Joachim Utech

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Joachim Utech
rzeźbiarz, rysownik
Data urodzenia 15 maja 1889
Miejsce urodzenia Białogard
Data śmierci 30 marca 1960
Miejsce śmierci Marburg
Narodowość niemiecka


Joachim Utech (1889-1960), związany z Pomorzem rzeźbiarz i rysownik.

Życiorys

Joachim Christoph Ludwig Utech urodził się 15 maja 1889 roku w Białogardzie, wywodził się z rodziny notowanych na Pomorzu od XVIII wieku mistrzów budowlanych i rzeźbiarzy – pradziadek Bogislav Friedrich Gotthilf (1782–1829), osiadły w 1814 roku w Białogardzie był rzeźbiarzem i miejskim mistrzem budowlanym, dziadek Gustav Wilhelm Gottlieb Christian (1821–1872) odebrał także wykształcenie budowlane i pracował jako mistrz murarski w rodzinnej firmie, tradycję kontynuował również ojciec Joachima – August Friedrich Carl Wilhelm Utech (1855–?).

Joachim Utech jako osiemnastolatek rozpoczął naukę artystycznego fachu w berlińskiej pracowni Georga Wrby. Przez krótki czas terminował jako wolontariusz w zakładzie sztukatorskim Brägera w Kołobrzegu.

Joachim Utech, Wiosna, 1932–1933, drewno orzechowe, 78 x 36,5 x 19,7, Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak
Joachim Utech, Głowa rybaka (Rybak), 1937, szary granit, 47,5 x 37 x 29, Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Jesienią 1907 roku rozpoczął studia w Wyższej Szkole Sztuk Pięknych Zachodu (Kunsthochschule des Westens) w wówczas podberlińskim Charlottenburgu, między innymi w pracowni Georga Kocha. Po odbyciu służby wojskowej w Gdańsku powrócił do Berlina, by w pracowni rzeźbiarza Waltera Hauschilda kontynuować studia, które ukończył egzaminem państwowym z rysunku w 1912 roku, a rok później również zdał egzamin z przedmiotów zawodowych.

Swe umiejętności doskonalił w Akademii Sztuk Pięknych w Lipsku, gdzie po zakończeniu I wojny światowej oraz powrocie z frontów wschodniego i włoskiego rozpoczął karierę artystyczną, prowadząc zajęcia w Wyższej Szkole dla Dziewcząt (Höhere Töchterschule).

W latach 1921–1925 mieszkał w Insterburgu w Prusach Wschodnich (dzisiaj Czerniachowsk w obwodzie kaliningradzkim w Rosji) i pracował jako nauczyciel rysunku w tamtejszym liceum. W tym czasie wystawiał wraz z Emilem Noldem, Ludwigiem Kirchnerem, Karlem Schmidtem-Rottluffem, Lyonelem Feiningerem. Uczestniczył między innymi w Wielkiej Berlińskiej Wystawie Sztuki w 1922 roku.
W 1925 roku powrócił do rodzinnego Białogardu. Tam prowadził zajęcia plastyczne w miejscowym gimnazjum, a w swoim sąsiadującym z domem atelier poświęcał się pracy twórczej. W 1930 roku przystąpił do działającego w Szczecinie stowarzyszenia artystycznego das neue pommern, w którego wystawach uczestniczył co roku. Swoje rzeźby zaprezentował także na ekspozycjach stowarzyszenia malarzy Der Norden, związanych z czasopismem „Kunst der Nation”, które propagowało ideę północnego ekspresjonizmu. W 1936 roku, podczas Biennale Weneckiego, dzieła Utecha spotkały się z dużym zainteresowaniem, którego wyrazem stał się zakup do zbiorów prywatnych Benita Mussoliniego. Włoski sukces zaowocował zaproszeniem artysty do udziału w Międzynarodowej Wystawie Sztuki i Techniki w Nowoczesnym Życiu, organizowanej w Paryżu w kolejnym roku. Jednocześnie z berlińskim krytykiem sztuki Hansem Zeeckiem zorganizował Wschodnioniemiecką Wystawę Sztuki w Koszalinie, w której uczestniczyli między innymi Karl Schmidt-Rottluff i Max Pechstein.
Joachim Utech zaczął otrzymywać zamówienia na rzeźby przeznaczone do przestrzeni publicznej – poza rodzinnym Białogardem (wśród nich Głowa Chrystusa oraz Krucyfiks dla Kościoła Najświętszej Marii Panny) także w Sławnie, Słupsku, Kołobrzegu i Lęborku. Jego prace nabywały tak znamienite kolekcje jak Nationalgalerie Berlin, Folkwang Museum Essen i Staatsgalerie Dessau. Wraz z zaostrzaniem się polityki kulturalnej nazistów, w 1937 roku prace plastyczne Utecha zostały usunięte z wystawy w Monachium. Także z ekspozycji w szczecińskim Stadtmuseum wycofano uprzednio zakupione do zbiorów dzieła; odmówiono mu udziału we wspomnianej wystawie paryskiej. Mimo licznych niepowodzeń wystawiał w czasie II wojny światowej (Hamburg, Amsterdam, Praga), a jego obecność na scenie artystycznej odnotowywała niemiecka prasa.

