Johann Georg Ebeling

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Johann Georg Ebeling
kompozytor, twórca pieśni kościelnych
Data urodzenia 8 lipca 1637
Miejsce urodzenia Lüneburg
Data śmierci 4 grudnia 1676
Miejsce śmierci Szczecin
Miejsce spoczynku Szczecin, kościół mariacki
Narodowość niemiecka

Johann Georg Ebeling (1637–1676) – kompozytor, jeden z najwybitniejszych twórców niemieckich pieśni luterańskich, do dziś śpiewanych w kościołach.

Życiorys

Urodził się 8 lipca 1637 roku w Lüneburgu jako syn drukarza, Georga Ebelinga i Anny z domu Lüdeckens. Ochrzczony w kościele św. Mikołaja w Lüneburgu 11 lipca 1637 roku. Wykształcenie zdobył w swoim rodzinnym mieście, gdzie uczęszczał do Gymnasium Johanneum i był śpiewakiem w szkolnym chórze. Przez trzynaście lat uczęszczał w Lüneburgu do szkoły, przy której później śpiewakiem w chórze został piętnastoletni Johann Sebastian Bach. Na muzyczną edukację Ebelinga wpłynęli w Lüneburgu w znaczącym stopniu co najmniej dwaj muzycy. Byli to: powołany w 1655 roku na stanowisko kantora kościoła św. Michała, Friedrich Emanuel Praetorius (16231695), posiadający ogromną bibliotekę muzyczną z imponującymi zbiorami oraz Christian Flor (16261697), kompozytor i organista kościoła św. Lamberta, autor nowatorskiego oratorium pasyjnego. O szczegółach edukacji muzycznej Ebelinga brak dokładnych danych, ale zapewne pobierał też lekcje (np. gry instrumentalnej) u innych muzyków. Z zapisów partii instrumentalnych w utworach Ebelinga wynika, że kompozytor prawdopodobnie był utalentowanym skrzypkiem.

W 1658 roku wstąpił na Uniwersytet w Helmstedt (Academia Julia). Uczelnia ta była bardzo ceniona, zwłaszcza dzięki wysokiemu poziomowi wykładanej tam teologii. Na wydziale teologicznym prowadzono uczone debaty, pełne erudycji, ale też otwartości. Ten kierunek wybrał też dla swoich studiów Ebeling. Dzięki wsparciu księcia Christiana Ludwiga von Braunschweig mógł zgłębiać także wiedzę muzyczną w hamburskim Collegium Musicum. Jego nauczycielami byli m.in. Matthias Weckmann (ok. 16161664), kompozytor, uczeń Heinricha Schütza oraz pastor Johann Rist, kaznodzieja i poeta religijny, autor tekstów znanych luterańskich pieśni kościelnych.

W roku 1660 Ebeling został powołany na stanowisko muzyka w Hamburgu, a w 1662 roku po śmierci kantora i dyrektora muzycznego kolegium szkolnego Am grauen Kloster Johanna Crügera przejął funkcję kantora przy berlińskim kościele św. Mikołaja. Możliwe, że wyjazd do Berlina ocalił Ebelingowi życie, gdyż już w 1663 roku w Hamburgu wybuchła epidemia, która pochłonęła wiele ofiar (m.in. zmarł wtedy wybitny hamburski organista i kompozytor, Heinrich Scheidemann).

Jako nowy kantor kościoła św. Mikołaja w Berlinie zaprzyjaźnił się tam z Paulem Gerhardtem, zwanym „księciem poetów religijnych”. Zawarł też swój pierwszy związek małżeński z Marią Kathariną Bolmeyer, z którą miał dwóch synów i córkę.

Ebeling był kompozytorem, który osobiście znał dwóch najsławniejszych w historii niemieckiego kościoła luterańskiego poetów religijnych – Johanna Rista i Paula Gerhardta, co wpłynęło na wybór jego późniejszej drogi twórczej. Poeci tacy byli określani mianem Kirchenliederdichter, byli zazwyczaj duchownymi i kaznodziejami i cieszyli się wielkim szacunkiem wśród wiernych. Ich pieśni otrzymywały oprawę muzyczną i były śpiewane podczas liturgii, ale też wstawiane przez kompozytorów do kantat lub oratoriów. Melodie szczególnie popularnych pieśni kościelnych wykorzystywane też były jako tematy utworów instrumentalnych. Tę wielką popularność i kulturową wagę pieśni kościelnych widać choćby w dziełach Johanna Sebastiana Bacha, który wykorzystuje je i przetwarza w instrumentalnych przygrywkach chorałowych, wariacjach lub fugach, ale też wstawia całe ich zwrotki do swoich kantat. Oczywiście te bardzo popularne i rozpoznawalne pieśni były dziełami muzycznymi i oprócz autorów tekstu posiadały także autorów muzyki, kompozytorów, którzy czasem specjalizowali się w takiej właśnie twórczości. Choć pozostawali oni zwykle nieco w cieniu autorów tekstu pieśni, zdobywali też duży rozgłos. Do takich kompozytorów należał właśnie Johann Georg Ebeling, uznawany czasem za najsławniejszego po Johannie Crügerze kompozytora piszącego do tekstów Gerhardta. W 1668 roku Ebeling otrzymał propozycję przejęcia kantoratu w Szczecinie. Propozycja ta wyszła od kanclerza Pomorza Szwedzkiego, Heinricha Coelestina von Sternbacha. W tym czasie szczecińskie Pedagogium zostało (w 1667 roku) przekształcone w królewskie Gymnasium Carolinum (nowa nazwa nadana została na cześć króla szwedzkiego Karola XI). Ebeling zgodził się i przyjął stanowisko dyrektora muzycznego i kantora oraz profesora greki i poetyki w szkole.

