Kafle piecowe z latryny przy kamienicy Loitzów

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kafle piecowe
Kafle piecowe
Kafel gzymsowy. Fot. G. Solecki
Lokalizacja Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie
Data powstania 2. poł XVI wieku
Materiał ceramika


Kafle piecowe z latryny przy kamienicy Loitzów - zabytki archeologiczne z badań Pracowni Archeologicznej PP PKZ w Szczecinie pod kierunkiem dr E. Cnotliwego, zdeponowane w WUOZ w Szczecinie.

Historia zabytku

W trakcie prac budowlanych w 1983 roku odkryto renesansowo-barokową latrynę przylegającą do kamienicy Loitzów. Mimo że wyeksplorowano zaledwie 1/3 jej zawartości pozyskano sporą kolekcję zabytków, a wśród nich interesujący zespół kolorowych renesansowych kafli.

Loitzowie to jedna z najznamienitszych mieszczańskich rodzin szczecińskich. Weszła ona w posiadanie kamienicy przy Kurkowej 1 (obecnie siedziba Liceum Sztuk Plastycznych) drogą spadku i w roku 1547 rozbudowała ją na miarę założenia pałacowego. Wówczas to najprawdopodobniej wybudowano latrynę.

W jej wypełnisku natrafiono na 25 fragmentów kafli. Reprezentują one dwa z trzech rozróżnionych rodzajów kafli: formowane na kole garncarskim - kafle miskowe (1 fragm.) oraz wytwarzane przy pomocy matryc – kafle płytowe (wypełniające i gzymsowe).

Kafel miskowy charakteryzuje się wydłużonym korpusem, okrągłym dnem, otworem w kształcie zbliżonym do kwadratu z krawędzią uformowaną w okap zachylony do wnętrza. Ponieważ nie zachował się w całości, można jedynie w przybliżeniu podać jego wymiary: wysokość 7,5 cm, średnica dna ca 8 cm (kafle tego typu osadza się otworami na zewnątrz), otwór kwadratowy 12 x 12 cm. Wykonany został z gliny żelazistej techniką toczenia i wypalony w atmosferze redukcyjnej. Nie posiada polewy.

Kafle naczyniowe licznie występują na wielu stanowiskach na Pomorzu, gdzie pojawiają się w XIV wieku i są w użyciu przez XV i XVI wiek, a w wielu częściach Europy formy polewane kafli trwają (szczególnie w budownictwie wiejskim) do początku XX wieku.

Kafel miskowy z latryny przy kamienicy Loitzów najprawdopodobniej wiązać można z okresem sprzed 1547 roku, czyli przed okresem jej rozbudowy siedziby na miarę założenia pałacowego. Na skutek tej przebudowy uległa niewątpliwie zmianie nie tylko bryła budynku, ale może przede wszystkim wystrój wnętrz, którego istotnym elementem był piec.

Opis

Fragmenty kafli płytowych. Fot. G. Solecki

Dalszym elementem rozwoju pieca było zastosowanie kafli płytowych. Powstały one przez stopniowe skracanie korpusu poprzedniej formy kafla, co doprowadziło do otrzymania kilkucentymetrowej listwy (tylca), którą mocowano w ścianie pieca. Dno tych kafli pozostawało otwarte, natomiast dawny otwór zostaje zamknięty płytą. Zmiana formy pojedynczego kafla pociągnęła za sobą pewne zmiany pieca jako całości. Wiele spostrzeżeń dotyczących pieca, jego programu ikonograficznego i formy wskazuje, że była to zredukowana, ale twórczo wzbogacona namiastka rzeźby architektonicznej. Przemawia za tym kształt pieca odtwarzający architektoniczną wieżę, zwieńczoną „corona muralis”, gzymsem i nadstawkami. Kafle płytowe stwarzały oprócz walorów technicznych (większa powierzchnia ogrzewania) również nowe możliwości zdobnicze. Analiza tych dekoracji jest podstawą do bardziej precyzyjnego datowania większych zbiorów jak i poszczególnych okazów. Konwencja formalna wyobrażeń na kaflach ulegała częstym zmianom. Biorąc pod uwagę konieczność remontowania i przebudów pieców (średnio co 20-30 lat) można stwierdzić, że kafle staja się „czułą” chronologicznie kategorią zabytków znajdowanych na stanowiskach późnośredniowiecznych i nowożytnych. W stylistyce i wyrazie graficznym kafli zawierały się elementy znane z malarstwa i nierozerwalnie związanego z nim snycerstwa. Przyjmuje się, że omawiane tu wytwory wykonane były w formach z gliny, drewna lub kamienia (w tym też zapewne widać przyczynę posiłkowania się elementami warsztatowymi charakterystycznymi dla snycerki). W wyobrażeniach ikonograficznych dominowały motywy figuralne, mitologiczne, zoomorficzne bądź roślinne. Najstarszy nurt reprezentują przedstawienia o tematyce religijnej i biblijnej. W okresie renesansu elementem konwencji kafla stała się stylizacja architektoniczna oparta o statyczne, pełnoplastyczne zamknięcie wyobrażeń figuralnych łukiem arkady. Jest to wyraźny przejaw nurtu italianizującego. Do tego nurtu należy większość kafli znalezionych w latrynie przy Domu Loitzów.

