Kaplica i kościół św. Jerzego (Goleniów)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. 227 z dnia 5 października 2005[1]
Relikt kościoła św. Jerzego w Goleniowie
Relikt kościoła św. Jerzego w Goleniowie
[ Zobacz Relikt kościoła św. Jerzego w Goleniowie na mapie.]

Kaplica i kościół św. Jerzego – nieistniejące obecnie średniowieczne świątynie goleniowskie.

Kościół św. Jerzego - obecnie zachowany jedynie w partii fundamentów - powstał poza obrębem murów miejskich, w miejscu gdzie, przed lokacją Goleniowa, istniała słowiańska osada, później przekształcona w przedmieście Wyk (południowa część miasta). Usytuowany został po wschodniej stronie traktu do Szczecina (obecna ul. Szczecińska). Parcela wokół kościoła od średniowiecza była miejscem pochówków, obecnie teren dawnego cmentarza zajmuje park z głazem upamiętniającym pochowanych tutaj mieszkańców Goleniowa.

Park utworzony w miejscu dawnego cmentarza

Badający region przed 1945 rokiem historycy niemieccy określili świątynię pw. św. Jerzego jako kaplicę szpitalną. Kaplice te w średniowieczu zwyczajowo były sytuowane poza murami miast. Do czasów przyjęcia reformacji (1534 rok) świątynia miała też pełnić funkcję kościoła parafialnego dla słowiańskich mieszkańców wiku. Prawdopodobnie została zniszczona w wielkim pożarze miasta w 1686 roku. W latach 1722-1725 na jej miejscu, wybudowano świątynię w konstrukcji ryglowej. Nowy kościół był filią fary miejskiej pw. św. Katarzyny i pozostawał pod patronatem magistratu Goleniowa. W 1806 roku, po zajęciu Pomorza przez wojska napoleońskie, kościół zmieniono na magazyn, a następnie lazaret. Zniszczony i ogołocony przez Francuzów kościół wyremontowano w 1825 roku, oddając go do użytkowania wiernym w roku następnym. W 1865 roku do kościoła dobudowano zakrystię w konstrukcji ryglowej. Według inwentaryzacji przeprowadzonej w 1910 roku przez Hugo Lemckego, we wnętrzu znajdował się model fregaty z 1866 roku, mosiężny dwunastoramienny świecznik wiszący z XVIII w., a także mosiężne lichtarze ołtarzowe z k. XVII w. Ryglowy kościół w 1945 r. został spalony i rozebrany, a teren cmentarza przykościelnego, splantowany i zamieniony w park. W roku 2004, w ramach polsko-niemieckiego projektu „Historie w kamieniach zapisane”, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej, odkryto fundamenty istniejących tutaj dwóch kościołów św. Jerzego.

Z pierwszej świątyni przetrwały fundamenty z dużych głazów granitu (spojonych zaprawą wapienno-glinianą), a także fragmenty ceglanego muru z cokołem z profilowanych i glazurowanych cegieł. Dokumentują one średniowieczną budowlę, założoną na planie ośmioboku o wydłużonej osi wschód-zachód i wymiarach 12,80 x 17 m.

Goleniów widok na mapie Lubinusa, 1617 r.

Rysunek rzutu odpowiada sylwecie kaplicy znanej z widoku Goleniowa, umieszczonego na winiecie Mapy Lubinusa (1610-1617). Widoczna na nim budowla przekryta jest kopułowym dachem zwieńczonym smukłą latarnią. Elewacje podzielone są małymi oknami, rozmieszczonymi w dwóch poziomach. Kazimiera Kalita-Skwirzyńska wnioskuje, że wnętrze mogło być dwukondygnacyjne, złożone z obejścia i nawy centralnej, na wzór gotyckich kaplic zachowanych w Koszalinie, Darłowie i Słupsku. Według badaczki kaplica goleniowska powstała najprawdopodobniej w XV w., być może w miejscu wcześniejszej, drewnianej świątyni słowiańskich mieszkańców przedmieścia Wyk.

Relikty średniowieczne znajdują się w obrębie murów obwodowych kościoła nowożytnego z l. 1722-1725. Zostały one wzniesione z cegły ceramicznej; zachowanych jest 6-7 warstw cegieł o zróżnicowanych wymiarach i wiązaniu. Tworzą one zarys budowli salowej, prostokątnej z trójbocznym zamknięciem części wschodniej, o wym. 12,80 x 21 m. W południowo-wschodniej ścianie zachowane są dwa ceglane stopnie schodów, prowadzących do przyległej zakrystii (z której pozostała ceglana posadzka i fragmenty murów). Wejście główne znajdowało się w ścianie zachodniej (zachowane ościeża uskokowe). Od strony wewnętrznej murów widoczne są ślady mocowań drewnianej empory organowej.

Fotografie sprzed 1945 roku dokumentują wygląd bryły XVIII-wiecznego kościoła św. Jerzego. Była ona wymurowana w konstrukcji szkieletowej drewnianej z ceglanym wypełnieniem pól międzyryglowych, elewacje nie były otynkowane. Niewielka, salowa, bezwieżowa bryła, od zachodu zamknięta była trójkątnym szczytem, zwieńczonym niewielką sygnaturką. Reprezentowała typ świątyni charakterystycznej dla wiejskich terenów Pomorza Zachodniego.

Po odkryciu i zbadaniu przez szczecińskich archeologów historycznych pozostałości opracowany został projekt ich zabezpieczenia i eksponowania. Obecnie obiekt jest udostępniony do zwiedzania.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml

Bibliografia

  • Aberbuch, E. Goleniów – wczoraj, dziś, jutro. Goleniów 2006.
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Oprac. K. Kalita-Skwirzyńska 2004, archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie.
  • Lemcke, H. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin. H. IX, Kreis Naugard. Stettin 1910, s. 191.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kamila Wójcik