Joachim Utech, Grenadier pomorski II, 1940, szary granit, 44 x 44 x 37, Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

1 marca 1945 roku Utech wraz z rodziną opuścił Białogard i przeniósł się do Eyendorfu pod Lüneburgiem, a następnie osiadł w samym Lüneburgu. Tam otrzymał mieszkanie wraz z posadą nauczyciela w jednej ze szkół, w której piwnicy stworzył warsztat rzeźbiarski. W okresie powojennym regularnie prezentował swoje dzieła w galeriach Hamburga, Kolonii, Hanoweru. Głównie jednak uczestniczył w wystawach organizowanych przez stowarzyszenia artystyczne oraz instytucje państwowe zajmujące się sztuką wschodnioniemiecką (Darmstadt, Marburg, Wiesbaden, Düsseldorf). Po przejściu na emeryturę, w związku ze złym stanem zdrowia, przebywał w górskiej klinice w Daxweiler, a po zakończeniu leczenia wraz z żoną zamieszkał w domu dla wypędzonych z ojczyzny artystów i naukowców w Marburgu.
W 1957 roku Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie, na polecenie dyrektora gabinetu Ministerstwa Kultury i Sztuki, zwróciło artyście 86 jego rzeźb pozostawionych w 1945 roku w Białogardzie, a po wojnie przechowywanych w szczecińskim muzeum. Na rok przed śmiercią artysty, w ramach 6. Wschodnioniemieckich Dni Kultury w Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze otwarto wystawę monograficzną, na której pokazano 48 rzeźb z lat 1931–1959 (w tym 15 zwróconych artyście przez Polskę).

Zmarł 30 marca 1960 roku w Marburgu.

Twórczość

Bogaty ikonograficznie i różnorodny stylistycznie dorobek Utecha obejmuje około 900 rzeźb. Wpisujące się w nurt niemieckiego ekspresjonizmu, inspirowane zarówno dziełami kultur pozaeuropejskich, jak i tradycją antyczną i średniowieczną, dzieła należą do najbardziej interesujących zjawisk w plastyce pomorskiej pierwszej połowy XX wieku.
Podejmują częstokroć uniwersalne tematy związane z ludzką egzystencją – miłość, radość, ale również ból, smutek, cierpienie.

Artysta pracował w drewnie, glinie, terrakocie, gipsie, metalu; preferował jednak kamień. Ciosał marmur, diabaz, piaskowiec, wapień, a przede wszystkim dostępny powszechnie, przyniesiony przez lodowiec ze Skandynawii na Pomorze granit. „Mój ojciec – pisał Utech – przyniósł ze starej rodzinnej szafy narzędzia do ręcznej pracy w granicie, należące do dziadka, i milcząc przekazał mi je: oskard dwudziobowy, młotek kamieniarski, ciężki pobijak, dłuto do granitu […]. Teraz rzeczywiście trzymałem »broń« w rękach. Aby nie przegrać nadchodzącej ciężkiej walki, musiałem podchodzić do dzieł metodycznie. Poznawałem struktury i warstwy skalne. Uczyłem się, że trzeba być o wiele ostrożniejszym niż w wypadku piaskowca czy marmuru. Moje tworzenie w granicie stało się moim największym szczęściem”.[1]

Cenne uzupełnienie oeuvre rzeźbiarskiego artysty stanowią rysunki ujawniające jego wnikliwość w obserwacji portretowanych postaci, wrażliwość oraz zmysł studiowania natury, krajobrazów, zwierząt i roślin.