Kafel płytowy. Fot. G. Solecki

Pierwszy z nich, który udało się hipotetycznie zrekonstruować, ma formę prostokąta o bokach 24 x 23 cm. W części centralnej znajduje się popiersie mężczyzny o rozdwojonej, zaczesanej na boki brodzie, ubranego w granatową tunikę ze złoceniami nawiązującą do strojów rzymskich. Wizerunek umieszczono na żółtym tle, w głębokiej owalnej wnęce, której brzegi podkreślono wypukły wałkiem. W narożnikach kafla na niebieskim tle umieszczono perełkowate guzki tworzące stylizowane kwiaty. Brzeg kafla jest zgrubiały, wyraźnie wyodrębniony tektonicznie i przez powleczenie go zieloną polewą.

Większość kafli z latryny niestety jest bardzo źle zachowana. Porozbijane na kawałki nie składają się w całość i nie pozwalają nawet w przybliżeniu zrekonstruować. Wydaje się, że 3 fragmenty z wyobrażeniami męskich twarzy o kształcie chyba kół wozu (rydwanu?) – wszystkie na żółtym tle – pochodzą z jednego kafla. Twarze przedstawiają dwóch brodatych mężczyzn. Jeden z nich ubrany jest w hełm przypominający renesansowy, do którego umocowano skrzydełka. Prawdopodobnie jest to motyw mitologiczny przedstawiający Hermesa posłańca bogów, którego przedstawiano zazwyczaj właśnie ze skrzydełkami. Na kilku innych fragmentach kafli odczytujemy stylizację architektoniczną. Są to przede wszystkim łuki arkad bogato zdobione ornamentacją geometryczna i roślinną (stylizowane kwiaty i liście) wsparte na wysmukłych kolumnach o plastycznie potraktowanych głowicach i bazach. Ornamentacja plastyczna wykonana jest w postaci głębokiego reliefu, zakomponowanego na całej powierzchni płyty kafla. Wszystkie opisane kafle pokryte są wielobarwną polewą. Kolory układają się mniej więcej tak samo na wszystkich fragmentach: wyeksponowany, pogrubiony brzeg jest zawsze zielony, łuki arkad granatowe i niebieskie, stylizowane kwiaty i liście żółte i bladoniebieskie, kolumny brązowo-żółto-zielone. Wyobrażenie figuralne występują na jaskrawo żółtym tle.

Oprócz opisanych kafli płytowych znaleziono też jeden będący elementem gzymsowym. Jego cechy stylistyczne i kolorystyka wskazują, że należy on do tego samego nurtu, co kafle opisane wcześniej. Można by nawet zaryzykować stwierdzenie o pochodzeniu wszystkich tych kafli z jednego pieca. Kafel gzymsowy pokrywa również ornament reliefowy. Centralną część motywu stanowi medalion, w którym na niebieskim tle umieszczono popiersie brodatego mężczyzny z wieńcem laurowym na głowie. Po obu stronach medalionu znajdują się woluty ze stylizowanymi liśćmi akantu w układzie antytetycznym (tu tło żółte). Załamanie gzymsu ozdobiono ornamentem geometrycznym (czy może rybiej łuski?). Ta część ma zieloną polewę.

Analogie do omawianych kafli znajdujemy wśród kafli renesansowych. Sposobem zakomponowania płaszczyzny płyty czołowej nasze kafle nawiązują do kafli z Bawarii, miast nadbałtyckich oraz Frankfurtu nad Odrą. Biorąc pod uwagę dane historyczne i datację analogii, kolorowe kafle z latryny Domu Loitzów należy uznać za typowo renesansowe i datować na 2. poł XVI wieku. Można łączyć te znaleziska z przebudową kamienicy w 1547 roku, zmieniającą całkowicie jej charakter na miarę założenia pałacowego. Wiązało się to również ze zmianą wystroju wnętrz, gdzie piec pełnił funkcję nie tylko grzewczą, lecz również estetyczną.

Z omawianej latryny pochodzi również kilka fragmentów kafli o jednobarwnych polewach – żółtej i zielonej. Wszystkie zdobione są stylizowanymi motywami roślinnymi. Szczególnie charakterystyczny jest kafel półokrągły z ornamentem bławatków. Motyw bławatka dość powszechnie występuje na kaflach renesansowych. Znam go z kafli z Frankfurtu, Kołobrzegu, Rygi czy szczecińskiego zamku. Kolorystyka i bogactwo zdobienia renesansowych kafli zależne było od charakteru pomieszczenia, w którym znajdował się piec.

Bibliografia

  • Dąbrowska Maria, Kafle i piece kaflowe w Polsce do końca XVIII wieku. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź, 1987.
  • Majewski Marcin, Renesansowe kafle zachodniopomorskie. Studium z historii ogrzewania wnętrz mieszkalnych. Stargard-Szczecin 2015.
  • Słowiński Sławomir, Uciechowska-Gawron Anna, Szczecin - Dom Loitzów. Dokumentacja z badań archeologicznych przeprowadzonych w przyległej latrynie. Szczecin 1988, s. 45-51.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Anna Uciechowska-Gawron