodzińską, Jacek Nieżychowski na potrzeby sceniczne otrzymał i zaadoptował dawną salę gimnastyczną komendy milicji przy ul. Potulickiej 1. 31 grudnia 1957 odbyła się premiera operetki Cnotliwa Zuzanna Gilberta. W roku 1958 Operetkę Szczecińską upaństwowiono – otrzymała wówczas nazwę Teatr Muzyczny w Szczecinie. Oprócz popularnych i znanych dzieł tzw. „żelaznego repertuaru” szczeciński Teatr Muzyczny przybliżał publiczności utwory mniej znane. Wystawiano też spektakle baletowe (Coppelia Leo Delibes’a w 1963). W roku 1967 wystawiono spektakl złożony z dwóch krótkich dzieł teatralno-muzycznych. Były nimi: bardzo rzadko wystawiana śpiewogra Karola Kurpińskiego Leśniczy z Kozienickiej Puszczy oraz singspiel Mozarta Dyrektor teatru.

Teatr Muzyczny w Szczecinie brał udział także w produkcjach telewizyjnych. 29 grudnia 1972 przy ul. Potulickiej 1 odbyła się premiera operetki Aniuta Jurija Milutina, która wkrótce z udziałem szczecińskich artystów zyskała adaptację telewizyjną, wyemitowaną w telewizji ogólnopolskiej.

Opera na Zamku w Szczecinie

W roku 1978 nastąpiło przeniesienie siedziby na odbudowany ze zniszczeń Zamek Książąt Pomorskich. Rozszerzono repertuar (dotychczas głównie operetkowy) na sztukę operową, musicale, a także przedstawienia dla dzieci. W 1987 roku szczeciński Teatr Muzyczny po raz kolejny przyjął nową nazwę - Opera i Operetka w Szczecinie. Od roku 2000 oficjalna nazwa brzmi: Opera na Zamku w Szczecinie.

Kolejnymi dyrektorami szczecińskiej sceny muzycznej byli: Jacek Nieżychowski (1956 – 1959) Mieczysław Krzyński (1959-1961), Edmund Wayda (1961-1968), Janusz Marzec (1968-1971), Tadeusz Bursztynowicz (1971-1985), Andrzej Kisielewski (1985-1987), Urszula Trawińska-Moroz (1987-1989), Jacek Kraszewski (1989-1992), Warcisław Kunc (1992-2004), Marek Sztark (2005-2007), od czerwca 2007 do 2012 ponownie Warcisław Kunc, Angelika Rabizo (2012-2013) i obecnie od 2013 r. Jacek Jekiel.

W latach 2010–2015 przeprowadzono przebudowę Opery na Zamku w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego. Koszt inwestycji wyniósł ponad 69 mln zł. Podczas remontu hala Opery została ustawiona przy ul. Energetyków, by nie przerywać sezonu przedstawień. Powrót do zamku miał miejsce – 20 listopada 2015 r.

Opera na Zamku jest jedynym teatrem operowym, który ma w repertuarze wszystkie opery Stanisława Moniuszki.

Bibliografia

  • Oper in Pommern, w: Werner Schwarz, Pommersche Musikgeschichte, Band 2, Lebensbilder von Musikern in und aus Pommern. Forschungen zur Pommerschen Geschichte, Reihe V, Band 28. Böhlau Verlag, Köln-Weimar-Wien 1994, s. 185 - 197.
  • 30 lat - Opera na Zamku. Album jubileuszowy. Szczecin 2008.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Wojciech Kral