Obok bogatego liczebnie zespołu rysunków Utecha w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie znajduje się między innymi grupa rzeźb artysty o surowej uproszczonej formie, będących swoistymi pomorskimi portretami alegorycznymi, prezentującymi uniwersalne typy ludzkie. W 2010 roku Muzeum Narodowe w Szczecinie zakupiło do swych zbiorów pochodzący z wczesnego okresu twórczości artysty relief Wiosna, niegdyś znajdujący się w kolekcji Stadtmuseum Stettin.

Przypisy

  1. Joachim Utech (1889–1960). Retrospektive zum 100. Geburtstag, Hrsg. Rainer Springhorn, Ausst.-Kat. Lippisches Landesmuseum Detmold, Stiftung Pommern Kiel, Künstlergilde Eßlingen, Detmold 1989, s. 9, Krystyna Rypniewska, Pomorskie dziedzictwo. Geneza i rozwój drogi artystycznej / Pommersches Erbe. Entstehung und Entwicklung eines künstlerischen Weges, w: Joachim Utech (1889–1960). Rzeźbiarz i jego dzieła / Der Bildhauer und seine Werke, oprac. Krystyna Rypniewska, Ewa Gwiazdowska, kat. wyst. Muzeum Okręgowe w Koszalinie, Koszalin 1999, s. 16.


Bibliografia

  • Das Werk des Bildhauers Joachim Utech und seines Urgroßvaters Bogislav Utech, Ausst.-Kat. Städtisches Museum Kolberg, Kolberg 1939.
  • Hanns Theodor Flemming, Der Granitbildhauer Utech, w: „Baltische Studien”, NF, Bd. 44: 1957, s. 142–152.
  • Franz Linde, Der siebzigjährige Utech, „Pommersches Heimatbuch”, 1960, s. 96–97.
  • Joachim Utech (1889–1960). Retrospektive zum 100. Geburtstag, Hrsg. Rainer Springhorn, Ausst.-Kat. Lippisches Landesmuseum Detmold, Stiftung Pommern Kiel, Künstlergilde Eßlingen, Detmold 1989.
  • Joachim Utech (1889–1960). Rzeźbiarz i jego dzieła / Der Bildhauer und seine Werke, oprac. Krystyna Rypniewska, Ewa Gwiazdowska, kat. wyst. Muzeum Okręgowe w Koszalinie, Koszalin 1999.
  • Krystyna Rypniewska, Twórczość pomorskiego rzeźbiarza Joachima Utecha, w: Koszalin i ziemia koszalińska. Historia i kultura. Materiały z I Konferencji Naukowej, red. Wojciech Łysiak, Muzeum w Koszalinie, Koszalin 2003, s. 117–127.
  • Dariusz Kacprzak, Joachim Utech: Wiosna / Der Frühling, Głowa rybaka / Kopf eines Fischers, Grenadier pomorski I I/ Pommerscher Grenadier II, w: Figura. Sztuka 1. połowy XX wieku ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie / Figur. Kunst der 1. Hälfte des 20. Jahrhunderts aus dem Bestand des Nationalmuseums Stettin, red. S. P. Kubiak, V. Probst, kat. wyst. Ernst Barlach Stiftung, Güstrow, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Szczecin 2012, s. 180–184.
  • Biographisches Lexikon für Pommern, Hrsg. Dirk Alvermann, Nils Jörn, Köln-Weimar-Wien 2013, Bd. 1, s. 249–256, seria: Veröffentlichungen der Historischen Kommission für Pommern, Reihe V: Forschungen zur pommerschen Geschichte, Bd. 48.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Dariusz Kacprzak