Ulica Mała Odrzańska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Kleine Oderstraße)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Mała Odrzańska
Śródmieście
Ulica Mała Odrzańska
Historyczny fragment ulicy Mała Odrzańska
  Nazwa pełna Mała Odrzańska
  Inne nazwy Koralowa
  Nazwa niemiecka Kleine Oderstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 475,8
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.
Położenie współczesnej ulicy Małej Odrzańskiej

Mała Odrzańska (niem. Kleine Oderstraße), nazwa historyczna „Ulica Mała Odrzańska”. Obecnie jest to fragment ciągu nieistniejącej dawnej ulicy Odrzańskiej (Wielkiej Odrzańskiej i Małej Odrzańskiej), położony wzdłuż Arterii Nadodrzańskiej pomiędzy ulicami Opłotki i Środową. Po 1945 roku ulica Mała Odrzańska otrzymała nazwę Koralowej. We wrześniu 1955 r. podkomisja historyczna Komisji do Zmian Nazw Ulic na posiedzeniu plenarnym MRN w Szczecinie złożyła wniosek o zmianę nazw ulic na Starym Mieście, m. in. Mewiej i Koralowej na Odrzańską [1] Po wznowieniu po 1995 roku odbudowy tej części Starego Miasta ulica co prawda wróciła do swojej historycznej nazwy „Mała Odrzańska”, ale w bardzo okrojonej postaci, gdyż pomiędzy ulicą Kurza Stopka a Środową ulica przebiega obecnie po fundamentach dawnych kamienic.

Historia

W połowie XIII wieku zniwelowano słowiańskie umocnienia obronne na odcinku nadodrzańskim, co umożliwiło powstanie w najstarszym kwartale miejskim, Kwartale Chyżyńskim (Kessin), przyszłej ulicy Odrzańskiej przebiegającej wówczas równolegle do brzegu Odry. Stąd też w najstarszej księdze miejskiej pojawia się pod łacińską nazwą platea Oderae (1306) [2] Wzdłuż ulicy na miejscu zniesionych umocnień pojawiły się początkowo drewniane domy o ścianach z gliny (domus argillea), zwane także „domami przepołowionymi” (hereditas dimidia) [3], ale już w 1325 roku domy kamienne (domus lapidea, hereditas lapidea) [4], a z czasem murowane z cegły (tzw. kemenate). Zanim ostatecznie dokonał się jej podział na południową część, czyli „ulicę wielką”, przebiegającą obok położonego przy Rynku Siennym osiedla niemieckich kolonistów, i północną część, czyli „ulicę małą” położoną pomiędzy ulicą Opłotki i ulicą Kłodną, jej poszczególnym odcinkom nadawano osobliwe, często zmieniające się nazwy. Jak wynika z zachowanych dokumentów źródłowych ulica Mała Odrzańska składała się z czterech odcinków.

Kleine Oderstraße róg Hünerbeinstraße Nr. 7, 1928
2013
2013

Odcinek ulicy pomiędzy ulicą Wielką Odrzańską a ulicą Kurza Stopka

2013

Na przełomie XIV/XV wieku dla obu ulic Odrzańskich wzmiankowana była nazwa aderstrate , przyszłej Wielkiej i Małej. M. in. w zapisie o łaźni, położonej „przy /obu/ ulicach Odrzańskich nieopodal miejsca /.../ i ulicy zwanej <łaźnia>” (in der aderstraten up deme orde tuschen /.../ und der straten genometh de stauele, 1498), a także o miejscu „przy końcu ulicy /Małej/ Odrzańskiej nieopodal łaźni” (in der aderstrate am ende negest der stavele, 1534). [5] Wzmianki o związku nazwy łącznika obu ulic Odrzańskich z łaźnią potwierdza kataster szwedzki z 1706 roku, w którym jego dolną część opisano jako "Łaźnia„ (Staveile), a parcelę przy ulicy Małej Odrzańskiej 1 jako „łaźnię szczecińskiej Rady Miejskiej”. Podobną nazwę odcinek tej ulicy nosił w ciągu całego XVIII wieku: „Przy Łaźni” (im Stävel, 1711), „Łaźnia” (das stavehl, 1723), i jeszcze w 1786 roku „W Łaźni” (im Bad Staven). Nazwa ta pojawia się, mimo, że już w 1722 roku spotykamy się z nowym mianem tego odcinka ulicy, a mianowicie „Hack”, odpowiadającym obecnej nazwie „Opłotki” [6], cyt.: „/ulica/ Łaźnia”, nazywana teraz /ulicą/ Opłotki” (das Stavehl, jetze die Hack genannt). Ulica „die Hack” przebiegała w tym czasie od uliczki Hinter Nikolaikirche do skrzyżowania z ulicą Hünerbeinstraße. Potwierdza to także legenda umieszczona na planie miasta z 1721 roku, zawierająca spis właścicieli i numerację poszczególnych działek na tym odcinku, co przedstawiono poniżej w porównaniu z numeracją z lat 1811-1856 i w latach 1857-1945:

  • Staveile (narożnik Kleine Oder Stras) 19 (1706) – Im Stavel 680 (1721) – Die Hakke 940 (także Die Hacke, 1811-1856) – Kleine Oderstraße 20 (1857-1894) - Neuer Markt 3 (1900-1945)
  • Kleine Oder Stras 18 – Im Stavel 680-681 – Die Hakke 941 (także Die Hacke) – Kleine Oderstraße 19
  • Kleine Oder Stras 17-Heuns Beiner Stras 16 – Im Stavel 682-683 – Die Hakke 942 (także Die Hacke) – Hünerbeinstraße 6.
2013

Odcinek ulicy pomiędzy ulicą Kurza Stopka a ulicą Środową

Ta część ulicy w połowie XIV wieku wykazywana była jako „/położoną/ między ulicą <pomostu środowego> i <pomostu kurzej stopki>” (inter plateas midwekensbrugge et honesbeensbrugge, 1351). Po 1559 roku ustala się nazwa ulicy Małej Odrzańskiej, która w 1586 została zapisana jako „stara mała Odrzańska” (alte kleine Aderstrate), lub zamiennie „najstarsza mała Odrzańska” (öldeste kleine Aderstrate).