Po śmierci (zmarłej już w Szczecinie) pierwszej swojej żony, Marii Kathariny, w 1673 roku poślubił Sophie Elisabeth Pahl, która zmarła w 1675 roku po urodzeniu córki. Trzecią żoną Ebelinga była Sophie Kuetz, córka szczecińskiego kantora Joachima Kuetza, wnuczka proboszcza kościoła św. Mikołaja w Szczecinie Ludwiga Jacobiego (zm. 1669). To małżeństwo skończyło się również tragicznie po zaledwie pół roku – w grudniu 1676 roku oboje małżonkowie zarazili się febrą. Żona Ebelinga zmarła od ataku gorączki 2 grudnia 1676 roku, a jej mąż zakończył życie dwa dni później. Oboje zostali pochowani w szczecińskim kościele mariackim.

Twórczość

Ebeling był przede wszystkim autorem wielu pieśni ewangelickich – szczególnie cenione były jego utwory do poetyckich tekstów Paula Gerhardta. Komponował również kantaty, utwory instrumentalne i okolicznościowe. Nie wszystkie jego kompozycje się zachowały, spośród tych o których przynajmniej informacje historyczne, należy wymienić następujące utwory:

Pauli Gerhardi Geistliche Andachten... Alten Stettin, ok. 1669.
  • zaginiony koncert, wydany w Berlinie w 1622
  • "Ach, befeuchtet nicht die Wangen" (1664)– pięciogłosowa pieśń pogrzebowa
  • "Ein Tag in deinen Vorhöfen" (1666)– pięciogłosowa pieśń pogrzebowa, napisana do tekstu psalmu 84, poświęcona pamięci Anny Marii von Löben
  • "Pauli Gerhardi geistliche Andachten bestehend in hundert und zwanzig Liedern …" (1666)
  • "Der Herr erhöre dich in der Not" – kantata na pięć głosów i pięć instrumentów muzycznych (powstała po 1668)
  • "Vivat Rex Carolus" – kantata uroczysta na przyjazd króla Szwecji Karola XI do Szczecina, prawdopodobnie zaginiona

W roku 1675 Ebeling zdecydował się wydać dzieło literackie, a konkretnie książkę poświęconą historii muzyki. Nosi ona tytuł "Archaiologia Orphicae / id est Antiquitates musicae". Zadedykował ją dwóm kantorom – Joachimowi Gerstenbüttelowi z Hamburga oraz Samuelowi Franckowi z Lubeki. Jedyny zachowany egzemplarz dzieła znajduje się w bibliotece Uniwersytetu w Greifswaldzie.

Zbiór "Pauli Gerhardi geistliche Andachten..." stanowi dzieło życia Ebelinga. Jest to 120 pieśni napisanych do tekstów Paula Gerhardta, z których 112 posiada oryginalną muzykę skomponowaną, lub przynajmniej opracowaną przez Ebelinga. Niektóre melodie znane jako utwory Ebelinga posiadają swoje pierwowzory, albo ich struktura wskazuje na możliwość ich istnienia (np. melodia pieśni "Słońce złociste" wypływa z tradycji wczesnobarokowej canzonetty).

Pierwsze wydanie ukazało się we Frankfurcie nad Odrą i w Berlinie na przełomie roku 1666 i 1667, w dziesięciu zeszytach po 12 pieśni opracowanych na cztery głosy. Załącznikiem do pieśni był zeszyt z dwoma koncertującymi partiami skrzypiec (co może potwierdzać tezę, że Ebeling był skrzypkiem). Następne wydania ukazały się w Szczecinie w latach 1669, 1670 1671, 1672 (z nową stroną tytułową), w Norymberdze (1883).

Ostatnie pełne wydanie wszystkich stu pieśni ukazało się w Augsburgu w 1708 roku, co świadczy o ogromnej popularności pieśni Ebelinga przez ponad 40 lat od wydania zbioru. Popularność ta później ograniczyła się do grupy najbardziej znanych pieśni. Były one chętnie włączane do wydań protestanckich śpiewników, a także opracowywane przez innych kompozytorów. W 1934 roku Konrad Ameln wydał w Kassel 12 pieśni wybranych z całego zbioru. Do czasów dzisiejszych popularność zachowało kilka pieśni Ebelinga, z których trzy (wszystkie do tekstów Paula Gerhardta, opatrzone melodią przez Ebelinga w 1666) figurują również w obecnym polskim śpiewniku ewangelickim. Są to:

  • "Die güldene Sonne voll Freud und Wonne", ("Słońce złociste...")
  • "Du meine Seele, singe, ("Zaśpiewaj, duszo moja")
  • "Warum sollt ich mich denn grämen ("Dokąd mam się w troskach męczyć")

Bibliografia

  • Kaczorowska, Joanna. Johann Georg Ebeling. W: Kompozytorzy szczecińscy. Red. Eugeniusz Kus, Mikołaj Szczęsny i Edward Włodarczyk. T. 1. Szczecin 2003, s. 101–108.
  • Moser, Hans Joachim. Johann Georg Ebeling zum 300. Geburstag. "Musik in Pommern". 1937, s. 95–101.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Wojciech Kral