Kasetka ze Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wczesnośredniowieczna kasetka ze Szczecina
Wczesnośredniowieczna kasetka ze Szczecina
fot. S. Słowiński
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Materiał drewno
Wymiary {{{wymiary}}}

Wczesnośredniowieczna intarsjowana kasetka ze Szczecina – zabytek archeologiczny z badań Pracowni Archeologicznej Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie, zdeponowany w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Historia i opis zabytku

Podczas badań archeologicznych prowadzonych pod kierunkiem dr. Eugeniusza Cnotliwego, w obrębie wykopu nr VI na kwartale 5 szczecińskiego Podzamcza, znaleziono między innymi, wyjątkowy zabytek.

Jest to fragment drewnianej ścianki szkatułki-kasetki, zdobiony w wyjątkowy sposób. Całość wykonano z trzech gatunków drewna: buku, dębu i cisu (określenia gatunkowe dokonała mgr Izabela Bobik). W bukowej deseczce o wymiarach: 33,8 na 13,9 i 1,2 cm, wycięto gniazda o głębokości 0,3-0,4 cm, w których osadzono, za pomocą kleju, elementy ornamentacji. Zdobienie stanowią trzy pasma intarsji, z których każde ograniczone było ramkami powstałymi z zachowania bukowej podkładki do jej pełnej grubości, różniące się zastosowanym w nim ornamentem.

Pasmo centralne (o wymiarach 23,3 na 2,4-2,5 na 0,3-0,4 cm) wypełnia motyw przypominający sposób układania parkietu w tzw. „jodełkę”, ułożony z 12 kwadratowych płycin (zachowanych jest 10), wypełnionych wąskimi listewkami, na przemian z ciemnego dębu i jasnego cisu). Płyciny umieszczono w ten sposób, ze dotykają one narożnikami wyznaczonego pola. Powstałe w ten sposób trójkątne powierzchnię pomiędzy płycinami a ramkami także wypełniono ciemnymi i jasnymi listewkami, umieszczonymi jednak prostopadle w stosunku do tych w płycinach.

Kasetka (widok i przekroje), rys. I. Bobik

Pasmo centralne otacza ze wszystkich stron kolejne, o zbliżonej szerokości, składające się z dwóch rzędów jakby kłosów zboża, wyciętych z jasnego cisu, w wycięcia wąsów owych kłosów wchodzą precyzyjnie dopasowane odnogi z ciemnego dębu. Zadziwia precyzja wykonania. Długość „kłosów” to 2,9 cm, a szerokość poszczególnych „wąsów” to zaledwie 0,1 cm.

Najbardziej zewnętrzne pasmo zdobień stanowi szereg kolejnych (pierwotnie 34) płycin, z naprzemiennie umieszczonymi motywami: szachownicy o 25 polach (w narożnikach zawsze pola jaśniejsze) i czterolistnej rozety z jasnego drewna, precyzyjnie wkomponowanej w soczewkowate otworki wycięte w płycinie z ciemniejszej dębiny. Także to pasmo ma szerokości około 2,3-2,4 cm. Po stronie wewnętrznej widoczne są kolce żelaznych gwoździków i miedzianego drutu, prawdopodobnie niegdyś przytwierdzające do drewna materiałową wyściółkę.

Szkatułka prawdopodobnie była bardzo długo użytkowana, bowiem widoczne są ślady napraw w postaci żelaznych klamr spinających spękaną ściankę, gwoździków bądź nitów, żelaznych i brązowych, zwłaszcza w partiach przykrawędnych, czy wreszcie ozdobnej płytki z poroża. Owa okładzina, o wymiarach 5,8 na 2,4 na 0,3 cm, jest fragmentem większej, uszkodzonej całości, którą wtórnie użyto w celu wzmocnienia narożnika szkatułki. Powierzchnia płytki jest zdobiona kombinacją „oczek” oraz przykrawędnymi żłobkami widocznymi tylko przy dwóch jej bokach (być może są to oryginalne krawędzie pierwotnego wyrobu). Dodatkowo, na samej krawędzi, słabo czytelny jest jeszcze jeden motyw ornamentacji, w postaci koła wypełnionego żłobkami. Płytkę umocowano do ścianki szkatułki za pomocą sześciu nitów-gwoździków wykonanych z brązu.

Zabytek został odnaleziony w warstwie XXXI, w południowej partii wykopu, na sporym podwórku pomiędzy budynkami zrębowymi oznaczonymi numerami 33 i 55. Warstwa ta (wraz z poprzedzającą ją warstwą XXXII) narosła w końcu XII wieku, przedziale czasowym 1189-1200, a więc tuż po najeździe duńskim, w trakcie którego Szczecin doświadczył poważnych zniszczeń, czytelnych w materiałach archeologicznych (warstwa XXXIII). Należy z pełną mocą podkreślić, że podane daty oznaczają moment dostania się zabytku do ziemi, a nie chwilę jego powstania. Na pewno był on bardzo długo użytkowany (o czym świadczą ślady kilkukrotnych napraw). Nie znamy daty wyrobu kasetki.

Podczas badań szczecińskiego podzamcza, pozyskano fragmenty kilku innych, drewnianych szkatułek, w tym także wczesnośredniowiecznych, ale żadna z nich nie była zdobiona w podobny sposób. Gatunki drzew, których drewno zostało użyte do wyrobu kasetki, są powszechne na terenie Europy Centralnej oraz częściowo Zachodniej i Północnej i nie ułatwiają identyfikacji miejsca jej wykonania. Może to być wyrób lokalny, albo import z okolicznych terenów. Użycie rogowej plakietki uprawdopodabnia miejscowe jej użytkowanie, gdyż rogownictwo było tradycyjnym rzemiosłem na naszych obszarach.

Nie znamy pierwotnego przeznaczenia kasetki. Tego typu wyroby, często wykonywane z drogocennych materiałów, zazwyczaj bogato zdobione, były użytkowane jako relikwiarze do przechowywania relikwii świętych, jako miejsce przetrzymywania biżuterii i innych wartościowych przedmiotów, wreszcie jako podręczne archiwum do przechowywania dokumentów. Nie wydaje się, żeby ostatni właściciele szkatułki używali jej w którymś z wymienionych celów. Zapewne przeszła ona długą drogę od powstania do momentu porzucenia na podwórku szczecińskiego Podzamcza.

Bibliografia

  • Cnotliwy Eugeniusz, Rzemiosło rogownicze na Pomorzu wczesnośredniowiecznym, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1973
  • Cnotliwy Eugeniusz, Bobik Izabela, Wczesnośredniowieczna szkatułka drewniana z badań w Szczecinie, Materiały Zachodnio-Pomorskie, Nowa Seria, 2004, t. 1, z. 1, s. 203-214.
  • Cnotliwy Eugeniusz, Pawłowski Mie, Wilgocki Eugeniusz, Skarb denarów księcia Bogusława z lat 1180-1182 znaleziony na Podzamczu w Szczecinie, Materiały Zachodnio-Pomorskie, 1993, t. 39 121-134.
  • Słowiński Sławomir, Wpływy skandynawskie w dekoracji drewnianych przedmiotów codziennego użytku ze szczecińskiego Podzamcza [w: ] M. Glińska, K. Kroman, R. Makała red., Terra Transoderana. Sztuka Pomorza Zachodniego i dawnej Nowej Marchii w średniowieczu. Materiały z seminarium naukowego poświęconego jubileuszowi 50- lecia pracy z muzealnictwie szczecińskim Zofii Krzymuskiej – Fafius, 7-8 czerwca 2002 roku, Szczecin, 2004, s. 173-188.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sławomir Słowiński