Odcinek ulicy pomiędzy ulicą Środową a ulicą Rybaki

Środkową część dawnej ulicy Odrzańskiej w połowie XIV wieku wykazywano jako „/położoną między ulicą <środową> i <rybacką>” (inter plateas midwekens et piscatorum). Z kolei w pierwszej połowie XVI wieku została wymieniona jako „ulica poprzeczna /położona/ pomiędzy ulicą <Środową> a <rybacką>” (inn der dwer strate tuschenn der Midweken und vischer stratenn, 1540). Od 1586 roku ustala się dla niej nazwa „ulicy /położonej/ w środku małej Odrzańskiej” (mittele kleine Aderstrate, także mittelste kleine Aderstrate), lub „ulicy środkowej małej Odrzańskiej” (mittel kleine Aderstrate).

Odcinek pomiędzy ulicą Rybaki a ulicą Kłodną

Pierwszą łacińską wzmianką o części ulicy Odrzańskiej przyległej do ulicy Kłodnej, spotykamy już na początku XIV wieku. Jest to zapis z 1315 roku: „/ulica/ zwana ulicą poprzeczną” (platea que dicitur dwerstrate). Jej powiązanie z ulicą Kłodną, jako ulicy łączącej ulicę Kłodną z ulicą Rybacką, potwierdzają kolejne zapisy: „zatem ulicą <małą poprzeczną> dojdziemy w /kierunku/ kłody, a z pomostu <kłodnego> dojdziemy na /obszar zajmowany przez/ <rynek rybny>” (lutteke dwerstrate alze me geit to dem bome, alse me geit uppe de bombrugge van dem vismarkede, 1432), a także „ulicą <poprzeczną> dojdziemy więc w /kierunku/ <pomostu kłodnego>” (in der dwerstrate alze me geit up dem bombrügge, 1436). Ostatni raz została nazwana „ulicą poprzeczną” w 1559 roku. W drugiej połowie XVI wieku pojawiła się dla niej nazwa „mała Odrzańska” (kleine Aderstrate, 1586), także „najmniejsza mała Odrzańska” (kleinste Aderstrate, 1588), oraz „mała odrzańska obok kłody” (kleine Aderstrate negest dem bome, 1592). Z bliżej nieznanych nam powodów w księgach szosowych z lat 1659-1681, pojawiła się nazwa „ulica Nagel” (Nagelstraße) i utrzymała się w tym miejscu aż do 1856 roku. Z tego też powodu Hugo Lemcke ulokował tutaj ulicę zamieszkałą przez rymarzy (remsniderstrate, 1393), sugerując się bliskością rzeki i jej położeniem na wschodnich krańcach miasta. [7]

Przypisy

  1. Zob. protokół nr VII z posiedzenia plenarnego MRN w Szczecinie odbytego 23 listopada 1955 roku, AP w Szczecinie, PMRN, teczka 5, s. 227 – 284 i 287. W: Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956 w: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 27, tamże s. 28, przyp. 49.
  2. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Veröffentlichungen der Historischen Kommission für Pommern. Bd. I, H. 3. Stettin 1921, s. 21, nr zapisu 42, 1306 r.
  3. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., s. 150, nr 1582, 1345 r.
  4. Tamże, s. 107, nr 1082, nr 1083, 1325 r.
  5. Była to łaźnia należąca do kościoła św. Mikołaja, usytuowana na terenie parceli przy narożniku ulicy Hackgasse i Małej Odrzańskiej (Mała Odrzańska Nr. 1); zob. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 42; także H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 211.
  6. Wyrazem „hege” (hecht, hoge) określano rodzaj ogrodzenia, także płotu z kolczastych krzewów; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. II (G-L). Bremen 1876, s. 222.
  7. Biorąc pod uwagę wynikające z dokumentów źródłowych powiązanie „ulicy zamieszkałej przez rymarzy” z „ulicą nagelstrate”, Lemcke mylnie uważał, że ta ostatnia w połowie XV wieku usytuowana była na całej długości ulicy Małej Odrzańskiej, a także na jej przedłużeniu przebiegającym obok kościoła św. Mikołaja, i dochodzącym, jak czytamy w jednym z przekazów, aż do Rynku Siennego; zob. H. Lemcke, Die Älteren Stettiner Straßennamen. Verlag von Leon Saunier’s Buchhandlung (Paul Saunier). Stettin 1881, s. 11, także 17.


Galeria

Położenie odcinka ulicy Małej Odrzańskiej nazywany od XVII wieku do 1856 roku Nagelstraße

Bibliografia

  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Lemcke H., Die Älteren Stettiner Straßennamen. Verlag von Leon Saunier’s Buchhandlung (Paul Saunier). Stettin 1881.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Słomiński M., Szczecińskie Podzamcze. Staromiejska dzielnica nadodrzańska i jej odbudowa – kwartały XIV i XVII. Szczecin 1998.
  • Bursewicz Sz., Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956. W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk